ভাৰতত পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ মূল্য বাংলাদেশ, নেপাল, ভূটান, শ্ৰীলংকা আৰু পাকিস্তানতকৈ বহু ক্ষেত্ৰত কিয় অধিক? কেন্দ্ৰীয় কৰ, VAT, excise duty, crude oil, PSU oil company আৰু চৰকাৰী নীতিৰ গভীৰ বিশ্লেষণ।
প্ৰতিবেশী বাংলাদেশত ডিজেল বহু সময়ত ভাৰততকৈ সস্তা। ভূটানত ভাৰতীয় Oil Company-ই যোগান ধৰা পেট্ৰ’ল ভাৰততকৈ কম মূল্যত বিক্ৰী হয়। আনকি বহু সময়ত পাকিস্তান বা শ্ৰীলংকাৰ সংকটকালীন অর্থনীতিৰ মাজতো ভাৰতীয় গ্ৰাহকে অধিক মূল্য দিবলগীয়া হয়।
প্ৰশ্নটো সেয়াই—বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহৎ অৰ্থনীতি হ’বলৈ আগবঢ়া ভাৰতত পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেল এতিয়াও সাধাৰণ মানুহৰ বাবে “luxury commodity” কিয় হৈ আছে?
ইয়াৰ উত্তৰ কেৱল আন্তর্জাতিক crude oil মূল্যত নাই; ইয়াৰ কেন্দ্ৰত আছে কেন্দ্ৰীয় excise duty, ৰাজ্যিক VAT, ৰাজনৈতিক ৰাজস্বনীতি, PSU oil company-ৰ লাভ, টকাৰ মূল্যহ্ৰাস আৰু এক জটিল fiscal structure।
ভাৰতত পেট্ৰ’ল-ডিজেলৰ মূল্য কিদৰে নিৰ্ধাৰণ হয়?
ভাৰতত fuel pricing মূলতঃ পাঁচটা স্তৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে—
- আন্তর্জাতিক crude oil মূল্য
- Refining আৰু transportation cost
- কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ excise duty
- ৰাজ্য চৰকাৰৰ VAT
- Dealer commission আৰু oil marketing company margin
বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, বহু সময়ত পেট্ৰ’লৰ খুচুৰা মূল্যৰ ৪০%-৫০% পর্যন্ত অংশ কেৱল কৰ আৰু cess হিচাপে সংগ্ৰহ কৰা হয়।
Business Today-ৰ তথ্য অনুসৰি, ২০২৬ চনত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে excise duty হ্ৰাস কৰিলেও আগৰ বহু বছৰত fuel taxation কেন্দ্ৰীয় আয়ৰ অন্যতম বৃহৎ উৎস হৈ আছিল।
কেন্দ্ৰীয় কৰ আৰু ৰাজ্যিক VAT: মূল্যবৃদ্ধিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কাৰণ
২০১৪ চনৰ পিছত আন্তর্জাতিক crude oil মূল্য বহু সময়ত কমিছিল। কিন্তু সেই সুবিধা সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰাহকে নাপালে। কাৰণ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে excise duty বহু গুণ বৃদ্ধি কৰিছিল।
উদাহৰণস্বৰূপে—
- crude oil মূল্য কমিলে বহু দেশত retail fuel price কমে
- ভাৰতত সেই সময়ত excise duty বৃদ্ধি কৰি ৰাজস্ব সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল
- ফলত গ্ৰাহকে আন্তর্জাতিক মূল্য হ্ৰাসৰ পূৰ্ণ সুবিধা নাপালে
অন্যফালে, ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে VAT percentage ভিত্তিক সংগ্ৰহ কৰে। সেয়ে মূল মূল্য বৃদ্ধি পালে VAT-ও স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বৃদ্ধি পায়।
মুম্বাই, কলকাতা বা বেংগালুৰুৰ দৰে মহানগৰত পেট্ৰ’ল মূল্য দিল্লীতকৈ অধিক হোৱাৰ মূল কাৰণ হৈছে উচ্চ ৰাজ্যিক VAT।
প্রতিবেশী দেশ সমূহত কিয় কম?
বাংলাদেশ: চৰকাৰী subsidy model
বাংলাদেশে বহু সময়ত diesel আৰু kerosene-ত subsidy প্ৰদান কৰে। ফলত কৃষি আৰু গণপৰিবহণ খণ্ডত fuel price তুলনামূলকভাৱে কম থাকে।
যদিও ইয়াৰ বাবে বাংলাদেশ চৰকাৰক বৃহৎ fiscal burden বহন কৰিবলগীয়া হয়।
ভূটান: কূটনৈতিক অৰ্থনীতি
ভূটানত Indian Oil Corporation-ই fuel যোগান দিয়ে। তথাপিও বহু সময়ত তাত fuel মূল্য ভাৰততকৈ কম দেখা যায়।
ইয়াৰ মূল কাৰণ—
- বিশেষ দ্বিপাক্ষিক arrangement
- কম কৰ
- কূটনৈতিক subsidy policy
- সীমিত market taxation
সামাজিক মাধ্যম আৰু Reddit আলোচনাত এই বিষয়টো বহু বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছে।
নেপাল: আমদানি নিৰ্ভৰ অথচ অধিক মূল্য
নেপাল সম্পূৰ্ণৰূপে আমদানিনিৰ্ভৰ। তথাপিও বহু সময়ত তাত মূল্য ভাৰততকৈ অধিক হয়।
Merokalam-ৰ বিশ্লেষণ অনুসৰি—
- transportation cost
- mountainous logistics
- Nepal Oil Corporation-ৰ loss buffer
- সীমিত refining capacity
এইবোৰৰ বাবে নেপালত মূল্য বৃদ্ধি পায়।
পাকিস্তান: IMF আৰু Petroleum Levy
পাকিস্তানত fuel মূল্য IMF program-ৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। চৰকাৰে “Petroleum Development Levy” বৃদ্ধি কৰি ৰাজস্ব সংগ্ৰহ কৰে।
তথাপিও ভাৰতৰ তুলনাত কেতিয়াবা মূল্য কম বা সমান দেখা যায়, কাৰণ—
- ভাৰতত VAT structure অধিক জটিল
- কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য দুয়ো স্তৰত কৰ
- বৃহৎ infrastructure cess
শ্ৰীলংকা: সংকটৰ মাজতো স্বচ্ছ formula বিতৰ্ক
শ্ৰীলংকাত অৰ্থনৈতিক সংকটৰ পিছত fuel pricing formula লৈ ব্যাপক বিতৰ্ক চলি আছে। কৰ আৰু dollar conversion লৈ তাতো ৰাজনৈতিক অসন্তোষ আছে।
কিন্তু ভাৰততকৈ শ্ৰীলংকাৰ pricing mechanism অধিক স্বচ্ছ বুলি কিছু অৰ্থনীতিবিদে মন্তব্য কৰিছে।
আন্তর্জাতিক crude oil মূল্য: সম্পূৰ্ণ দোষ ইয়াৰ নেকি?
সাম্প্ৰতিক পশ্চিম এশিয়াৰ যুদ্ধ, Strait of Hormuz সংকট আৰু Brent crude মূল্যবৃদ্ধিৰ ফলত ভাৰতত পুনৰ fuel price বৃদ্ধি হৈছে। Reuters-ৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত ২০২৬ চনত চাৰি বছৰৰ পিছত পুনৰ ₹৩ প্রতি লিটাৰত মূল্য বৃদ্ধি কৰা হৈছে।
কিন্তু মূল প্রশ্নটো হ’ল—
যেতিয়া crude oil $৭০-$৮০ barrel আছিল, তেতিয়াও ভাৰতত fuel মূল্য কিয় উচ্চ আছিল?
বিশ্লেষকসকলৰ মতে, ইয়াৰ উত্তৰ হৈছে “tax-driven retail pricing structure”।
টকাৰ মূল্য হ্ৰাস আৰু আমদানি নিৰ্ভৰতা
ভাৰত নিজৰ crude oil চাহিদাৰ প্ৰায় ৮৫%-৯০% আমদানি কৰে। সেয়ে—
- dollar শক্তিশালী হ’লে
- Rupee দুর্বল হ’লে
- আমদানি ব্যয় বৃদ্ধি পায়
Times of India-ৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতৰ energy vulnerability এতিয়াও অত্যন্ত উচ্চ।
Oil Marketing Company (OMC) আৰু লাভৰ ৰাজনীতি
Indian Oil, BPCL, HPCL-ৰ দৰে PSU oil company-সমূহে বহু সময়ত “under-recovery” যুক্তি আগবঢ়ায়। কিন্তু সমালোচকসকলে কয়—
- crude oil কমিলেও retail price সোনকালে কমে না
- কিন্তু crude বৃদ্ধি হ’লেই তাৎক্ষণিক price hike হয়
- election period-ত price freeze কৰা হয়
- পিছত একেলগে মূল্য বৃদ্ধি কৰা হয়
২০২৬ চনৰ মূল্যবৃদ্ধিক লৈও Economist-সকলে political timing লৈ প্রশ্ন তুলিছে।
BJP চৰকাৰৰ ৰাজস্ব নীতি: Fuel Tax কি“Silent Tax”?
বহু অৰ্থনীতিবিদৰ মতে, fuel tax হৈছে “silent taxation”।
কাৰণ—
- আয়কৰ নেদিয়া মানুহেও fuel tax দিয়ে
- transportation cost বৃদ্ধি পায়
- খাদ্যদ্রব্যৰ মূল্য বৃদ্ধি পায়
- inflation chain reaction আৰম্ভ হয়
২০১৪-২০২৪ সময়ছোৱাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে fuel tax-ৰ পৰা লক্ষ-কোটি টকাৰ ৰাজস্ব সংগ্ৰহ কৰিছিল।
সমালোচকসকলৰ মতে, GST-ৰ বাহিৰত fuel ৰাখি চৰকাৰে অধিক ৰাজস্ব সংগ্ৰহৰ সুবিধা লৈছে।
GST-ৰ অন্তর্ভুক্ত হ’লে কি মূল্য কমিব?
দীর্ঘদিন ধৰি দাবী উঠিছে যে—
পেট্ৰ’ল-ডিজেলক GST-ৰ অন্তর্ভুক্ত কৰা উচিত।
যদি GST slab-ত আনা হয়—
- বহু ৰাজ্যৰ ৰাজস্ব কমিব
- কেন্দ্ৰৰ cess control কমিব
- retail price উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাব পাৰে
কিন্তু কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়ো চৰকাৰেই ৰাজস্ব ক্ষতিৰ ভয়ত সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা নাই।
ভাৰতত পেট্ৰ’ল-ডিজেলৰ মূল্য কেৱল আন্তর্জাতিক crude oil বজাৰে নিৰ্ধাৰণ নকৰে। ইয়াৰ পিছত আছে—
- কেন্দ্ৰীয় কৰনীতি
- ৰাজ্যিক VAT
- ৰাজনৈতিক ৰাজস্ব নিৰ্ভৰতা
- PSU oil company structure
- geopolitical vulnerability
- আৰু election-oriented pricing politics
প্ৰতিবেশী দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতীয় গ্ৰাহকে বহু ক্ষেত্ৰত অধিক মূল্য দিয়ে, যদিও ভাৰতৰ refining capacity, অর্থনৈতিক শক্তি আৰু market scale বহু বৃহৎ।
অৱশেষত মূল প্রশ্নটো অৰ্থনৈতিকতকৈ অধিক ৰাজনৈতিক—
চৰকাৰৰ বাবে fuel কি জনসাধাৰণৰ মৌলিক প্ৰয়োজন, নে ৰাজস্ব সংগ্ৰহৰ আটাইতকৈ সহজ অস্ত্ৰ?
