মে’ দিৱস—আন্তর্জাতিক শ্রমিক দিৱস—এটা তাৰিখ নহয়; ই হৈছে ইতিহাসৰ ৰক্তাক্ত সংগ্ৰাম, অধিকাৰৰ দাবী আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ এক জীৱন্ত স্মৃতি। এই দিনটোত আমি কেৱল অতীতক সন্মান জনোৱা নহয়, বৰ্তমানক মূল্যায়ন আৰু ভৱিষ্যৎক প্ৰশ্ন কৰোঁ। ২০২৬ৰ এই মুহূর্তত ভাৰতীয় শ্রম জগতৰ সন্মুখত সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নটো স্পষ্ট—নতুন শ্রম সংহিতাই (Labour Codes) কি সঁচাকৈ শ্রমিকৰ জীৱন উন্নত কৰিছে, নে ই অধিক অনিশ্চয়তাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছে?
ভাৰত চৰকাৰে ২৯টা পৃথক শ্রম আইন একত্ৰিত কৰি চাৰি খন সংহিতা—Wages, Industrial Relations, Social Security আৰু Occupational Safety—ৰূপে গঢ়ি তুলাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। এই পদক্ষেপক স্বাধীন ভাৰতৰ আটাইতকৈ বৃহৎ শ্রম সংস্কাৰ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। চৰকাৰৰ যুক্তি আছিল—আইন সহজ কৰা, উদ্যোগৰ বাবে সুবিধাজনক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা আৰু শ্রমিকৰ অধিকাৰক আধুনিক ৰূপ দিয়া। কিন্তু এই সংস্কাৰৰ অন্তৰালত থকা মূল প্ৰশ্নটো এতিয়াও অমীমাংসিত— সহজীকৰণ কাৰ বাবে? উদ্যোগৰ বাবে, নে শ্রমিকৰ বাবে? কাৰণ বাস্তৱত দেখা যায় যে সংহিতাবোৰৰ বহুতো ধাৰা এতিয়াও সম্পূৰ্ণ ৰূপে কাৰ্যকৰী হোৱা নাই। কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত নিয়ম প্ৰণয়ন আৰু প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত অসামঞ্জস্যই এই সংস্কাৰৰ গতি মন্থৰ কৰি তুলিছে। ফলত, আইনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আৰু মাটিৰ বাস্তৱৰ মাজত এটা স্পষ্ট ফাঁক দেখা গৈছে। এই সংস্কাৰৰ প্ৰকৃত মূল্যায়ন কাগজত নহয়, মাটিত হয়। আৰু মাটিৰ বাস্তৱ আজিৰ দিনত স্পষ্টকৈ দেখা গৈছে—বিশেষকৈ Gurgaon-Manesar শিল্পাঞ্চলত। শেহতীয়াকৈ এই অঞ্চলত হাজাৰ হাজাৰ শ্রমিকে ৰাজপথলৈ ওলাই আহিছে—মূলত ন্যূনতম মজুৰি, কামৰ পৰিস্থিতি আৰু নতুন শ্রম নীতিক লৈ অসন্তোষৰ বাবে। এপ্ৰিল মাহত সংঘটিত প্ৰতিবাদত বহু শ্রমিক গ্ৰেপ্তাৰ হৈছিল, আৰু সংঘৰ্ষ হৈছিল। হাৰিয়ানাত ন্যূনতম মজুৰি প্ৰায় ৩৫% বৃদ্ধি কৰা হ’লেও, শ্রমিক সংগঠনসমূহে ইয়াক “অপৰ্যাপ্ত” বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁলোকে মাহে কমেও ₹৩০,০০০ মজুৰিৰ দাবী কৰিছে। ইয়াৰ লগে লগে NCR অঞ্চলত মজুৰিৰ বৈষম্যই নতুন সংকটৰ সৃষ্টি কৰিছে—এখন ৰাজ্যত অধিক মজুৰি, আনখনত কম—যদিও জীৱনযাপনৰ খৰচ প্ৰায় একে। এই বৈষম্যই কেৱল স্থানীয় অসন্তোষ নহয়—ই ইতিমধ্যে Noidaলৈও বিস্তাৰ লাভ কৰিছে, য’ত বৃহৎ আকাৰৰ প্ৰতিবাদ আৰু হিংসাত্মক পৰিস্থিতি সৃষ্টি হৈছিল। অৰ্থাৎ, শ্রম সংহিতাই একতা সৃষ্টি কৰাৰ সলনি নতুন বিভাজনৰ সূচনা কৰিছে।
‘Ease of Doing Business’ বনাম‘ Ease of Living’
নতুন Industrial Relations Code-এ ৩০০ জনলৈকে কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানক চৰকাৰী অনুমতি অবিহনে layoffs কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। এই ব্যৱস্থাই উদ্যোগপতিসকলৰ বাবে নমনীয়তা বৃদ্ধি কৰে—কিন্তু শ্রমিকৰ বাবে কি ই একেই অৰ্থ বহন কৰে?
শ্রমিক সংগঠনসমূহে যথেষ্ট যুক্তিসংগতভাৱে এই ব্যৱস্থাক “চাকৰিৰ অনিশ্চয়তাৰ প্ৰাতিষ্ঠানিকীকৰণ” বুলি অভিহিত কৰিছে। যদি নিয়োগ সহজ হয়, কিন্তু অপসাৰণো তেনেকৈ সহজ হয়—তেন্তে শ্রমিকৰ সুৰক্ষা ক’ত?
এইখিনিতে উন্নয়নৰ দিশটো দুটা ভিন্ন পথত বিভক্ত হয়— এক – উদ্যোগৰ বৃদ্ধি, আনটো হৈছে মানবিক সুৰক্ষা। প্ৰশ্নটো হ’ল—এই দুয়োটাৰ মাজত সমতা ৰক্ষা কৰা হৈছে নে নাই। Social Security Code-এ gig economy আৰু platform কৰ্মচাৰীসকলক আইনি স্বীকৃতি প্ৰদান কৰাৰ কথা কৈছে—যিটো নিঃসন্দেহে এক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ। কিন্তু এই স্বীকৃতিৰ সৈতে বাস্তৱিক সুবিধা কিমান সংলগ্ন, সেয়া এতিয়াও সন্দেহৰ বিষয়।
ভাৰতৰ প্ৰায় ৮৫-৯০% কৰ্মশক্তি অনানুষ্ঠানিক ক্ষেত্ৰত নিয়োজিত। এই বৃহৎ জনগোষ্ঠীৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য বীমা, পেঞ্চন আদিৰ বাস্তৱিক প্ৰৱেশ নিশ্চিত নকৰিলে, সংহিতাৰ উদ্দেশ্য নিজেই প্রশ্নবিদ্ধ হৈ পৰে। যেতিয়া শ্রমিকে ১২ ঘণ্টা কাম কৰে, কিন্তু ন্যায্য মজুৰি বা overtime নাপায়—তেতিয়া কোনো সংহিতাই তেওঁলোকৰ বাবে অৰ্থহীন হৈ পৰে।
মে’ দিৱসত ভাৰতীয় শ্রমিকসকলৰ দাবীসমূহ কোনো ৰোমাণ্টিক শ্লোগান নহয়; ই হৈছে বাস্তৱতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা এক ন্যায্য দাবী—
- জীৱনযাপনৰ খৰচৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰখা ন্যূনতম মজুৰি
- চাকৰিৰ স্থায়িত্ব আৰু ইচ্ছামতে layoffs-ৰ সীমাবদ্ধতা
- Gig আৰু Informal কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে বাস্তৱিক সামাজিক সুৰক্ষা
- শ্রমিক সংগঠনৰ সশক্ত ভূমিকা আৰু collective bargaining-ৰ সুৰক্ষা
- সংহিতাৰ স্পষ্ট আৰু স্বচ্ছ নিয়মাবলী
এই দাবীবোৰ উন্নয়নৰ বিৰুদ্ধে নহয়; ই উন্নয়নক অধিক অন্তর্ভুক্তিমূলক কৰাৰ দাবী।
অসম আৰু উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতত শ্রমিক সমস্যাৰ এক স্বতন্ত্ৰ মাত্রা আছে। চাহ বাগিচাৰ শ্রমিক, নির্মাণ ক্ষেত্ৰৰ অস্থায়ী কৰ্মচাৰী, আৰু বিভিন্ন অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত লোকসকল আজিও নিম্ন মজুৰি, স্বাস্থ্য সুৰক্ষাৰ অভাৱ আৰু সামাজিক অসুৰক্ষাৰ সৈতে যুঁজ দি আছে। “এক দেশ, এক সংহিতা” ধাৰণাই যদি এই আঞ্চলিক বৈচিত্র্য আৰু বাস্তৱক অগ্ৰাহ্য কৰে, তেন্তে ই সমাধান নহয়—বৰং নতুন অসাম্যৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
নতুন শ্রম সংহিতা নিঃসন্দেহে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰ। কিন্তু সংস্কাৰৰ সফলতা আইনৰ আকাৰত নহয়—ইৰ সফলতা মাপা হয় শ্রমিকৰ জীৱনৰ গুণগত পৰিবর্তনত। মে’ দিৱসৰ এই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ মুহূর্তত আমাৰ সন্মুখত এক মৌলিক প্ৰশ্ন থিয় হৈ আছে— আমি কিদৰে উন্নয়ন সংজ্ঞায়িত কৰিছোঁ? যদি উন্নয়ন মানে কেৱল উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু বিনিয়োগৰ সুবিধা, তেন্তে শ্রমিক কেৱল এটা উপাদান। কিন্তু যদি উন্নয়ন মানে মৰ্যাদা, সুৰক্ষা আৰু সমতা—তেন্তে শ্রমিক হৈছে সেই উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
এইটো মনত ৰাখিব লাগিব— শ্ৰমক সস্তা কৰি উন্নয়ন দীৰ্ঘস্থায়ী নহয়; শ্ৰমক সন্মান জনালেহে উন্নয়ন হয়। যদি উন্নয়ন মানে কেৱল বিনিয়োগ আৰু উৎপাদন বৃদ্ধি, তেন্তে এই পথ দীৰ্ঘস্থায়ী নহয়। যদি উন্নয়ন মানে মানৱিক সুৰক্ষা, সন্মান আৰু সমতা—তেন্তে শ্রমিকৰ কণ্ঠ শুনা বাধ্যতামূলক। মে’ দিৱসৰ এই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ মুহূর্তত প্ৰশ্নটো স্পষ্ট— “আমাৰ সংহিতা কি শ্ৰমক সুৰক্ষিত কৰিছে, নে শ্ৰমক নিঃশব্দ কৰিছে?”
