পশ্চিমে নেপাল, উত্তৰে ভূটান, দক্ষিণে বাংলাদেশ আৰু উত্তৰ-পূবে চীনৰ চুম্বি উপত্যকা — মাত্ৰ ১৭-২২ কিলোমিটাৰ বহল এই ভূমিখণ্ডই ভাৰতৰ আঠখন উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰাজ্যৰ একমাত্ৰ স্থলসংযোগ। যদি এই “চিকেন নেক” (Chicken Neck) কোনো কাৰণত বিচ্ছিন্ন হয়, তেন্তে ৪.৫ কোটি ভাৰতীয় নাগৰিক, এক লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ ভূমি আৰু ভাৰতৰ সামৰিক শক্তিৰ এক বৃহৎ অংশ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা বিছিন্ন হৈ পৰিব। বাংলাদেশত হিন্দু নিৰ্যাতন, চীন-পাকিস্তান-বাংলাদেশৰ নতুন অক্ষ আৰু ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ গুৰুতৰ ফাটল — এই তিনি শক্তিৰ একত্ৰীকৰণে ভাৰতৰ সামৰিক চিন্তাবিদসকলৰ টোপনি হৰণ কৰিছে।
১৯৭১ চনত পাকিস্তানী সামৰিক জেনেৰেল এ. এ. কে. নিয়াজীয়ে ভাৰতৰ পূৰ্বাঞ্চলত ভাৰতীয় সেনাৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰিছিল। সেই যুদ্ধত ভাৰত জয়ী হৈছিল কাৰণ বাংলাদেশ ভাৰতৰ “কৌশলগত গভীৰতা” (Strategic Depth) আছিল। কিন্তু ২০২৬ চনত সেই বাংলাদেশেই ভাৰতৰ বাবে সৰ্ববৃহৎ ভূ-ৰাজনৈতিক দুঃস্বপ্ন হৈ পৰিছে। বাংলাদেশত ২,৯০০তকৈও অধিক সংখ্যালঘু হিন্দুৰ ওপৰত আক্ৰমণৰ ঘটনা, চীনৰ তিস্তা নদী প্ৰকল্পত বিনিয়োগ, পাকিস্তান-বাংলাদেশ-চীনৰ নতুন ত্ৰিকোণীয় অক্ষ — আৰু তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আছে ভাৰতৰ আটাইতকৈ সুৰক্ষিত সামৰিক ৰহস্য: শিলিগুড়ি কৰিড’ৰ।
পাকিস্তানী সেনাৰ মুখপাত্ৰ লেফটিনেন্ট জেনেৰেল আহমেদ শ্বৰিফ চৌধুৰীয়ে ২০২৫ চনত পশ্চিমীয়া সংবাদ মাধ্যমক দিয়া এক সাক্ষাৎকাৰত কৈছিল — “ইছলামাবাদে ভাৰতৰ ‘গভীৰত’ আঘাত কৰিব আৰু পূব দিশৰ পৰাই ইয়াৰ আৰম্ভণি হ’ব।” এই মন্তব্য কেৱল মুখৰ কথা নহয়। ইয়াৰ পিছতেই ২০২৫ চনৰ জুন মাহত বাংলাদেশ, চীন আৰু পাকিস্তানৰ মাজত কুনমিঙত এক ত্ৰিপাক্ষিক বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল — আপাতদৃষ্টিত ইয়াত “গভীৰ সহযোগিতাৰ” কথা কোৱা হৈছিল যদিও ভাৰতৰ সামৰিক বিশেষজ্ঞসকলে ইয়াক এক সুসমন্বিত ভূ-ৰাজনৈতিক কৌশলৰ অংশ বুলিহে চিহ্নিত কৰিছে।
মূল পৰিসংখ্যা
- ১৭–২২ কিলোমিটাৰ: শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ প্ৰস্থ — বিশ্বৰ আটাইতকৈ সংকীৰ্ণ সামৰিক গুৰুত্বসম্পন্ন ভূমিখণ্ড।
- ৮ খন ৰাজ্য: এই কৰিড’ৰৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰশীল — অসম, অৰুণাচল প্ৰদেশ, মণিপুৰ, মেঘালয়, মিজোৰাম, নাগালেণ্ড, ত্ৰিপুৰা আৰু ছিকিম।
- বাংলাদেশত সংখ্যালঘুৰ (২,৯০০+) ওপৰত হোৱা হিংসাত্মক ঘটনা (আগত আগষ্ট ২০২৪ ৰ পৰা মে’ ২০২৬ পৰ্যন্ত, ভাৰত চৰকাৰৰ তথ্য অনুসৰি)।
- $৫+ বিলিয়ন: চীনে বাংলাদেশক বিক্ৰী কৰা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ মূল্য — যিটো বিশ্বত চীনৰ মুঠ অস্ত্ৰ বিক্ৰীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশ।
শিলিগুড়ি কৰিড’ৰ কিয় অমূল্য?
- আকাৰ: প্ৰায় ২০০ কিলোমিটাৰ দীঘল, পথছোৱা ঠেক আৰু বহলে মাত্ৰ ১৭-২২ কিলোমিটাৰ — মানচিত্ৰত এডাল লাহী ৰেখাৰ দৰে।
- সীমান্তৱৰ্তী দেশ: পশ্চিমে নেপাল, উত্তৰে ভূটান, দক্ষিণ-পূবে বাংলাদেশ আৰু উত্তৰ-পূবে চীনৰ চুম্বি উপত্যকা (মাত্ৰ ১৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত)।
- পৰিবহণ ব্যৱস্থা: ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ NH-17 আৰু NH-27, দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰেলপথ (নিউ জলপাইগুড়ি-আলিপুৰদুৱাৰ আৰু কাটিহাৰ-শিলিগুড়ি), তেল-গেছৰ পাইপলাইন আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যুৎ গ্ৰীড — সকলো এই কৰিড’ৰৰ মাজেৰেই পাৰ হৈ গৈছে।
- সামৰিক গুৰুত্ব: বাগডোগৰা আৰু হাছিমাৰা বিমানঘাটি, লগতে প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাৰ (LAC) সন্মুখত নিয়োজিত সৈনিকসকলৰ বাবে ই একমাত্ৰ সৰবৰাহ পথ।
- জনসংখ্যা: উত্তৰ-পূবৰ আঠখন ৰাজ্যৰ প্ৰায় ৪.৫ কোটি নাগৰিক সম্পূৰ্ণৰূপে এই কৰিড’ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰাক্তন ভাৰতীয় সেনা কমাণ্ডাৰ জেনেৰেল বি. এছ. কালিতৰ মূল্যায়ন অনুসৰি — “চীনৰ গতিবিধিৰ মানচিত্ৰ পৰীক্ষা কৰিলে দেখা যাব যে শিলিগুড়িক প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে ঘেৰি ধৰা হৈছে।” পশ্চিম ভূটান, পূব নেপাল আৰু এতিয়া উত্তৰ বাংলাদেশৰ মাজেদি চীনৰ উপস্থিতি ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাইছে। এয়া কৌশলগত অৱৰোধৰ এক সুনিৰ্দিষ্ট নক্সা।
বাংলাদেশ সংকট: হিন্দুফোবিয়া আৰু ভাৰত–বিৰোধী অক্ষৰ উত্থান
৫ আগষ্ট, ২০২৪ ত শেখ হাছিনা চৰকাৰৰ পতনৰ পিছত বাংলাদেশত এক আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। মহম্মদ ইউনুছৰ নেতৃত্বত অন্তৰ্বৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ কাৰ্যকালত বাংলাদেশী হিন্দু সমাজৰ নিৰাপত্তা পৰিস্থিতি উদ্বেগজনকভাৱে অৱনতি হৈছে।
ভাৰত চৰকাৰৰ সংসদীয় তথ্য অনুসৰি, ৫ আগষ্ট, ২০২৪ ৰ পৰা মাৰ্চ ২০২৫ লৈকে বাংলাদেশত সংখ্যালঘুৰ ওপৰত ২,৪০০ তকৈও অধিক হিংসাত্মক ঘটনা সংঘটিত হৈছে। পৰৱৰ্তী সময়ত মে’ ২০২৬ পৰ্যন্ত এই সংখ্যা ২,৯০০ অতিক্ৰম কৰে। ভাৰতৰ পাঁচখন উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰাজ্যৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সীমান্ত থকা বাংলাদেশৰ এই পৰিৱৰ্তনে ভাৰতৰ সামৰিক চিন্তাবিদসকলক গভীৰভাৱে উদ্বিগ্ন কৰি তুলিছে।
বাংলাদেশত হিন্দু নিৰ্যাতনৰ ঘটনাৱলী (আগষ্ট ২০২৪ – মে‘ ২০২৬)
- ৫–২০ আগষ্ট, ২০২৪: ৪৯ খন জিলাত ১,০৬৮ টা সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিষ্ঠান আৰু উপাসনা স্থানত আক্ৰমণ, ১,৭০৫ টা পৰিয়াল প্ৰত্যক্ষভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত — ‘প্ৰথম আলো’ কাকতৰ অনুসন্ধানমূলক প্ৰতিবেদন।
- ২৫ নৱেম্বৰ, ২০২৪: হিন্দু ধৰ্মীয় নেতা চিন্ময় কৃষ্ণ দাসক ঢাকাত ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহৰ গোচৰত গ্ৰেপ্তাৰ — নতুন দিল্লীৰ তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়া।
- ডিচেম্বৰ ২০২৫: বাংলাদেশত এজন হিন্দু নাগৰিকক মৰিয়াই হত্যা — ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা ইয়াক “পদ্ধতিগত নিৰ্যাতন” বুলি অভিহিতকৰণ।
- সামগ্ৰিক পৰিস্থিতি: USCIRF (মাৰ্কিন আন্তৰ্জাতিক ধৰ্মীয় স্বাধীনতা আয়োগ) আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মানৱাধিকাৰ তথ্য সংগ্ৰহ মিছনে বাংলাদেশত সংখ্যালঘু নিৰ্যাতনৰ তথ্য নিশ্চিত কৰিছে।
কিন্তু এই মানৱীয় সংকটৰ আঁৰত এক গভীৰ ভূ-ৰাজনৈতিক বাস্তৱতা লুকাই আছে। বাংলাদেশত হিন্দুফোবিয়া (হিন্দুবিদ্বেষ) আৰু ভাৰত-বিৰোধী মনোভাৱৰ বৃদ্ধিয়ে শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ নিৰাপত্তা পৰিস্থিতি মৌলিকভাৱে সলনি কৰি দিছে। ইউনুছ চৰকাৰে ইতিমধ্যে চীনক তিস্তা নদী প্ৰকল্পত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছে — যিটো প্ৰকল্প “চিকেন নেক” কৰিড’ৰৰ একেবাৰে ওচৰতে অৱস্থিত।
চীন-পাকিস্তান–বাংলাদেশ ত্ৰিভুজ: “ডেভিলছ ট্ৰায়েংগল“
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা বিশ্লেষক মেজৰ জেনেৰেল সুধাকৰ জি. (অৱসৰপ্ৰাপ্ত) এই পৰিস্থিতিক “ডেভিলছ ট্ৰায়েংগল” বা শয়তানৰ ত্ৰিভুজ বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁৰ বিশ্লেষণ অনুসৰি:
- উত্তৰৰ পৰা: চীনৰ চুম্বি উপত্যকা মাত্ৰ ১০০ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। পিপলছ লিবাৰেশ্যন আৰ্মীৰ (PLA) দ্ৰুত অগ্ৰগতিৰ সম্ভাৱনা এক বাস্তৱিক ভাবুকি হিচাপে ২০১৭ চনৰ ডকলাম সংঘাতৰ সময়তে প্ৰমাণিত হৈছে।
- পূবৰ পৰা: বাংলাদেশে ইলেকট্ৰনিক নজৰদাৰী ব্যৱস্থা, তৃতীয় পক্ষৰ সেনা মোতায়েনৰ অনুমতি, বা ছদ্মবেশী (proxy) অভিযানৰ জৰিয়তে কৰিড’ৰৰ নিৰাপত্তা পৰোক্ষভাৱে বিপন্ন কৰিব পাৰে। বাংলাদেশৰ ৰংপুৰ বিভাগৰ দিনাজপুৰৰ ওচৰত চীনা নাগৰিকসকলৰ উপস্থিতি — আপাতদৃষ্টিত আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ নামত — এক গুৰুতৰ সামৰিক উদ্বেগৰ কাৰণ হৈ পৰিছে।
- পশ্চিমৰ পৰা: নেপালত চীনৰ বিনিয়োগ আৰু প্ৰভাৱ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে। নেপাল আন্তৰ্জাতিক মঞ্চত ভাৰতৰ পৰিৱৰ্তে চীনৰ প্ৰতি অধিক ঢাল খোৱা দেখা গৈছে।
“বাংলাদেশৰ লালমনিৰহাট বিমানঘাটি পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ চীনা সমৰ্থনৰ চুক্তি সম্পন্ন হৈছে — যিটো স্থান ভাৰতৰ শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ একেবাৰে কাষত। ইউনুছে পাকিস্তানকো উপ-ঠিকাদাৰ হিচাপে এই প্ৰকল্পত যোগ দিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱাৰ লগে লগে ভাৰতৰ সামৰিক উদ্বেগ বহুখিনি বৃদ্ধি পালে।”
— The Geopolitics, “Corridors of Contest: Is Bangladesh’s Turn to China Redrawing South Asia’s Geopolitical Map?”, এপ্ৰিল ২০২৫
চীনে ১৯৮৭ চনৰ পৰাই শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ আশে-পাশে পৰিকল্পনা যুগুতাই আহিছে। তদানীন্তন বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জেনেৰেল এৰশাদক বেইজিং ভ্ৰমণৰ সময়ত এনে এক বিবৃতি দিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল যে ভৱিষ্যতৰ কোনো যুদ্ধত বাংলাদেশে নিজৰ ভূখণ্ড ব্যৱহাৰ কৰি ভাৰতীয় সেনাক উত্তৰ-পূব ভাৰতলৈ যাবলৈ অনুমতি নিদিয়ে।
গেৰুৱা ৰাজনীতি, ইছলামোফোবিয়া আৰু ভূ–ৰাজনৈতিক পৰিণাম
পূব ভাৰতত বিজেপিৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱ আৰু হিন্দুত্ববাদী ৰাজনীতিৰ উত্থানে এই জটিল ভূ-ৰাজনৈতিক সমীকৰণত এক নতুন মাত্ৰা যোগ কৰিছে — আৰু ই প্ৰায়েই বিপৰীতমুখী প্ৰভাৱ পেলাইছে।
এফালে, বাংলাদেশত হিন্দু নিৰ্যাতনৰ প্ৰতিবাদে ভাৰতীয় আৱেগক স্পৰ্শ কৰে — বিশেষকৈ পশ্চিমবংগ আৰু উত্তৰ-পূবৰ হিন্দু জনসংখ্যাৰ মাজত। কিন্তু আনফালে, ভাৰতৰ নিজৰ মুছলমান নাগৰিকৰ সৈতে কৰা ব্যৱহাৰ — উচ্ছেদ অভিযান, “লভ জিহাদ”ৰ প্ৰচাৰ, আৰু মুছলমানসকলক লক্ষ্য কৰি লোৱা আইনী পদক্ষেপসমূহ — বাংলাদেশ আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰচাৰ যন্ত্ৰৰ বাবে ইন্ধনস্বৰূপ হৈ পৰিছে।
বিশ্লেষকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে “চিকেন নেক”ৰ এই নেৰেটিভটো ভাৰতৰ ঘৰুৱা ৰাজনীতিৰ বাবেও সুবিধাজনক। এই চৰ্চাই এক সতৰ্ক ৰাষ্ট্ৰৰ ভাবমূৰ্তি গঢ়ি তোলে, জাতীয়তাবাদী সমৰ্থকসকলক সন্তুষ্ট কৰে আৰু উত্তৰ-পূবৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, জনসংখ্যাতাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তন আৰু অনুন্নয়নৰ দৰে ঘৰুৱা সমস্যাৰ পৰা জনসাধাৰণৰ দৃষ্টি আঁতৰাই ৰাখে।
ভাৰতৰ পূব সীমান্ত অঞ্চলত গেৰুৱা ڕাজনীতিৰ প্ৰভাৱ আৰু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি বৈষম্যমূলক আচৰণে বাংলাদেশৰ সাধাৰণ জনতাৰ মাজত ভাৰত-বিৰোধী মনোভাৱ গঢ়ি তুলিবলৈ চীন-পাকিস্তান সমৰ্থিত শক্তিসমূহৰ বাবে এক অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছে। ভূ-ৰাজনীতি কেৱল সামৰিক সংকটতে সীমাবদ্ধ নহয় — ই সামাজিক-ৰাজনৈতিক ধাৰণা নিৰ্মাণতো সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ ব্যৰ্থতা: এক নিৰ্মম মূল্যায়ন
ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিৰ ব্যৰ্থতাৰ মূল বিন্দুসমূহ
- হাছিনা চৰকাৰৰ পতনৰ উমান নোপোৱা: ২০২৪ চনৰ আগষ্ট মাহত শেখ হাছিনা চৰকাৰৰ আকস্মিক পতনে ভাৰতৰ diplomatic মহলক সম্পূৰ্ণ আচৰিত কৰিলে। বাংলাদেশৰ ভিতৰত গঢ়ি উঠা ছাত্ৰ আন্দোলনৰ তীব্ৰতা আৰু চীন- পাকিস্তান সমৰ্থিত শক্তিৰ পৰিকল্পনা ভাৰতৰ চোৰাংচোৱা সংস্থাসমূহে আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰিব পৰা নাছিল।
- তিস্তা নদী চুক্তিত পলম: মোদী চৰকাৰে ২০২৪ চনৰ জুন মাহত শেখ হাছিনাৰ ভাৰত ভ্ৰমণৰ সময়ত তিস্তা নদীৰ পানী ভাগ-বাটোৱাৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। কিন্তু পশ্চিমবংগৰ মুখ্যমন্ত্ৰী মমতা বেনাৰ্জীৰ আপত্তিৰ বাবে এই চুক্তি কাৰ্যকৰী নহ’ল। হাছিনাৰ পতনৰ পিছত সেই একেটা প্ৰকল্পতে চীনে বিনিয়োগ কৰাৰ সুযোগ পালে।
- “প্ৰতিবেশী প্ৰথম নীতি“ৰ বিফলতা: মোদী চৰকাৰৰ “প্ৰতিবেশী প্ৰথম” (Neighbourhood First) নীতিৰ বাস্তৱ প্ৰয়োগ অতি সীমিত। বাংলাদেশ, নেপাল আৰু শ্ৰীলংকাত চীনৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতৰ কূটনৈতিক বিনিয়োগ অপৰ্যাপ্ত আছিল।
- সংসদৰ ভিতৰত মেৰুকৰণৰ ৰাজনীতি: ভাৰতৰ সংসদীয় বিতৰ্কত বাংলাদেশৰ হিন্দু নিৰ্যাতনৰ বিষয়টো প্ৰায়েই ঘৰুৱা নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিৰ সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, কিন্তু কোনো সুসংহত কূটনৈতিক সমাধান উলিওৱা হোৱা নাই।
- বিকল্প সংযোগৰ অভাৱ: অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই বাৰে বাৰে কৈ আহিছে যে কেৱল শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ ভূটানৰ মাজেদি বিকল্প পথ আৰু ভূগৰ্ভস্থ ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য। কিন্তু এই প্ৰকল্পসমূহৰ গতি অতি মন্থৰ।
ভাৰত চৰকাৰলৈ আহ্বান
শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ
- ১. বিকল্প সংযোগ নিৰ্মাণ: ভূটানৰ মাজেদি বিকল্প ৰেলপথ আৰু ৰাজপথৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য অগ্ৰাধিকাৰ ভিত্তিত আৰম্ভ কৰিব লাগে। কালাদান মাল্টিমডেল প্ৰকল্প (মিয়ানমাৰৰ মাজেদি সিত্তৱেলৈ সংযোগ) দ্ৰুতগতিত সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে। কৌশলগত সুৰক্ষাৰ বাবে ভূগৰ্ভস্থ সুৰংগ (tunnel) নিৰ্মাণৰ কথাও বিবেচনা কৰা উচিত।
- ২. বাংলাদেশত প্ৰভাৱ পুনৰুদ্ধাৰ: ইউনুছ চৰকাৰৰ সৈতে ব্যৱহাৰিক কূটনীতি (pragmatic diplomacy) অব্যাহত ৰাখিব লাগে। বাংলাদেশৰ জনসাধাৰণৰ সৈতে পোনপটীয়া সম্পৰ্ক বৃদ্ধি কৰিব লাগে — শিক্ষা, সংস্কৃতি আৰু ব্যৱসায়ৰ জৰিয়তে। ভাৰতক “বৰ দাদা” (Big Brother) হিচাপে নহয়, এজন “প্ৰকৃত বন্ধু” হিচাপে উপস্থাপন কৰা উচিত।
- ৩. চীনৰ তিস্তা প্ৰকল্পৰ বিকল্প: তিস্তা নদীৰ পানী সংৰক্ষণ প্ৰকল্পত ভাৰতে নিজেই বিত্তীয় সাহায্য আগবঢ়াব লাগে — পশ্চিমবংগৰ ৰাজনৈতিক বাধা অতিক্ৰম কৰি কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সমন্বয়ৰ জৰিয়তে। চীনক সেই স্থানৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ এয়াই একমাত্ৰ পথ।
- ৪. সামৰিক সমন্বয় বৃদ্ধি: ২০২৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত শিলিগুড়িত অনুষ্ঠিত উচ্চস্তৰীয় বহু-সংস্থাগত পৰ্যালোচনা বৈঠক — য’ত BSF, SSB, ITBP, ৰাজ্যিক আৰক্ষী, সেনা আৰু RPF উপস্থিত আছিল — এক ইতিবাচক সংকেত। কিন্তু এই সমন্বয়ক স্থায়ী আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপ দিয়াৰ প্ৰয়োজন।
- ৫. নেপাল আৰু ভূটানৰ সৈতে সম্পৰ্ক নবীকৰণ: নেপালত চীনৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱৰ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ ভাৰতে বৃহত্তৰ আৰ্থিক সহযোগিতা, আন্তঃগাঁথনিমূলক বিনিয়োগ আৰু সাংস্কৃতিক সংযোগৰ জৰিয়তে নেপাল আৰু ভূটানৰ সৈতে সম্পৰ্ক অধিক গভীৰ কৰিব লাগিব।
- ৬. ঘৰুৱা মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি ন্যায়সংগত আচৰণ: এয়া কেৱল এক নৈতিক প্ৰশ্নই নহয়, এক ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰয়োজনীয়তাও। ঘৰুৱা মুছলমান নাগৰিকসকলৰ সৈতে সমান আৰু ন্যায়সংগত ব্যৱহাৰে পাকিস্তান-চীন-বাংলাদেশৰ “ভাৰত মুছলমান-বিৰোধী” অপপ্ৰচাৰৰ মুখ বন্ধ কৰিব।
- ৭. উত্তৰ–পূবৰ আৰ্থিক উন্নয়ন: শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ ওপৰত থকা সামৰিক চাপ হ্ৰাস কৰিবলৈ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ নিজস্ব অৰ্থনৈতিক শক্তি বৃদ্ধি কৰাটো অপৰিহাৰ্য। ব্যৱসায়, পৰ্যটন আৰু প্ৰযুক্তি খণ্ডত বিনিয়োগে এই অঞ্চলৰ মানুহৰ সৈতে ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ সংযোগ আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিব।
ৰণনীতি নে ৰাজনীতি — ভাৰতৰ বাছনি
শিলিগুড়ি কৰিড’ৰৰ সংকট কেৱল সামৰিক নহয় — ই একে সময়তে কূটনৈতিক, সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক। বাংলাদেশত হিন্দু নিৰ্যাতনক লৈ ভাৰতৰ নৈতিক উদ্বেগ আৰু দেশৰ ভিতৰত মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি গেৰুৱা ৰাজনীতিৰ বৈষম্যমূলক আচৰণ — এই দুটা বিপৰীতমুখী বাস্তৱতাই আন্তৰ্জাতিক মহলত ভাৰতৰ কূটনৈতিক বিশ্বাসযোগ্যতা ক্ষুণ্ণ কৰিছে।
চীনৰ কৌশল অতি স্পষ্ট। জেনেৰেল কালিটাৰ মতে, চীনৰ গতিবিধিৰ মানচিত্ৰখন লক্ষ্য কৰিলে শিলিগুড়িৰ এটা প্ৰায় নিখুঁত অৱৰোধৰ ছবি ফুটি উঠে। উত্তৰৰ চুম্বি উপত্যকা, পূবৰ বাংলাদেশ আৰু পশ্চিমৰ নেপাল — এই আটাইকেইটা বিন্দুৱেই অসামৰিক আন্তঃগাঁথনিৰ আৱৰণ ব্যৱহাৰ কৰি আগবাঢ়িছে, যাৰ ফলত পৰম্পৰাগত সামৰিক প্ৰত্যুত্তৰ দিয়াটো ভাৰতৰ বাবে কঠিন হৈ পৰিছে।
পাকিস্তানৰ সামৰিক মুখপাত্ৰৰ “পূব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰিম” — এই হুংকাৰক উপেক্ষা কৰাৰ কোনো থল নাই। শিলিগুড়ি কৰিড’ৰ হৈছে ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্যৰ সেই চিৰাল সূতাডাল, যাৰ সামান্যতম ক্ষতি হ’লে কেৱল উত্তৰ-পূব ভাৰতৰে নহয়, সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য আমূলভাৱে সলনি হৈ পৰিব।
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষাৰ বাবে তাৎক্ষণিক সামৰিক শক্তি বৃদ্ধিতকৈ অধিক জৰুৰী হৈছে এক দীৰ্ঘম্যাদী কৌশল — য’ত নেপাল, ভূটান, বাংলাদেশ আৰু ঘৰুৱা সংখ্যালঘু সকলোকে বিশ্বাসত ল’ব পৰা যায়। কাৰণ এই কৰিড’ৰৰ নিৰাপত্তা কেৱল বহিঃশত্ৰুৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰাতে সীমাবদ্ধ নহয়; ইয়াৰ প্ৰকৃত সুৰক্ষা নিহিত আছে দেশৰ অভ্যন্তৰীণ ঐক্যৰ মাজত — আৰু সেই ঐক্য গঢ়ি তোলাৰ নেতৃত্ব ভাৰতে নিজেই ল’ব লাগিব।
এই সম্পাদকীয়ত প্ৰকাশিত মতামতসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে ভূ-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা আগবঢ়োৱা হৈছে — ইয়াত কোনো বিশেষ ধৰ্ম, ৰাজনৈতিক দল বা ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি আগতীয়া পূৰ্বাগ্ৰহ নাই। ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু সকলো নাগৰিকৰ সম-অধিকাৰ — এই দুটা মৌলিক মূল্যবোধৰ ভিত্তিতেই এই বিশ্লেষণ যুগুত কৰা হৈছে।
