ভাৰতীয় ৰাজনীতি এতিয়া এক গভীৰ আৰু জটিল পৰিৱর্তনৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আছে। সাম্প্ৰতিক লোকসভা আৰু ৰাজ্যিক নিৰ্বাচনৰ ফলাফলে স্পষ্টকৈ দেখুৱাইছে যে দেশৰ ৰাজনৈতিক সংঘাত ক্ৰমে এক নতুন বাস্তৱতালৈ আগবাঢ়িছে—য’ত বিজেপি আৰু তথাকথিত ‘ধর্মনিৰপেক্ষ’ দলসমূহৰ বিভাজন প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে হিন্দু-মুছলমান ৰাজনীতিত পৰিণত হৈছে।
এই পৰিস্থিতি কেৱল নিৰ্বাচনী অংকৰ বিষয় নহয়; ই ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰ, সংবিধানিক ধর্মনিৰপেক্ষতা আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে এক গভীৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
বিজেপিৰ নতুন ৰাজনৈতিক সমীকৰণ
বিজেপিয়ে সফলভাৱে এক বৃহৎ “হিন্দু ভোট বেংক” গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছে। এক সময়ত জাতি, ভাষা, অঞ্চল আৰু বৰ্ণভিত্তিক বিভাজনে ভাঙি থকা হিন্দু ভোট এতিয়া বহু ক্ষেত্ৰত একত্ৰিত হৈছে। এই নতুন সমীকৰণৰ ফলত বিজেপিয়ে বহু ৰাজ্যত মুছলমান প্ৰাৰ্থী নিদিয়াকৈও বৃহৎ বিজয় লাভ কৰিছে।
অসম আৰু পশ্চিমবঙ্গ ইয়াৰ উজ্জ্বল উদাহৰণ। অসমত বিজেপিয়ে এইবাৰ দুই-তৃতীয়াংশ আসন লাভ কৰিছে, অথচ দলটোৱে এজনো মুছলমান প্ৰাৰ্থীক টিকট দিয়া নাছিল। বিপৰীতে, বিৰোধী শিবিৰৰ জয়ী ২৪জন বিধায়কৰ ভিতৰত ২২জনেই মুছলমান। কংগ্ৰেছৰ ১৯জন বিধায়কৰ ভিতৰত ১৮জন মুছলমান।
পশ্চিমবঙ্গতো একেই ধাৰা দেখা গৈছে। ৰাজ্যখনৰ ৪০জন মুছলমান বিধায়কৰ ভিতৰত ৩৪জন তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ। ফলত বিজেপিৰ বিৰোধী ৰাজনীতি ক্ৰমে “সংখ্যালঘু-কেন্দ্ৰিক” ৰূপত চিহ্নিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিছে—যদিও সেই দলসমূহৰ শীৰ্ষ নেতৃত্ব প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে হিন্দু।
এই পৰিস্থিতি বিজেপিৰ বাবে ৰাজনৈতিকভাৱে লাভজনক। কাৰণ “হিন্দু বনাম বাকী” সমীকৰণত সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ ৰাজনীতি সহজ হৈ পৰে।
ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বত মুছলমান সমাজৰ সংকোচন
১৮ সংখ্যক লোকসভাত মুছলমান সাংসদৰ সংখ্যা মাত্ৰ ২৪জন—মুঠ সদস্যৰ প্ৰায় ৪.৪ শতাংশ। অথচ দেশৰ জনসংখ্যাত মুছলমানৰ অংশ ১৫ শতাংশৰো অধিক।
ইয়াতো অধিক তাৎপৰ্যপূর্ণ বিষয় হ’ল—মুছলমানসকল ক্ৰমে ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীয় গঠনসমূহৰ পৰা অন্তৰ্ধান হৈ আছে।
আজিৰ ভাৰতত—
- কোনো মুছলমান মুখ্যমন্ত্ৰী নাই,
- কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাত উল্লেখযোগ্য উপস্থিতি নাই,
- কেন্দ্ৰীয় সচিব পৰ্যায়ত মাত্ৰ এজন মুছলমান,
- উচ্চতম ন্যায়ালয়ত মাত্ৰ এজন মুছলমান বিচাৰপতি।
এক সময়ত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি, উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি, সেনা নেতৃত্ব, সংস্থা, কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভা আদিত মুছলমান প্রতিনিধিত্ব দৃশ্যমান আছিল। অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ মন্ত্ৰীসভাতো চিকান্দৰ বখ্তৰ দৰে নেতা আছিল; আজিৰ বাস্তৱতা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন।
কিন্তু সমস্যাটো কেৱল বিজেপি নে?
এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ জটিল। বিজেপিৰ উত্থানৰ সমান্তৰালভাৱে তথাকথিত ধর্মনিৰপেক্ষ দলসমূহেও এক গভীৰ কৌশলগত ব্যর্থতা প্ৰদৰ্শন কৰিছে।
বহু দল এতিয়া “মুছলমান ভোট”ৰ ওপৰত অত্যধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছে, কিন্তু বৃহৎ হিন্দু সমাজৰ মাজত নতুন সামাজিক জোট গঢ়িবলৈ ব্যর্থ হৈছে। ফলত বিজেপিয়ে সহজেই এই দলসমূহক “মুছলমানপন্থী” ৰূপে উপস্থাপন কৰিব পাৰিছে।
দিল্লীৰ শাহিন বাগ আন্দোলনৰ সময়ত আম আদমি পাৰ্টিৰ নীৰৱতা ইয়াৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ। “প্ৰো-মুছলিম” বুলি অভিযুক্ত হোৱাৰ ভয়ত বহু তথাকথিত ধর্মনিৰপেক্ষ দল পিছ হঠি থাকে।
এই ৰাজনৈতিক সংকোচন ভাৰতীয় ধর্মনিৰপেক্ষতাৰ বাবে গভীৰ সংকটৰ সংকেত।
কেৱল মুছলমান ভোটে বিজেপিক ৰখিব নোৱাৰে
সাম্প্ৰতিক ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাই স্পষ্টকৈ দেখুৱাইছে যে কেৱল সংখ্যালঘু ভোটৰ জৰিয়তে বিজেপিৰ বিকল্প গঢ়া সম্ভৱ নহয়।
এসময়ত উত্তৰ ভাৰতত সমাজবাদী আৰু আঞ্চলিক দলসমূহে জাতিভিত্তিক সামাজিক জোট গঢ়ি বিজেপিক চ্যালেঞ্জ দিছিল। কিন্তু নৰেন্দ্ৰ মোদী আৰু অমিত শ্বাহৰ নেতৃত্বত বিজেপিয়ে সেই সমীকৰণ ভাঙিবলৈ সক্ষম হৈছে।
এই পৰিস্থিতিত বিজেপিৰ যিকোনো শক্তিশালী বিকল্প গঢ়িবলৈ হ’লে—
- বৃহৎ হিন্দু সমাজৰ আস্থা পুনৰ লাভ কৰিব লাগিব,
- অর্থনৈতিক আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ নতুন ভাষ্য গঢ়িব লাগিব,
- আৰু ধর্মনিৰপেক্ষতাক কেৱল সংখ্যালঘু সুৰক্ষাৰ ৰাজনীতি হিচাপে নহয়, সংবিধানিক মূল্যবোধ হিচাপে পুনৰ উপস্থাপন কৰিব লাগিব।
ওৱেইছীৰ ৰাজনীতি: সমাধান নে নতুন সংকট ?
অসদুদ্দিন ওৱেইছীয়ে মুছলমানসকলক নিজৰ ৰাজনৈতিক দল গঢ়িবলৈ আহ্বান জনাইছে। কিন্তু ভাৰতৰ সামাজিক বাস্তৱতাত এই পথ বিপজ্জনক হ’ব পাৰে।
যদি মুছলমান ৰাজনীতি সম্পূৰ্ণ পৃথক দলীয় ৰূপ লয়, তেন্তে সেয়া বিজেপিৰ পক্ষে অধিক সুবিধাজনক হ’ব। কাৰণ তেনে ক্ষেত্ৰত সংখ্যাগৰিষ্ঠ বনাম সংখ্যালঘু মেৰুকৰণ অধিক তীব্ৰ হ’ব।
উল্লেখযোগ্য যে, বিভাজনৰ পিছতো ভাৰতীয় মুছলমানসকলে সাধাৰণতে নিজা পৃথক নেতৃত্বৰ পৰিৱর্তে নেহৰু-গান্ধী পৰিয়াল, যাদৱ নেতৃত্ব, বামপন্থী বা মমতা বেনাৰ্জীৰ দৰে হিন্দু নেতৃত্বৰ ওপৰত ভৰসা কৰি আহিছে। যদিও সেই আস্থা নিখুঁত সফল নাছিল, তথাপিও তেওঁলোক ইমান বেছি ক্ষমতাৰ বাহিৰত আগতে কেতিয়াও নাছিল।
ভাৰতীয় ধর্মনিৰপেক্ষতাৰ নতুন সন্ধিক্ষণ
ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰ এতিয়া এক ঐতিহাসিক সন্ধিক্ষণত উপস্থিত। সংবিধানিক ধর্মনিৰপেক্ষতা ৰক্ষা কৰাৰ দায়িত্ব কেৱল মুছলমান সমাজৰ নহয়; ই ভাৰতীয় হিন্দু সমাজৰো সমান দায়িত্ব।
কাৰণ ভাৰতক ধর্মভিত্তিক ৰাষ্ট্ৰ নহয়, এক বহুত্ববাদী গণৰাজ্য হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ সিদ্ধান্ত ভাৰতীয় সমাজেই লৈছিল।
আজিৰ প্ৰশ্ন হৈছে— নতুন এক উদাৰ, অন্তর্ভুক্তিমূলক আৰু বিশ্বাসযোগ্য নেতৃত্ব কি উদয় হ’ব, যিয়ে বৃহৎ হিন্দু সমাজৰ আস্থা লাভ কৰি পুনৰ এক বহুত্ববাদী ৰাজনৈতিক জোট গঢ়িব পাৰিব?
যদি তেনে নেতৃত্ব উদয় নহয়, তেন্তে ভাৰতীয় ৰাজনীতি ক্ৰমে অধিক মেৰুকৃত, অধিক সংখ্যাগৰিষ্ঠতাবাদী আৰু অধিক বিভাজিত ৰূপ ল’ব পাৰে। আৰু সেয়া কেৱল মুছলমান সমাজৰ বাবেই নহয়, সমগ্ৰ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ বাবেই এক গভীৰ সংকট হৈ উঠিব।
শেষত প্ৰশ্নটো কেৱল বিজেপি বনাম বিৰোধীৰ নহয়; ই ভাৰতৰ আত্মা, সংবিধান আৰু বহুত্ববাদী গণতন্ত্ৰৰ ভৱিষ্যতৰ প্ৰশ্ন। যদি ধর্মনিৰপেক্ষতা কেৱল সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষাৰ সীমাত আবদ্ধ হৈ থাকে আৰু বৃহৎ হিন্দু সমাজৰ আস্থা পুনৰ জয় কৰাৰ ৰাজনৈতিক প্ৰচেষ্টা নাথাকে, তেন্তে মেৰুকৰণৰ এই চক্ৰ অধিক গভীৰ হ’ব। ভাৰতক পুনৰ এক অন্তর্ভুক্তিমূলক, ন্যায়ভিত্তিক আৰু সাংবিধানিক মূল্যবোধসম্পন্ন গণৰাজ্য হিচাপে শক্তিশালী কৰি ৰাখিবলৈ নতুন চিন্তা, নতুন সামাজিক জোট আৰু সাহসী নেতৃত্বৰ প্ৰয়োজন। অন্যথা, সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ আবেগত চলা ৰাজনীতি হয়তো নিৰ্বাচন জিকিব, কিন্তু ভাৰতৰ বহুত্ববাদী চেতনাক ধীৰে ধীৰে ক্ষয় কৰি তুলিব।
