অসম সাহিত্য সভা, ‘মিঞা’ পৰিচয় আৰু ভাষাৰ ৰাজনীতি — ভয়, বাস্তৱ নে কৌশল ?

অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি ড° বসন্ত কুমাৰ গোস্বামীৰ এষাৰ মন্তব্যই অসমৰ বৌদ্ধিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিমণ্ডলত ধুমুহাৰ সৃষ্টি কৰিছে। চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানে অসমীয়া ভাষা ৰক্ষাত ভূমিকা ৰাখে বুলি কোৱাটো সত্যৰ স্বীকৃতি নে বিপদজ্জনক — এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰৰ আগতে বুজা দৰকাৰ অসমীয়া ভাষাৰ অস্তিত্বৰ সংকট আচলতে ক’ত।

মে’ ১৯, ২০২৬। অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি ড° বসন্ত কুমাৰ গোস্বামীয়ে এক ৰাজহুৱা অনুষ্ঠানত কৈছিল — “চৰ-চাপৰি অঞ্চলৰ অসমীয়াভাষী মুছলমানসকলে অসমীয়া ভাষিক সম্প্ৰদায় শক্তিশালী কৰাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে। লোকপিয়লত নিজকে অসমীয়াভাষী হিচাপে পৰিচয় দিয়াটো ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় ৰক্ষাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানসকলে অসমীয়া ভাষা আন্দোলনক সমৰ্থন নকৰিলে অসমীয়া মানুহ এদিন দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ নাগৰিক হৈ পৰিব পাৰে। আমি চৰ-চাপৰিৰ মানুহক অসমীয়া বুলি গণ্য কৰোঁ আৰু তেওঁলোক মাটিৰ সন্তান।”

এই মন্তব্যই অসমৰ ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক মহলত এক তীব্ৰ ভূমিকম্পৰ দৰে প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰিলে। প্ৰশ্নটো জটিল, স্পৰ্শকাতৰ, আৰু বহু স্তৰীয়। ড° গোস্বামীয়ে সত্য কথাই কৈছে নে বিপদজনক কৰিছে? তেওঁৰ মন্তব্য অসমীয়া ভাষাৰ বাবে ইতিবাচক নে ক্ষতিকৰ? আৰু অসমীয়া ভাষাৰ অস্তিত্বৰ প্ৰকৃত সংকট ক’ত?

বিতৰ্ক: কোনে কি কৈছে

ড° গোস্বামীৰ মন্তব্যৰ পিছত বিভিন্ন মহলৰ প্ৰতিক্ৰিয়া আছিল এনে ধৰণৰ —

বিৰোধিতা

“ড° বসন্ত গোস্বামী এজন অৱসৰপ্ৰাপ্ত বিশ্ববিদ্যালয় অধ্যাপক আৰু অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি, তথাপিও তেওঁ অসমৰ সামাজিক আৰু ঐতিহাসিক বাস্তৱতা বুজিছে বুলি মোৰ সন্দেহ হৈছে। এনে মন্তব্য দায়িত্বহীন আৰু ক্ষতিকৰ। তেওঁ তৎক্ষণাৎ পদত্যাগ কৰি অসমৰ জনগণৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰিব লাগে।”— গহন মহন্ত, বিদ্বান

“আমি অসমীয়া ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ত গোস্বামীৰ মতৰ সৈতে মৌলিকভাৱে একমত নহওঁ।”— উৎপল শৰ্মা, AASU সভাপতি

“লোকপিয়ল আৰু ভাষাৰ বিষয়ত তেওঁৰ মন্তব্য আমাৰ গ্ৰহণযোগ্য নহয়।”— সমুজ্জ্বল ভট্টাচাৰ্য, AASU মুখ্য উপদেষ্টা

সমৰ্থন

“মই বসন্ত গোস্বামীক ধন্যবাদ জনাওঁ তেওঁৰ বক্তব্যৰ বাবে আৰু তেওঁক অসম সাহিত্য সভাৰ মঞ্চৰ পৰা এই কথা আনুষ্ঠানিকভাৱে পুনৰ উচ্চাৰণ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনাইছো।”— শ্বেৰমান আলী আহমেদ, মান্দিয়া বিধায়ক

“সকলো মুছলমানক বাংলাদেশী বুলি কোৱা উচিত নহয় — ইয়াৰ সৈতে আমি একমত।”— সমুজ্জ্বল ভট্টাচাৰ্য (আংশিক সমৰ্থন)

উল্লেখযোগ্য যে ড° গোস্বামীয়ে নিজৰ অৱস্থানৰ সপক্ষে যুক্তি দিছিল — বড়ো আৰু মিছিং আদি বহু থলুৱা সম্প্ৰদায়ে নিজৰ নৃগোষ্ঠীয় পৰিচয়ৰে পৰিচিত হয়, কিন্তু চৰ অঞ্চলৰ বহু মুছলমানে চৰকাৰী নথিপত্ৰত আৰু সামাজিক জীৱনত নিজকে অসমীয়াভাষী বুলি পৰিচয় দি আহিছে।

ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট: ন-অসমীয়াৰ ক্ৰমবিকাশ

এই বিতৰ্কৰ মূল শিপা বুজিবলৈ হ’লে ইতিহাসলৈ যোৱাটো অপৰিহাৰ্য। ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি অবিভক্ত ভাৰতৰ পূৰ্ববংগৰ মৈমনসিংহ, নোৱাখালী, চিলেট, ঢাকা আৰু বৰিশাল জিলাসমূহৰ পৰা ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পৃষ্ঠপোষকতাত অসমৰ পতিত মাটিত মৰাপাট খেতি কৰিবলৈ একাংশ মুছলমান কৃষকক অসমলৈ আমদানি কৰি অনা হৈছিল।

ঐতিহাসিক সত্য: ন-অসমীয়া ভাষিক আত্মীকৰণ

১৯৫১ চনৰ লোকপিয়ল: পূৰ্ববংগীয় মূলৰ এই মুছলমান জনসমষ্টিয়ে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মাতৃভাষা ‘বাংলা’ৰ পৰিৱৰ্তে ‘অসমীয়া’ ঘোষণা কৰিলে। এই সিদ্ধান্তই সেই লোকপিয়লত অসমীয়া ভাষাভাষীৰ সংখ্যা বজাই ৰাখিলে।

‘ন-অসমীয়া’ পৰিচয়: ভাষিক আত্মীকৰণৰ ফলত এওঁলোক ন-অসমীয়া হিচাপে স্বীকৃত হৈছিল — কেইবাটাও দশক ধৰি এই ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰ আছিল।

সাংস্কৃতিক আত্মীকৰণ: চৰ-চাপৰিত অসমীয়া মাধ্যমৰ বিদ্যালয়, বিহু গীতৰ প্ৰচলন, মোবাইলত বিহু সুৰ — এই সকলোৱে ভাষিক আত্মীকৰণৰ চলমান প্ৰক্ৰিয়া প্ৰমাণ কৰে।

অম্বিকাগিৰী দৃষ্টিভংগী: অসমকেশৰী অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰীৰ নেতৃত্বত অসমীয়া ভাষা ৰক্ষাৰ আন্দোলনে দাবী কৰিছিল যে অসমত বাস কৰিবলৈ হ’লে মৈমনসিংহীয়া লোকে অসমীয়া ভাষা গ্ৰহণ আৰু অসমীয়া সংস্কৃতিক শ্ৰদ্ধা জনাব লাগিব।

সুধাকণ্ঠ ভূপেন হাজৰিকাদেৱে গীতত কৈছিল — “দূৰণিৰ পৰা আহি লুইতৰ পাৰৰে, মাটিক মাতৃ বোলা প্ৰতিজন ভাৰতীয়ই নতুন অসমীয়া।” এই গীতৰ সাৰমৰ্মটো অসম সাহিত্য সভাৰ বৰ্তমান বিতৰ্কৰ কেন্দ্ৰতেই আছে।

প্ৰকৃত প্ৰশ্ন: ভাষিক সংকট ক’ত?

ড° গোস্বামীৰ মন্তব্যৰ প্ৰতিক্ৰিয়াই এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নক আওকাণ কৰিছে — অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰকৃত সংকট ক’ত? চৰ-চাপৰিৰ মুছলমান নে অন্য?

অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰকৃত ভাবুকিসমূহ

হিন্দী আগ্ৰাসন: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পদক্ষেপত উত্তৰ-পূৰ্বৰ বিদ্যালয়ত দশম শ্ৰেণী পৰ্যন্ত হিন্দী বাধ্যতামূলক কৰাৰ প্ৰস্তাৱত অসম সাহিত্য সভাই নিজেই আপত্তি জনাইছে। সম্পাদক জাদৱ চন্দ্ৰ শৰ্মাই কৈছিল যে হিন্দী বাধ্যতামূলক হ’লে থলুৱা ভাষা আৰু সংযোগ-ভাষা হিচাপে অসমীয়াৰ ভৱিষ্যৎ বিপদাপন্ন হ’ব।

ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৃদ্ধি: অসমীয়া মধ্যবিত্ত আৰু উচ্চবিত্ত পৰিয়ালেই নিজৰ সন্তানক ইংৰাজী মাধ্যমত পঢ়ুৱায়। অসমীয়া মাধ্যমৰ বিদ্যালয় খালি হৈ পৰিছে।

চাকৰিৰ বজাৰ: চৰকাৰী পদত অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কমিছে। প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, আৰু উচ্চশিক্ষাত ইংৰাজীৰ আধিপত্য।

CBSEৰ সম্প্ৰসাৰণ: অসম সাহিত্য সভাই বাৰে বাৰে দাবী কৰিছে যে CBSE আৰু ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয়ত অসমীয়া অন্তৰ্ভুক্তি কৰা হওক — কিন্তু কোনো অগ্ৰগতি হোৱা নাই।

এই তথ্যবোৰৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত প্ৰশ্ন উঠে — অসমীয়া ভাষাৰ অস্তিত্বৰ বৃহত্তৰ ভাবুকি চৰ-চাপৰিৰ কৃষকৰ পৰা, নে হিন্দী-ইংৰাজী আগ্ৰাসনৰ পৰা? অসমীয়া মধ্যবিত্তৰ সন্তানে অসমীয়া মাধ্যমৰ বিদ্যালয় এৰি ইংৰাজী মাধ্যমলৈ যোৱাটো সমস্যা নে, চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানে লোকপিয়লত ‘অসমীয়া’ লিখা সমস্যা?

‘মিঞা কবিতা’ আৰু পৰিচয়ৰ দ্বন্দ্ব

বিতৰ্কৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল ‘মিঞা কবিতা’ — এই নতুন সাহিত্যিক আন্দোলন। চৰ-চাপৰিৰ নব্য-শিক্ষিত প্ৰজন্মৰ কবিসকলে ‘মিঞা কবিতা’ৰ মাধ্যমেৰে নিজৰ পৰিচয়, কষ্ট, আৰু ভূমিহীনতাৰ অনুভৱ প্ৰকাশ কৰিছে। শেহতীয়া দশকবোৰত, বিশেষকৈ চৰ-চাপৰি অঞ্চলৰ এক নব্য-শিক্ষিত শ্ৰেণীৰ আত্মপ্ৰকাশৰ লগে লগে, এক নতুন মনস্তাত্ত্বিক আৰু সাহিত্যিক ধাৰাৰ জন্ম হৈছে, যাক ‘মিঞা কবিতা’ (Miya Poetry) বা ‘মিঞা উপভাষা’ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে।

মিঞা কবিতাৰ বিষয়ে অসমীয়া বৌদ্ধিক মহলত দুটা বিপৰীত মত আছে। এটা মতে এই সাহিত্যিক আন্দোলন চৰ-চাপৰিৰ মানুহৰ প্ৰকৃত মানৱিক অনুভৱৰ স্বাভাৱিক প্ৰকাশ — ই অসমীয়া সাহিত্যৰ বৈচিত্ৰ্য বঢ়ায়। আনটো মতে পৃথক পৰিচয়ৰ দাবী আৰু পৃথক সাহিত্যিক পৰিচয় স্থাপনৰ প্ৰচেষ্টা অসমীয়া ভাষাৰ একত্ৰিত স্বৰটো দুৰ্বল কৰিব পাৰে।

সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ: ড° গোস্বামীৰ মন্তব্যৰ তিনি স্তৰ

ক) বাস্তৱতাৰ স্বীকৃতি

ড° গোস্বামীৰ মন্তব্যৰ পৰিসংখ্যাগত সত্যতা অস্বীকাৰ কৰাটো কঠিন। অসমৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠী — আহোম, মুছলমান, চাহ-জনগোষ্ঠী, পূৰ্ববংগৰ লোক — সময়ৰ লগে লগে অসমীয়া ভাষা-সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰিছে আৰু এক বৃহৎ অসমীয়া জাতি গঠনত সহায় কৰিছে। এই ঐতিহাসিক প্ৰক্ৰিয়াক অস্বীকাৰ কৰা মানে অসমীয়া সংস্কৃতিৰ সমন্বয়ৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰম্পৰাকেই অস্বীকাৰ কৰা।

খ) সংকটৰ আঁচ

কিন্তু সমালোচকসকলৰ উদ্বেগটো সম্পূৰ্ণ উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰি। যদি ভাষিক গ্ৰহণযোগ্যতা কেৱল লোকপিয়লত নিজৰ সংখ্যা বঢ়োৱাৰ কৌশলগত কাৰণত হয়, আৰু সাংস্কৃতিক আত্মীকৰণ নঘটে, তেন্তে ভাষাৰ সংখ্যা বাঢ়িব কিন্তু সংস্কৃতিৰ গভীৰতা কমিব। তদুপৰি, অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰী আৰু বৈধ নাগৰিকৰ মাজত বিভেদ নকৰিলে বৈধ নাগৰিকসকলো অসুবিধাত পৰে।

গ) ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপট

এই বিতৰ্কটো শূন্যতাত সৃষ্টি হোৱা নাই। অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই বাৰে বাৰে “মিঞা মুছলমান”ক “বাংলাদেশী” বুলি অভিহিত কৰিছে। এই পৰিৱেশত ড° গোস্বামীৰ মন্তব্য — যিয়ে চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানক “মাটিৰ সন্তান” বুলি স্বীকৃতি দিছে — বলিষ্ঠ বৌদ্ধিক সাহসৰ পৰিচায়ক। কিন্তু একেসময়তে এই মন্তব্যক নিৰ্বাচনী সংখ্যাতত্ত্বৰ সৈতে জড়িত কৰি উপস্থাপন কৰাটো বিপজ্জনক।

---

প্ৰকৃত বিতৰ্কৰ প্ৰশ্নবোৰ: যি কথা নোকোৱাকৈ থাকিছে

এই গোটেই বিতৰ্কত যি প্ৰশ্নবোৰ উপেক্ষিত হৈ পৰিছে সেইবোৰহে আচলতে গুৰুত্বপূৰ্ণ:

প্ৰথমতঃ — অসমীয়া ভাষাৰ সংকট কি আচলতে জনসংখ্যাগত, নে গুণগত? অসমীয়া ভাষাত বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, আৰু উচ্চশিক্ষাৰ প্ৰসাৰ নহ’লে কেৱল লোকপিয়লত সংখ্যা বঢ়াই ভাষা বচাব পৰা নাযাব।

দ্বিতীয়তঃ — চৰ-চাপৰিৰ ‘মিঞা’ সমাজৰ মাজত প্ৰকৃত ভাষিক আত্মীকৰণ কিমান গভীৰ? কেৱল লোকপিয়লত অসমীয়া লিখাটো যথেষ্ট নে, দৈনন্দিন জীৱনত, পৰিয়ালত, শিশুৰ সামাজিকীকৰণত অসমীয়া ভাষাৰ ব্যৱহাৰ কিমান?

তৃতীয়তঃ — অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ আৰু চৰ-চাপৰিৰ প্ৰতিষ্ঠিত বাসিন্দাৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰাটো আইনী আৰু নৈতিক উভয় দৃষ্টিতেই অপৰিহাৰ্য। সকলো চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানকে ‘বাংলাদেশী’ বুলি অভিহিত কৰাটোও ভুল, আৰু সকলোকে বৈধ বুলি ধৰি ল’লেও সমস্যা সমাধান নহ’ব।

ভাষাৰ বাস্তৱতা আৰু অসমীয়া জাতিৰ প্ৰজ্ঞা

ড° বসন্ত কুমাৰ গোস্বামীয়ে যি কথা কৈছে, তাৰ আঁৰত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক-ভাষাতাত্ত্বিক সত্য আছে। চৰ-চাপৰিৰ এটা বৃহৎ অংশ আজি অসমীয়াভাষী — আৰু এই বাস্তৱতাক অস্বীকাৰ কৰিলে অসমীয়া ভাষাৰ সাংখ্যিক শক্তি ক্ষুণ্ণ হ’ব। কিন্তু একেসময়তে এই গ্ৰহণযোগ্যতাক কেৱল লোকপিয়লৰ সংখ্যাতত্ত্বৰ দৃষ্টিৰে চালে ভাষাৰ সাংস্কৃতিক গভীৰতা হেৰাব।

AASU আৰু সমালোচকসকলৰ উদ্বেগও অসম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। তেওঁলোকৰ আচল চিন্তাটো ভাষাতাত্ত্বিক নহয়, সামাজিক আৰু ভূমিগত। আৰু সেই চিন্তাটো বৈধ — কিন্তু সেই চিন্তা প্ৰকাশৰ বাবে যদি কোনো ভাষিক সম্প্ৰদায়ৰ সামগ্ৰিক আনুগত্যকে প্ৰশ্ন কৰা হয়, তেন্তে সেয়া নিৰপেক্ষ বিশ্লেষণ নহয়।

অসম সাহিত্য সভাৰ এতিয়া এক ঐতিহাসিক দায়িত্ব আছে। ড° গোস্বামীৰ মন্তব্যই এখন নতুন দৰজা খুলি দিছে — সেই দৰজাৰে খোজ দিয়া মানে কেৱল চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানৰ ভাষিক পৰিচয় বিষয়ক তৰ্ক নহয়, ই হ’ল এটা গভীৰ প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন হোৱা — অসমীয়া ভাষা মানে কেৱল এটা জনসংখ্যাতাত্ত্বিক পৰিচয় নে, ই হ’ল এক জীৱন্ত সংস্কৃতিৰ প্ৰতিফলন, যাৰ বাবে অসমীয়া মধ্যবিত্তই নিজৰ সন্তানক অসমীয়া মাধ্যমত পঢ়ুৱাব লাগিব, হিন্দী আগ্ৰাসনৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিব লাগিব, আৰু অসমীয়া ভাষাক জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ ভাষা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব।

ভাষা কেৱল সংখ্যাই নবচায় — ভাষা বাচে কবিৰ কলমত, শিশুৰ মুখত, মাৰ গীতত, আৰু বুদ্ধিজীৱীৰ সাহসত। ড° গোস্বামীয়ে সাহস দেখুৱাইছে — এতিয়া দৰকাৰ অসমীয়া সমাজৰ সেই একে সাহস, যি সাহসেৰে হিন্দী চাইনব’ৰ্ড ক’লা কৰাৰ সলনি নিজৰ সন্তানক অসমীয়াত কথা ক’বলৈ শিকোৱা হ’ব।

অসমীয়া ভাষাৰ ভৱিষ্যৎ “মিঞা”ৰ হাতত নে “অসমীয়াৰ” হাতত — এই বিতৰ্ক শেষ পর্যন্ত এক বৃহত্তৰ আত্মসমালোচনাৰ প্ৰশ্ন।

যদি অসমীয়া সমাজে নিজ ভাষাক—

• জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ ভাষা,
• ডিজিটেল যুগৰ ভাষা,
• আধুনিক শিক্ষাৰ ভাষা,
• অৰ্থনৈতিক সুযোগৰ ভাষা

হিচাপে গঢ়ি তুলিব নোৱাৰে, তেন্তে সংকট গভীৰ হ’বই।

আনহাতে, যদি ভাষাৰ নামত বিভাজন, সন্দেহ আৰু ঘৃণাৰ ৰাজনীতি চলি থাকে, তেন্তে অসমীয়া জাতীয়তাবাদ নিজেই সংকুচিত হোৱাৰ আশংকা আছে।

অসমীয়া ভাষাৰ ভবিষ্যৎ কোনো একক জনগোষ্ঠীৰ হাতত নহয়; ই নিৰ্ভৰ কৰে অসম সমাজে কিমান অন্তর্ভুক্তিমূলক, আধুনিক আৰু আত্মবিশ্বাসী সাংস্কৃতিক ভৱিষ্যৎ নির্মাণ কৰিব পাৰে তাৰ ওপৰত।

এই সম্পাদকীয়ত প্ৰকাশিত মতামত সামাজিক-ভাষাতাত্ত্বিক বিশ্লেষণৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা। ই কোনো বিশেষ ধৰ্ম, ৰাজনৈতিক দল বা ব্যক্তিৰ সমৰ্থন বা বিৰোধিতা নহয়।