ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, ১৮৬০ (আইপিচি), ফৌজদাৰী বিধি সংহিতা, ১৯৭৩ (চিআৰপিচি), আৰু ভাৰতীয় সাক্ষ্য আইন, ১৮৭২ (আইইএ)ৰ ঠাইত ভাৰতীয় ন্যায় সংহিতা (বিএনএছ), ভাৰতীয় নাগৰিক সুৰক্ষা সংহিতা (বিএনএছএছ), আৰু ভাৰতীয় সাক্ষ্য আইন (বিএছএ) ভাৰতৰ অপৰাধমূলক আইনসমূহৰ উপনিবেশমুক্তকৰণৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে। কিন্তু এতিয়া স্পষ্ট হৈ পৰিছে যে এই দাবী প্ৰতিৰক্ষাহীন। বৰ্তমানৰ ৭৫ শতাংশ বিধান নতুন আইনসমূহত আখৰে আখৰে অন্তৰ্ভূক্ত কৰা হৈছে, যাৰ ফলত উপনিবেশমুক্তকৰণৰ দাবী সাকাৰ কৰাটো এক প্ৰত্যাহ্বান হৈ পৰিছে। তদুপৰি কেৱল আইনগত পৰিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে উপনিবেশমুক্তকৰণ সম্ভৱ নহয়। আমাৰ অপৰাধমূলক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠানসমূহ ঔপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰৰ দ্বাৰা আজিও জৰ্জৰ, আৰু ইয়াৰ বাবে মৌলিক প্ৰতিষ্ঠানিক সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজন। এই পৰিস্থিতিয়ে আমাক এই প্ৰশ্ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰেঃ বিশেষকৈ যেতিয়া এই আইনসমূহ বলবৎ কৰিবলৈ সমগ্ৰ আৰক্ষী, আদালত, বাৰ, আৰু কাৰাগাৰত প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰস্তুতিৰ কোনো নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু স্বতন্ত্ৰ মূল্যায়ন হোৱা নাই, তেতিয়া এই বিধানসমূহ কিয় কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে?
কিছুমান পৰিৱৰ্তন বিশেষভাৱে চিন্তনীয় কাৰণ ইয়াৰ দ্বাৰা আৰক্ষীক ব্যাপক ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছে। বি এন এছ এছৰ ১৮৭ নং ধাৰাত আৰক্ষীৰ জিম্মাত থকাৰ সৰ্বোচ্চ সীমা ১৫ দিনৰ পৰা ৬০ বা ৯০ দিনলৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছে। ইয়াৰ পূৰ্বে চি আৰ পি চিৰ ১৬৭(২)(ক) ধাৰাত এগৰাকী দণ্ডাধীশে গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা ব্যক্তিৰ জিম্মা ১৫ দিনতকৈ অধিক দিন বৃদ্ধি কৰিব পাৰিছিল, যদিহে সেই ব্যক্তিজন আৰক্ষীৰ জিম্মাৰ পৰিৱৰ্তে কাৰাগাৰত আছিল। কিন্তু বি এন এছ এছৰ সংশ্লিষ্ট ধাৰা ১৮৭(৩)ত আৰক্ষীৰ জিম্মাত থকা নিষেধাজ্ঞা আঁতৰাই পেলোৱা হৈছে, ইউ এ পি এ [অবৈধ কাৰ্য্যকলাপ (প্ৰতিৰোধ) আইন], পি অ’ টি এ (সন্ত্ৰাসবাদ প্ৰতিৰোধ আইন) আৰু টি এ ডি এ [সন্ত্রাসবাদী আৰু বিঘ্নিতকাৰী কাৰ্য্যকলাপ (প্ৰতিৰোধ) আইন] ৰ দৰে কঠোৰ আইনৰ অধীনতো লক্ষণীয়ভাৱে দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে জিম্মাত ৰখাৰ অনুমতি দিয়া হৈছে। অৰ্থাৎ নতুন বি এন এছত তালিকাভুক্ত অপৰাধৰ বহল পৰিসৰৰ ওপৰত এতিয়া দীঘলীয়া আৰক্ষীৰ জিম্মাত আৰোপ কৰিব পৰা যাব।
অস্পষ্ট অপৰাধৰ সংযোজনে উদ্বেগ আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰে। “মিছা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ তথ্য” (ধাৰা ১৯৭) আৰু “ভাৰতৰ সাৰ্বভৌমত্ব, ঐক্য আৰু অখণ্ডতাৰ প্ৰতি ভাবুকি কঢ়িয়াই অনা কাৰ্য্য” (ধাৰা ১৫২, দেশদ্ৰোহৰ ঠাইত) সম্পৰ্কীয় বিধানবোৰ উদ্বেগজনকভাৱে অস্পষ্ট। আৰক্ষীৰ ব্যৱস্থা কেতিয়া আৰম্ভ কৰিব পাৰি সেই সম্পৰ্কে কোনো স্পষ্ট নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা হোৱা নাই, যাৰ ফলত নিৰ্যাতনৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে। এই আইনসমূহৰ অস্পষ্টতাই নাগৰিকসকলৰ বাবে বুজাটো প্ৰায় অসম্ভৱ কৰি তুলিছে যে কি আচৰণক অপৰাধমূলক বুলি গণ্য কৰা হয়, যাৰ ফলত নাগৰিক স্বাধীনতাৰ প্ৰতি এক বৃহৎ ভাবুকি আহি পৰিছে।
চিন্তনীয় কথাটো হ’ল বি এন এছ এছে অনুপস্থিতিত বিচাৰো অনুমতি দিয়ে, পলায়ন কৰা ঘোষিত অপৰাধীৰ বিচাৰৰ অনুমতি দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ অনুপস্থিতিত সমগ্ৰ বিচাৰৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। চি আৰ পি চিয়ে অভিযুক্তৰ অনুপস্থিতিতহে প্ৰমাণ ৰেকৰ্ডিং কৰাৰ অনুমতি দিলেও বি এন এছ এছে অভিযুক্তৰ নিজৰ পক্ষ ৰক্ষাৰ অধিকাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে দুৰ্বল কৰি তুলিছে।
বৰ্তমানৰ আইনসমূহৰ বৃহৎ অংশ ধৰি ৰখাটোৱে আন আন গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ৰো উত্থাপন কৰে। বৰ্তমানৰ আইনসমূহ বাতিল কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাই বা কি আছিল? এই পৰিৱৰ্তন সংশোধনীৰ ৰূপত কৰিব পৰা নগ’লহেঁতেননে? নতুন আইনসমূহে নিজ নিজ “বাতিল আৰু সঞ্চয়” বিধানত ১ জুলাইৰ পৰা এই নতুন আইনসমূহ বলবৎ হোৱাৰ ঠিক আগতে বিচাৰাধীন হৈ থকা কাৰ্য্যবিধিত আইপিচি, চিআৰপিচি আৰু আইইএৰ সীমিত প্ৰয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। কিন্তু এই বিধানসমূহে বিভিন্ন বিষয়ত পৰ্যাপ্ত স্পষ্টতা প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হৈছে। বিএনএছৰ ধাৰা 358-ত কোৱা হৈছে যে আইপিচিয়ে আইপিচিৰ অধীনত অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হৈ থাকিব, কিন্তু এইটো কেৱল 1 জুলাইৰ আগতে সংঘটিত অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হয় নে আইপিচিৰ অধীনত অপৰাধ সম্পৰ্কীয় কিছুমান প্ৰক্ৰিয়া, অনুসন্ধান বা প্ৰতিকাৰ এতিয়াও স্থগিত হৈ আছে সেয়া স্পষ্ট নহয়। একেদৰে, বি এন এছ এছৰ ধাৰা ৫৩১ আৰু বি এছ এৰ ধাৰা ১৭০ ত কোৱা হৈছে যে নতুন আইনখন বলবৎ হোৱাৰ পূৰ্বে যিকোনো আপীল, আবেদন, পৰীক্ষণ, অনুসন্ধান বা তদন্ত কাৰ্যকৰী হোৱাৰ আগতে স্থগিত হৈ থকা চি আৰ পি চি বা আই ই এৰ ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হ’ব।
কিন্তু যিবোৰ ক্ষেত্ৰত চি আৰ পি চিৰ বিধানৰ অধীনত কাৰ্য্যবিধি সমাপ্ত হৈছে অথচ পৰৱৰ্তী কাৰ্য্যবিধি বিচাৰাধীন হৈ আছে, সেইবোৰ ক্ষেত্ৰত নতুন আইনসমূহৰ প্ৰযোজ্যতাক লৈ বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি ১ জুলাইৰ আগতে তদন্ত সমাপ্ত হৈছে, কিন্তু বিচাৰ এতিয়াও আৰম্ভ হোৱা নাই, তেন্তে চি আৰ পি চি বা বি এন এছ এছৰ অধীনত অভিযোগৰ ফ্ৰেমৱৰ্ক, বিচাৰ আৰু আপীল আগবাঢ়িব নে নাই সেয়া স্পষ্ট নহয়। এইবোৰ নতুন বিষয় নহয় আৰু বিভিন্ন উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰস্পৰ বিৰোধী সিদ্ধান্তৰ বাবে এনেবোৰ বিষয়ত ন্যায়িক বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি হৈছে।
কিছুমান পৰিৱৰ্তন প্ৰশংসনীয় হ’লেও ইয়াৰ দ্বাৰা ঘোষণা কৰা ব্যাপক ব্যৱস্থাগত সংস্কাৰ গঠন নহয়। ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন, যেনে অপৰাধমূলক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ বাবে সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা, আৰক্ষীৰ দ্বাৰা অনুসন্ধান আৰু জব্দ কৰা তথ্য লিপিবদ্ধ কৰা, আৰু অধিক বৈজ্ঞানিক তদন্তৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া, সেইবোৰ ফলপ্ৰসূভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় পদ্ধতিগত সুৰক্ষা আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক ক্ষমতাৰ অভাৱ দৃষ্টিগত হয়। এই পৰিৱৰ্তনসমূহ বলবৎ কৰাৰ বাবে সংশ্লিষ্ট প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি নকৰাকৈ কেৱল বিধিগত পৰিৱৰ্তন কৰাটো নিশ্চিতভাৱে উদ্ভট সিদ্ধান্ত।
