অসমৰ ওপৰাঞ্চল—বিশেষকৈ শিৱসাগৰ, চৰাইদেউ আৰু যোৰহাট জিলাত প্ৰতিবছৰে সৃষ্টি হোৱা ভয়াবহ বানপানীৰ মূল কাৰণ হিচাপে কেৱল পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ প্ৰচণ্ড বৰষুণ বা ডাৱৰ বিস্ফোৰণক (Cloudburst) দোষ দিয়া হয়। কিন্তু প্রাকৃতিক দুৰ্যোগৰ আঁৰত থকা এক ডাঙৰ মানৱসৃষ্ট কাৰণ হৈছে নাগালেণ্ডৰ মন জিলাত চলি থকা অনিয়ন্ত্ৰিত বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু অবৈধ কয়লা খনন।
নাগালেণ্ডৰ পাটকাই পাহাৰত ধাৰাসাৰ বৰষুণ হ’লে অসমৰ ভৈয়ামত যি আকস্মিক বানৰ সৃষ্টি হয়, সেয়া কেৱল এক প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ নহয়; বৰঞ্চ উজনি পাহাৰৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ ধ্বংস কৰাৰ এটা প্ৰত্যক্ষ পৰিণাম।
১. পৰিৱেশিক সংকটাৱস্থা: মন জিলাৰ উকা হৈ পৰা পাহাৰসমূহ
নাগালেণ্ডৰ মন জিলাত তৃতীয় যুগৰ (Tertiary) উপ-বিটুমিনাছ কয়লাৰ প্ৰচুৰ ভঁৰাল আছে। বিশেষকৈ নাগিনিমোৰা, বৰজান, টিৰু, অটিং আৰু কংগান অঞ্চলত অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে খনন কাৰ্য চলাই থকা হৈছে। অর্থনৈতিক লাভৰ বাবে এই অঞ্চলসমূহত দুটা মুখ্য বিপদজ্জনক পদ্ধতিৰে খনন চলোৱা হয়:
- অবৈধ ‘ৰেট-হ’ল’ (Rat-Hole) খনন: পাহাৰৰ বুকুত সুৰংগ খান্দি অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে কয়লা উলিওৱাৰ ফলত পাহাৰৰ ভৌগোলিক স্থায়িত্ব নষ্ট হৈ পৰে।
- মুকলি (Open-Cast) খনন: কয়লা উলিয়াবলৈ বিশাল এলেকাৰ গছ-গছনি কাটি মাটিৰ উপৰিভাগ সম্পূৰ্ণৰূপে উদং কৰি পেলোৱা হয়।
পাহাৰৰ পৰা ভৈয়ামলৈ বানৰ প্ৰভাৱপ্ৰবাহ (Impact Mechanics)
উজনি (নাগালেণ্ড: মন জিলা)
অবৈধ কয়লা খনন আৰু বনাঞ্চল ধ্বংস ──► উপৰিভাগৰ মাটি ক্ষয় আৰু পাহাৰৰ স্থায়িত্ব লাঘৱ
└─► [ধাৰাসাৰ বৰষুণ / ডাৱৰ বিস্ফোৰণ]
└─► ঢল, বোকা আৰু শিলেৰে নদী ভৰি পৰা (Siltation)
নামনি (অসমৰ ভৈয়াম: শিৱসাগৰ, চৰাইদেউ, যোৰহাট)
──► নদীৰ পানী ধাৰণ ক্ষমতা হ্ৰাস ──► আকস্মিক বান আৰু জলমগ্নতা
গছ-গছনি কাটি পেলোৱাৰ ফলত ধাৰাসাৰ বৰষুণ হ’লে পাহাৰৰ মাটিয়ে পানী ধৰি ৰাখিব নোৱাৰে। ফলত খহি পৰা মাটি, কয়লাৰ গুঁড়ি আৰু শিলাখণ্ড নদীৰ সোঁতত উটি আহি অসমলৈ বৈ অহা নদীসমূহত জমা হয়।
২. পাহাৰৰ ঢলৰ পৰা ভৈয়ামৰ প্লাৱন: নদীৰ গভীৰতা হ্ৰাস আৰু আকস্মিক বান
পাটকাই পৰ্বতমালাৰ পৰা ওলাই অহা নদীসমূহে এই বিশাল পৰিমাণৰ পলস পোনপটীয়াকৈ অসমৰ ভৈয়ামলৈ কঢ়িয়াই আনে। শেহতীয়াকৈ ১৯ জুলাইত মন জিলাত হোৱা প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ পিছত এই সমস্যা স্পষ্ট হৈ পৰে।
পাহাৰ খহি পৰাৰ ফলত নামনিত কেনেদৰে বানে ভয়াবহ ৰূপ লয়:
- মাটি আৰু আৱৰ্জনাৰ প্ৰবল সোঁত: বৰষুণৰ পানীয়ে নিযুত টন বোকা, কয়লাৰ আৱৰ্জনা আৰু বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ নদীলৈ কঢ়িয়াই আনে।
- পানী ধাৰণ ক্ষমতা বিলোপ: বনাঞ্চল ধ্বংস হোৱাৰ বাবে পাহাৰে পানী শুষি ল’ব নোৱাৰে, ফলত বৰষুণৰ ১০০% পানী পোনপটীয়াকৈ তললৈ বৈ আহে।
- নদীৰ পিঠিত পলস জমা (Siltation): চৰাইদেউ, শিৱসাগৰ আৰু যোৰহাটৰ মাজেৰে বৈ যোৱা নদীসমূহৰ তলিত অতিৰিক্ত পলস জমা হৈ নদীৰ পানী ধাৰণ ক্ষমতা তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস কৰে।
- আকস্মিক বান (Flash Flood): নদীৰ গভীৰতা কমি যোৱাৰ বাবে অলপ বৰষুণতেই মথাউৰি ভাঙি পানী গাঁও, কৃষিভূমি আৰু ঘৰ-দুৱাৰ প্লাৱিত কৰে।
ইয়াৰ উপৰিও, কয়লা খনিৰ পৰা বৈ অহা বিষাক্ত এছিড আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থই (Acid Mine Drainage) অসমৰ নৈপৰীয়া অঞ্চলৰ মাটিৰ উৰ্বৰতা নষ্ট কৰাৰ লগতে খোৱাপানী দূষিত কৰি তুলিছে।
৩. স্থানীয় ৰাইজৰ প্ৰতিবাদ আৰু দাবীবোৰ
এই পৰিৱেশিক দুৰ্যোগক লৈ নাগালেণ্ডৰ স্থানীয় জনসাধাৰণো যথেষ্ট চিন্তিত। মন জিলাৰ ‘কন্যাক ইউনিয়ন’ (Konyak Union) আৰু স্থানীয় গাঁও পৰিষদসমূহে অবৈধ কয়লা খননৰ বিৰুদ্ধে বিভিন্ন সময়ত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰি আহিছে।
তেওঁলোকৰ মুখ্য দাবীবোৰ হ’ল:
- সংবেদনশীল পাহাৰীয়া পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু মাটিৰ ক্ষয়ৰোধ কৰা।
- ভূমিস্খলনৰ পৰা পথ-ঘাট, দলং আদি ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি সুৰক্ষিত কৰা।
- খোৱাপানী সুৰক্ষিত ৰখা আৰু থলুৱা জনজাতীয় লোকসকলৰ জীৱিকা ৰক্ষা কৰা।
কিন্তু দূৰৱৰ্তী সীমান্ত অঞ্চল আৰু ব্যৱসায়িক লাভৰ বাবে পৰ্যাপ্ত আইন প্ৰয়োগৰ অভাৱত এই অবৈধ খনন কাৰ্য বন্ধ কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছে।
৪. স্থায়ী সমাধান: নীতিগত পৰিৱৰ্তন আৰু বৈজ্ঞানিক ব্যৱস্থাপনা
অসমক প্ৰতিবছৰে এই ধৰণৰ কৃত্ৰিম পৰিৱেশিক দুৰ্যোগৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ হলে অবৈধ খনন বন্ধ কৰি বৈজ্ঞানিক আৰু আন্তঃৰাজ্যিক পৰিৱেশ সুৰক্ষা নীতি গ্ৰহণ কৰিব লাগিব।
ক) বৈজ্ঞানিক খনন পদ্ধতিৰ আদৰণ
নাগালেণ্ড বিধানসভাৰ ১৩ সংখ্যক অধিবেশনত ৰাজ্যখনৰ খনিজ সম্পদৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। নাগালেণ্ড খনিজ উন্নয়ন নিগমে (NSMDC) পৰিৱেশ অনুকূল বৈজ্ঞানিক খনন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছে:
- আদৰ্শ অনুসন্ধানমূলক প্ৰকল্প: মোকোকচুং জিলাৰ মংচেন গাঁৱৰ খাৰ কয়লা ব্লকত এক আৰ্হি বৈজ্ঞানিক কয়লা খনি স্থাপনৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰৰ কয়লা মন্ত্ৰালয়লৈ প্ৰস্তাৱ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।
- নিয়ন্ত্ৰিত পৰিবহণ আন্তঃগাঁথনি: ‘উত্তৰ-পূব বিশেষ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন আঁচনি’ (NESIDS)-ৰ অধীনত কয়লা পৰিবহণৰ বাবে বিশেষ পথ নিৰ্মাণৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে, যাতে অবৈধ সৰবৰাহ ৰোধ কৰিব পৰা যায়। প্ৰস্তাৱিত পথসমূহ হ’ল:
- আকাশ ব্ৰিজৰ পৰা ৱাজেহোলৈ (৩৬ কিমি)
- মোলানৰ পৰা মোলান মাৰ্বল ভঁৰাললৈ (১০ কিমি)
- পুংগ্ৰোৰ পৰা পকফুৰলৈ (২৮ কিমি)
খ) যৌথ অববাহিকা ব্যৱস্থাপনা (Joint Watershed Management)
নদীয়ে কোনো ৰাজ্যিক সীমা নামানে। সেয়েহে অসম আৰু নাগালেণ্ড চৰকাৰে যৌথভাৱে এক ‘ৱাটৰশ্বেড মেনেজমেন্ট কমিছন’ গঠন কৰা উচিত, যিয়ে:
- দুয়োখন ৰাজ্যৰ উমৈহতীয়া নদী উপত্যকাসমূহৰ নিয়মিত পৰিৱেশীয় অডিট কৰিব।
- চেটেলাইট ছবিত উপগ্ৰহীয় তথ্য আৰু ড্ৰোন প্রযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি অবৈধ খনন পৰ্যবেক্ষণ কৰিব।
- মন আৰু মোকোকচুং জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী নদীৰ জলগ্ৰহণ অঞ্চলত ব্যাপক গছপুলি ৰোপণ (Afforestation) কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰিব।
শিৱসাগৰ, চৰাইদেউ আৰু যোৰহাটত সৃষ্টি হোৱা বানৰ ধ্বংসলীলা কেৱল প্ৰাকৃতিক বৰষুণৰ ফল বুলি কৈ এৰাই চলিব নোৱাৰি। নাগালেণ্ডৰ পাহাৰত চলি থকা অনিয়ন্ত্ৰিত কয়লা খননে নামনি অসমৰ ৰাইজৰ বাবে ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে।
উজনি অসমত বান নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ হলে সমস্যাটোৰ মূল উৎস স্থানত পদক্ষেপ ল’ব লাগিব। অবৈধ ৰেট-হ’ল খনন বন্ধ কৰা, কঠিন পৰিৱেশীয় নিয়ম প্ৰয়োগ কৰা আৰু বৈজ্ঞানিক ব্যৱস্থাপনা সুনিশ্চিত কৰাটোৱে দুয়োখন ৰাজ্যৰ সুৰক্ষাৰ বাবে একমাত্ৰ পথ।
তথ্য উৎস আৰু প্ৰসংগ (Sources & References)
- আঞ্চিলক বান আৰু জলবিজ্ঞান প্ৰতিবেদন: নাগালেণ্ডৰ মন জিলাৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত হোৱা ধাৰাসাৰ বৰষুণ আৰু ইয়াৰ পৰিণতিত অসমৰ শিৱসাগৰ, চৰাইদেউ আৰু যোৰহাট জিলাত সৃষ্টি হোৱা আকস্মিক বানৰ প্ৰতিবেদন (১৯ জুলাইৰ বৰষুণৰ ঘটনা)।
- ভৌগোলিক আৰু খনিজ তথ্য: নাগালেণ্ডৰ মন জিলাৰ নাগিনিমোৰা, বৰজান, টিৰু, অটিং আৰু কংগান অঞ্চলৰ কয়লা ভঁৰালৰ তথ্য।
- স্থানীয় জনগোষ্ঠীয় পৰিষদৰ সিদ্ধান্ত: অবৈধ কয়লা খনন আৰু পৰিৱেশ ধ্বংসৰ বিৰুদ্ধে কন্যাক ইউনিয়ন আৰু স্থানীয় গাঁও পৰিষদসমূহে গ্ৰহণ কৰা সংকল্প আৰু সতৰ্কবাণী।
- নাগালেণ্ড বিধানসভাৰ কাৰ্যসূচী: ১৩ সংখ্যক নাগালেণ্ড বিধানসভাৰ ১১ সংখ্যক অধিবেশনত দাখিল কৰা NSMDC-ৰ খনিজ সম্পদ নীতিৰ কাৰ্যবিৱৰণী।
- চৰকাৰী বৈজ্ঞানিক খনন প্ৰস্তাৱ: নাগালেণ্ড খনিজ উন্নয়ন নিগম লিমিটেড (NSMDC) আৰু ভূতত্ত্ব ও খনিজ বিভাগৰ ফালৰ পৰা ভাৰত চৰকাৰৰ কয়লা মন্ত্ৰালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা খাৰ কয়লা ব্লকৰ (মংচেন গাঁও, মোকোকচুং) অনুসন্ধানমূলক প্ৰকল্পৰ প্ৰতিবেদন।
- আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন আঁচনি: ‘উত্তৰ-পূব বিশেষ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন আঁচনি’ (NESIDS)-ৰ অধীনত খনিজ পৰিবহণৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা পথ সংযোগীকৰণ প্ৰকল্পসমূহ (আকাশ ব্ৰিজ-ৱাজেহো, মোলান-মোলান মাৰ্বল ভঁৰাল, পুংগ্ৰো-পকফুৰ)।
