সদ্ভাৱনা

সুশাসনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপকাঠি হৈছে চৰকাৰী প্ৰশাসনে জনসাধাৰণৰ প্ৰয়োজন আৰু সমস্যাৰ প্ৰতি কিমান দ্ৰুত আৰু স্বচ্ছভাৱে সঁহাৰি জনায়। অসম চৰকাৰে ২০২৬ চনৰ ২ অক্টোবৰৰ পৰা ২০২৭ চনৰ ৩১ জানুৱাৰীলৈকে ‘প্ৰকল্প সদ্ভাৱনা ২’ (Project Sadbhavana 2) নামৰ এক অভিলাষী অভিযান হাতত লৈছে। এই প্ৰকল্পৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ৰাজ্যৰ জনতা ভৱনস্থিত সচিবালয়, বিভিন্ন সঞ্চালকালয় আৰু জিলা আয়ুক্তৰ কাৰ্যালয়সমূহত আবদ্ধ হৈ থকা প্ৰায় ৩ লাখৰো অধিক লেজু (pending) ফাইল চিনাক্ত কৰা, প্রক্রিয়াকৰণ কৰা আৰু চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা।

২০২১ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰথম পৰ্যায়ৰ ‘সদ্ভাৱনা’ প্ৰকল্পই ঘাইকৈ হস্তচালিত (manual) নথি-পত্ৰ অনুসন্ধানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। কিন্তু ২০২৬-২৭ চনৰ এই দ্বিতীয় সংস্কৰণে ৰাজ্যৰ উন্নীত ই-অফিচ (e-Office) প’ৰ্টেল ব্যৱহাৰ কৰিব। ইয়াৰ ফলত নাগৰিকসকলে তেওঁলোকৰ আবেদনৰ স্থিতি নিজেই পৰীক্ষা কৰিব পাৰিব আৰু কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনে বিলম্বৰ কাৰণসমূহ পোনপটীয়াকৈ নিৰীক্ষণ কৰিব পাৰিব।

প্ৰশাসনিক বিশ্লেষণ আৰু পৰিচালন কাঠামো

ভাৰতীয় ৰাজ্যিক প্ৰশাসন ব্যৱস্থাত ফাইল স্থবিৰতা, ‘ৰেড-টেপিজম’ (Red Tapism) আৰু অস্পষ্ট সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াই ৰাজহুৱা সেৱা প্ৰদানত বাধাৰ সৃষ্টি কৰি আহিছে। ই কেৱল ভৌত আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহতেই বিলম্ব ঘটোৱা নাই, বৰঞ্চ দুৰ্নীতিৰো বীজ ৰোপণ কৰিছে। অসমৰ প্ৰশাসনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত ৩ লাখৰো অধিক ফাইল থমকি ৰোৱাটোৱে আমোলাতন্ত্ৰৰ এক দীৰ্ঘদিনীয়া প্রাতিষ্ঠানিক বিসংগতি উদঙাই দিয়ে।

পৰম্পৰাগত ফাইল ব্যৱস্থাত আমোলাসকলৰ জবাবদিহিতা এৰাই চলাৰ সুযোগ থাকে। এটা ফাইল কিয় আৰু কাৰ টেবুলত ৰৈ গৈছে, তাৰ কোনো ৰাজহুৱা সীমা ৰেখা নাথাকে। কিন্তু ই-অফিচ প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে নাগৰিকক সক্ৰিয়ভাৱে জৰিত কৰোৱাই চৰকাৰে প্ৰশাসনীয় কাৰ্যপদ্ধতিত এক ‘বহিঃ-অডিট’ (external audit) ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। এই শক্তিসমূহ নাগৰিকৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ প্ৰচেষ্টাই অসম ৰাজহুৱা সেৱা অধিকাৰ আইন, ২০১২ (Assam Right to Public Services Act, 2012)-ৰ মূল আত্মাক বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ সহায় কৰিব।

কাঠামোগত প্ৰত্যাহ্বান আৰু আমোলাতান্ত্রিক সংস্কৃতি

তথাপিতো, কেৱল নির্দিষ্ট সময়সীমাৰ ‘বিশেষ অভিযান’ (special drive)-ৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতাই কিছু মৌলিক প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা কৰে:

“যদি এখন ৰাজ্যৰ সামগ্ৰিক প্ৰশাসনিক যন্ত্ৰ নিয়মীয়াকৈ আৰু স্বাভাৱিক গতিৰে চলি থাকে, তেন্তে কেইবামাহত লাখ লাখ ফাইল জমা হ’বলৈ পায় কেনেকৈ?”

যেতিয়া কেইবামাহৰ কাম কম সময়ৰ ভিতৰত নিৰ্পত্তি কৰিবলৈ হেঁচা দিয়া হয়, তেতিয়া আমোলাসকলে মূল সমস্যা সমাধান কৰাতকৈ সংখ্যাগত লক্ষ্য পূৰণ কৰাতহে বেছি গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ ফলত জটিল কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ ফাইলসমূহ প্ৰক্ৰিয়াগত ত্ৰুটি দর্শাই অগ্ৰাহ্য (reject) কৰা বা অহেতুক ওপৰৰ পৰ্যায়লৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ আশংকা প্ৰকট হৈ পৰে।

ফাইলৰ এই স্থবিৰতা কেৱল কৰ্মচাৰীসকলৰ অৱহেলাৰ বাবেই নহয়, বৰঞ্চ কেতবোৰ কাঠামোগত কাৰণতো হয়:

1. অধিকাৰ আৰু দায়িত্বৰ অস্পষ্টতা: একাধিক বিভাগৰ সীমা আৰু নিৰ্দেশনা স্পষ্ট নোহোৱা।

2. পৰৱৰ্তী তদন্তৰ ভয়: সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ পাছত অডিট বা তদন্তকাৰী সংস্থাৰ নিৰীক্ষণৰ মুখত পৰাৰ ভয়ত নিম্ন আৰু মধ্যম পৰ্যায়ৰ বিষয়াসকলে ফাইল ওপৰৰ পৰ্যায়লৈ ঠেলি দিয়ে।

3. দক্ষতা আৰু লজিস্টিকৰ অভাৱ: জিলা আৰু মহকুমা পৰ্যায়ৰ কাৰ্যালয়সমূহত যোগ্য কৰ্মচাৰী আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অপৰ্যাপ্ততা।

এই মৌলিক সমস্যাসমূহ নিৰাকৰণ নকৰিলে, ‘সদ্ভাৱনা ২’ সমাপ্ত হোৱাৰ কেইমাহমানৰ পাছতেই পুনৰ লাখ লাখ ফাইল জমা হ’বলৈ বাধ্য।

অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ

প্ৰশাসনিক ফাইলৰ বিলম্ব কেৱল কাগজ-কলমৰ খেল নহয়; ইয়াৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ ৰাজ্যৰ অৰ্থনীতি আৰু নাগৰিকৰ জীৱনধাৰণত পৰে:

• সাধাৰণ নাগৰিকৰ সমস্যা: এজন অৱসৰপ্ৰাপ্ত কৰ্মচাৰীৰ পেঞ্চন, দৰিদ্ৰ খেতিয়কৰ মাটিৰ পাট্টা, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বৃত্তি বা এজন নাগৰিকৰ পৌৰনিগমৰ আবেদন ফাইল আবদ্ধ হৈ থকা মানেই হৈছে মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত হোৱা।

• ব্যৱসায় আৰু বিনিয়োগ: ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া উদ্যোগীসকলৰ অনুমতিপত্ৰ, আবেদন আৰু মূলধন প্ৰশাসনীয় পাকচক্ৰত আবদ্ধ হৈ পৰিলে উদ্যোগ খণ্ডৰ বিকাশ থমকি ৰয়। অসমলৈ ব্যক্তিগত বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ হ’লে ‘ইজ অৱ ডুইং বিজনেছ’ (Ease of Doing Business) কেৱল কাগজতে নহয়, বাস্তৱতো কাৰ্যকৰী হ’ব লাগিব।

সংস্কাৰৰ নতুন পথ: ভৱিষ্যতৰ কৰণীয়

সাময়িক অভিযানৰ পৰা ওলাই আহি প্ৰশাসনিক স্বচ্ছতা চিৰস্থায়ী কৰিবলৈ তলত উল্লেখ কৰা সংস্কাৰসমূহ কাৰ্যকৰী কৰা প্ৰয়োজন:

1. অভিযাপ্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা স্বয়ংক্ৰিয় অডিট ব্যৱস্থা: বিশেষ সময়সীমাভিত্তিক ফাইল নিৰ্পত্তি অভিযানৰ পৰিৱৰ্তে ই-অফিচ ব্যৱস্থাত নির্দিষ্ট সময় অতিক্ৰম কৰাৰ লগে লগে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সতৰ্কবাণী (alert) প্ৰেৰণ কৰা আৰু ঊর্ধ্বতন কৰ্তৃপক্ষৰ ডেছবৰ্ডত সংকেত দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।

2. ব্যক্তিগত জবাবদিহিতা আৰু APAR-ৰ সতে সংযোজন: চৰকাৰী বিষয়াসকলৰ বাৰ্ষিক কাৰ্যক্ষমতা মূল্যাংকন (APAR) আৰু পদোন্নতিৰ প্ৰক্ৰিয়া ফাইল নিষ্পত্তিৰ হাৰ আৰু নাগৰিকৰ অভিযোগ নিৰাকৰণৰ সফলতাৰ সৈতে বাধ্যতামূলকভাৱে সংযোগ কৰিব লাগে।

3. নিয়ম আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ সৰলীকৰণ: বিভাগীয় অনুমোদনৰ একাধিক জটিল স্তৰ কৰ্তন কৰি বিত্তীয় ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰিব লাগে যাতে ফাইল মাত্ৰাধিক টেবুললৈ যাবলগীয়া নহয়।

4. ৰাজহুৱা সেৱা অধিকাৰ আইনৰ কঠোৰ প্ৰয়োগ: অসম ৰাজহুৱা সেৱা অধিকাৰ আইনৰ অধীনত প্ৰতিটো ফাইল প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ আইনী সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি অহেতুক বিলম্ব কৰা বিষয়া-কৰ্মচাৰীৰ বেতনৰ পৰা জৰিমনা কাটাৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰা প্ৰয়োজন।

5. ডিজিটেল প্ৰশিক্ষণ আৰু ক্ষমতা বৃদ্ধি: জিলা আৰু মহকুমা পৰ্যায়ৰ কাৰ্যালয়সমূহৰ তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ বৰ্গৰ কৰ্মচাৰীসকলক কাৰ্যকৰী ডিজিটেল প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰি ই-অফিচ ব্যৱহাৰত সম্পূৰ্ণ দক্ষ কৰি তোলা।

সামৰণি

‘প্ৰকল্প সদ্ভাৱনা ২’ অসমৰ প্ৰশাসনিক বিলম্ব আঁতৰোৱা আৰু ৰাইজৰ অসন্তোষ প্ৰশমিত কৰাৰ এক আদৰণীয় প্ৰচেষ্টা। কিন্তু মনত ৰখা উচিত যে প্ৰশাসনিক উৎকৃষ্টতা কেতিয়াও সাময়িক অভিযানৰ দ্বাৰা স্থায়ীকৈ আনিব নোৱাৰি। অসমক এখন আধুনিক, বিকাশমুখী আৰু দ্ৰুত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণকাৰী ৰাজ্য হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ হ’লে প্ৰতিষ্ঠানিক জবাবদিহিতা, প্ৰশাসনিক সৰলীকৰণ আৰু নাগৰিক-কেন্দ্ৰিক স্বচ্ছতাক চৰকাৰী ব্যৱস্থাৰ দৈনন্দিন সংস্কৃতিৰ অংশ কৰি তুলিব লাগিব।