আজি দেওবাৰ—গ্ৰন্থ চৰ্চা আৰু মনৰ অনুভূতিবোৰ কাগজলৈ নমাই অনাৰ এক সুন্দৰ দিন। বিগত এপ্রিল মাহতে মই ভাৰতীয় চিনেমাৰ জ্যেষ্ঠ অভিনেতা তথা নিৰ্দেশক অনুপম খেৰৰ শেহতীয়া গ্ৰন্থ “ডিফাৰেণ্ট, বাট ন’ লেছ: দ্য আনস্ক্ৰিপ্টেড ষ্ট’ৰী বিহাইণ্ড দ্য মেকিং অৱ তনৱী দ্য গ্ৰেট” (Different, But No Less) পঢ়ি শেষ কৰিছিলোঁ। তেতিয়াৰ পৰাই এই গ্ৰন্থখনে মোৰ মনত এক গভীৰ ৰেখাংকন কৰি আহিছে।
অনুপম খেৰক মই কেৱল এজন নিপুণ অভিনেতাই নহয়, এজন অভিজ্ঞ জীৱন-দৰ্শনৰ প্ৰবক্তা হিচাপেও শ্ৰদ্ধা কৰোঁ। সেইবাবেই কিতাপখন হাতত লওঁতে ভাবিছিলোঁ—হয়তো ই কেৱল এখন চিনেমা নিৰ্মাণৰ কাৰিকৰী ডায়েৰী হ’ব। কিন্তু এপ্রিলৰ সেই অলস আবেলিটোত যেতিয়া মই পৃষ্ঠাৰ পিছত পৃষ্ঠা লুটিয়াই গৈছিলোঁ, মই আৱিষ্কাৰ কৰিলোঁ এক সংগ্ৰাম, আত্মপ্ৰত্যয় আৰু মানৱীয় সমবেদনাৰে ভৰা এক অসাধাৰণ কাহিনী।
আজি দেওবাৰৰ এই বিশেষ দিনটোত, মোৰ ব্যক্তিগত অনুভৱ আৰু দৃষ্টিভংগীৰে এই কিতাপখনৰ এক বিশদ পৰ্যালোচনা আগবঢ়াব বিচাৰিছোঁ।
১. দৃশ্যপটৰ সূচনা: দেওবাৰৰ চিন্তা আৰু মোৰ প্ৰথম অনুভৱ
আমি প্ৰায়ে সমাজৰচকুত সফলতা আৰু সাধাৰণতাৰ একো একোটা কৃত্রিম মাপকাঠি সাজি লওঁ। যিয়েই সেই মাপকাঠিৰ বাহিৰলৈ যায়, তেওঁকেই সমাজে “ভিন্ন” বা “অক্ষম” বুলি লেবেল লগাই দিয়ে। অনুপম খেৰৰ এই কিতাপখনে মোৰ হৃদয়ত আঘাত কৰা প্ৰথমটো ধাৰণাই আছিল—এই ভিন্নতা জানো প্ৰকৃততে দুৰ্বলতা?
কিতাপখন পঢ়ি থাকোঁতে মোৰ অনুভৱ হৈছিল যেন মই কোনো এজন অভিজ্ঞ পৰিচালকৰ সৈতে একেলগে বহি চাহৰ কাপত চুমুক দি তেওঁৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ জটিল অথচ সুন্দৰ অভিজ্ঞতাৰ কথাবোৰ শুনি আছোঁ। গ্ৰন্থখন কেৱল ‘তনৱী দ্য গ্ৰেট’ ছৱিখনৰ চিত্ৰগ্ৰহণৰ কাহিনী নহয়; ই হ’ল সৃষ্টিশীলতাৰ প্ৰসৱ বেদন আৰু সমাজৰ পৰিধিৰ বাহিৰত থকা প্ৰতিটো শিশুৰ আত্মসন্মানৰ এক চিঞৰ।
২. কিতাপখনৰ মূল আকৰ্ষণ: তনৱীৰ বিশ্ব আৰু অটিজমৰ নৱ-সংজ্ঞা
মোৰ দৃষ্টিভংগীৰে, এই কিতাপখনৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু সংবেদনশীল দিশটো হৈছে অটিজম (Autism) প্ৰত্যাহ্বানযুক্ত তনৱী নামৰ কিশোৰীগৰাকীৰ কাহিনী। সমাজে যি শিশুক প্ৰতিবন্ধকতাযুক্ত বুলি ভাবি অনুকম্পা দেখুৱাব বিচাৰে, খেৰে তেওঁৰ সৃষ্টিৰ জৰিয়তে মোক দেখুৱাই দিলে যে তেওঁলোকৰ সংবেদনশীলতা আৰু বিশ্বক চোৱাৰ ধৰণ আমাতকৈয়ো বহু বেছি পৰিষ্কাৰ আৰু উজ্জ্বল।
কিতাপখন পঢ়ি মোৰ অনুভৱ হ’ল—
- সহানুভূতি নে শ্ৰদ্ধা?: খেৰে মোৰ চকু মুকলি কৰি দিলে যে অটিষ্টিক লোকসকলক আমাৰ দয়াৰ প্ৰয়োজন নাই; তেওঁলোকক প্ৰয়োজন আমাৰ শ্ৰদ্ধা আৰু মান্যতাৰ।
- নিউৰ’ডাইভাৰ্চিটী (Neurodiversity): মস্তিষ্কৰ বৈচিত্ৰ্যক এক দুৰ্বলতা হিচাপে নোচোৱাকৈ এক সুকীয়া শক্তি হিচাপে চোৱাৰ যি দৃষ্টিভংগী কিতাপখনত দাঙি ধৰা হৈছে, সি সঁচাকৈয়ে প্ৰশংসনীয়।
৩. সৃষ্টিৰ ধুমুহা আৰু কেমেৰাৰ পিছফালৰ সংগ্ৰাম
মই যেতিয়া গত এপ্রিলত কিতাপখন পঢ়িছিলোঁ, চিনেমা নিৰ্মাণৰ জটিলতাবোৰে মোক অতিকৈ আকৰ্ষিত কৰিছিল। উদ্যোগটোৰ এজন প্ৰতিষ্ঠিত ব্যক্তি হোৱাৰ পিছতো অনুপম খেৰে যিদৰে নিজৰ ব্যৰ্থতা, মানসিক চাপ আৰু সংগ্ৰামৰ কথা মুকলিকৈ স্বীকাৰ কৰিছে, সেয়া অত্যন্ত খাঁটী আছিল।
- প্ৰযোজক আৰু বিত্তীয় বাধা: এখন ব্যৱসায়িকভাৱে বিপদ্বজনক বিষয়বস্তুক লৈ চিনেমা বনাওঁতে তেওঁ সন্মুখীন হোৱা বিত্তীয় অনিশ্চয়তাৰ নাট্যমুহূৰ্তবোৰে মোক শিহৰিত কৰি তুলিছিল।
- সৃষ্টিশীল আত্মসংশয়: “মই কি সঁচাকৈয়ে এই অটিষ্টিক চৰিত্ৰটোক সঠিক ন্যায় দিব পাৰিমনে?”—খেৰৰ মনত উদয় হোৱা এই সংশয়ে প্ৰমাণ কৰে যে এজন প্ৰকৃত শিল্পীৰ বাবে দায়বদ্ধতা কিমান গভীৰ হ’ব লাগে।
অনুপম খেৰে তেওঁৰ অভিনয় জীৱনৰ প্ৰথম দিনবোৰৰ কথা—য’ত তেওঁ মুম্বাইৰ ফুটপাটত লঘোণে-ভোকে দিন কটাইছিল—সেই স্মৃতিবোৰো কিতাপখনত চিনেমাখনৰ সংগ্ৰামৰ সৈতে অতি সুন্দৰকৈ মিলাই দিছে। ই মোৰ মনত এই বিশ্বাস দৃঢ় কৰিলে যে সপোন যিমানেই ডাঙৰ নহওক লাগে, সংগ্ৰাম অবিহনে তাৰ মূল্যায়ন অসম্ভৱ।
৪. মোৰ অন্তৰত ৰৈ যোৱা প্ৰধান জীৱন-শিক্ষাসমূহ
এপ্ৰিলৰ পৰা আজিলৈকে, ৪ টা মাহ পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো কিতাপখনৰ কেইটামান বিশেষ শিক্ষা মোৰ মানসপটত সজীৱ হৈ আছে:
ক) হৃদয়ৰ জি-পি-এছ (The Inner GPS)
অনুপম খেৰে কিতাপখনত লিখা এটা কথা মোৰ হৃদয়ত গাঁথি ৰৈ গ’ল—“যেতিয়া জীৱনৰ ধুমুহাত যুক্তিয়ে কাম নকৰা হয়, তেতিয়া ঈশ্বৰে আমাৰ ভিতৰত সংস্থাপন কৰি দিয়া আটাইতকৈ ডাঙৰ জি-পি-এছ (GPS) ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, আৰু সেয়া হৈছে আমাৰ হৃদয়।” মোৰ নিজৰ জীৱনটো বহু সময়ত কঠিন সিদ্ধান্ত লওঁতে এই শক্তিয়ে মোক নতুন সাহস দিয়ে।
খ) ভিন্নতা মানেই কম নহয় (Different is NOT Less)
কিতাপখনৰ শিৰোনামটোৱেই নিজৰ ভিতৰত এক সম্পূৰ্ণ দৰ্শন। সমাজে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া নিয়মৰ বাহিৰত যিসকল মানুহ আছে, তেওঁলোক কোনো গুণেই কম নহয়। এই পাঠটোৱে মোৰ চাৰিওফালৰ মানুহবোৰক চোৱাৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰি পেলালে।
৫. এজন পাঠ কৰোঁতা হিচাপে মোৰ স্বকীয় মূল্যায়ন
প্ৰতিখন কিতাপৰে কিছুমান সৱল আৰু দুৰ্বল দিশ থাকে। মোৰ ব্যক্তিগত দৃষ্টিৰে কিতাপখনৰ মূল্যায়ন এনেধৰণৰ:
মোৰ ভাল লগা দিশসমূহ (Pros):
১. একান্তই ব্যক্তিগত আৰু আৱেগিক সংলাপ: কিতাপখনৰ ভাষা ইমান সৰল আৰু নাট্যময় যে পঢ়ুৱৈয়ে নিজকে সেই কাহিনীৰ এক অংশ বুলি অনুভৱ কৰে। ২. অটিজম সম্পৰ্কে সজাগতা: কেৱল চিনেমা নিৰ্মাণ নহৈ, ই এক সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ বার্তা হৈ পৰে।
য’ত অলপ অভাৱ অনুভৱ কৰিলোঁ (Cons):
১. উপদেশৰ পুনৰাবৃত্তি: অনুপম খেৰৰ পূৰ্বৰ আত্ম-উন্নয়নমূলক কিতাপসমূহ (যেনে- The Best Thing About You Is You!) মই পঢ়িছোঁ। সেই হিচাপে, এই কিতাপখনৰ কিছুমান প্ৰেৰণাদায়ক বাক্য বা উপদেশ মোৰ বাবে অলপ পুনৰাবৃত্তিমূলক যেন লাগিল। ২. দ্বি-মেৰু গতি: চিনেমা নিৰ্মাণৰ টেকনিকেল দিশ আৰু ব্যক্তিগত জীৱন-দৰ্শনৰ মাজত সঘনাই হৈ থকা স্থানান্তৰে কেতিয়াবা কাহিনীৰ গতি অলপ লেহেমীয়া কৰা যেন অনুভৱ হৈছিল।
৬. দেওবাৰৰ সামৰণি: মোৰ চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত
আজি দেওবাৰৰ এই অলস সময়খিনিত যেতিয়া মই কিতাপখনৰ কথা পুনৰ ভাবিছোঁ, মোৰ মনত কেৱল এটা ভাৱেই উদয় হৈছে—অনুপম খেৰৰ ‘ডিফাৰেণ্ট, বাট ন’ লেছ’ এখন পঢ়িবলগীয়া সুন্দৰ গ্ৰন্থ।
যিসকল পাঠকে জীৱনত কোনো সংগ্ৰামৰ মাজেৰে গতি কৰি আছে, যিসকলে নিজৰ সৃষ্টিশীল সপোনটোক লৈ সংশয়ত ভুগিছে, বা যিসকলে স্নায়ৱিকভাৱে ভিন্ন (Neurodivergent) আপোনজনৰ অনুভৱ বুজিব বিচাৰে—তেওঁলোকৰ বাবে এই কিতাপখন প্ৰেৰণাৰ এক অচিন উৎস।
গ্ৰন্থখনে আমাক শেষত এটাই ডাঙৰ কথা শিকায়—আমাৰ সুকীয়া পৰিচয় আৰু ভিন্নতাই আমাৰ পৰিচয়, আৰু আমি কোনেও কাৰোতকৈ কম নহয়!