ভাৰতৰ দক্ষিণতম সীমান্তত অৱস্থিত গ্ৰেট নিকোবাৰ দ্বীপপুঞ্জ বৰ্তমান দেশৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অথচ আটাইতকৈ বিতৰ্কিত উন্নয়নমূলক পৰিকল্পনাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ, নীতি আয়োগ আৰু বিভিন্ন সুৰক্ষা প্ৰতিষ্ঠানৰ মতে, প্ৰস্তাৱিত “Holistic Development of Great Nicobar Island” বা গ্ৰেট নিকোবাৰ মেগা-ডেভেলপমেণ্ট প্ৰকল্পই ভাৰতক ভাৰত মহাসাগৰ অঞ্চলত এক নতুন সামুদ্ৰিক আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক মহাশক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।
আনহাতে, পৰিৱেশবিদ, জীৱবৈচিত্ৰ্য বিশেষজ্ঞ আৰু আদিবাসী অধিকাৰ কৰ্মীসকলে ইয়াক স্বাধীন ভাৰতৰ ইতিহাসৰ অন্যতম বৃহৎ পৰিৱেশগত বিপৰ্যয়ৰ আৰম্ভণি বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। এই বিতৰ্ক কেৱল এটা দ্বীপ বা এটা বন্দৰক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা নাই; ই আচলতে ভাৰতৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ ধাৰণা, পৰিৱেশ নীতি, আদিবাসী অধিকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষাৰ মাজৰ এক জটিল সংঘাতৰ প্ৰতিফলন।
গ্ৰেট নিকোবাৰ ক’ত আৰু কিয় ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ?
গ্ৰেট নিকোবাৰ হৈছে আন্দামান-নিকোবাৰ দ্বীপপুঞ্জৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু দক্ষিণত থকা শেষ দ্বীপ। ইয়াৰ দক্ষিণ প্ৰান্তত অৱস্থিত ‘ইন্দিৰা পইণ্ট‘ ভাৰতৰ সৰ্বশেষ ভৌগোলিক সীমা। ভৌগোলিকভাৱে এই দ্বীপখন বিশ্বৰ অন্যতম ব্যস্ত সামুদ্ৰিক পথ ‘মালাক্কা প্ৰণালী’ (Strait of Malacca)-ৰ অতি ওচৰত অৱস্থিত, যাৰ মাজেৰে সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য চলাচল কৰে।
ভূ-ৰাজনীতিৰ সৰল সূত্ৰ: বিশ্ব ৰাজনীতিৰ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, যি দেশৰ হাতত মালাক্কা প্ৰণালীৰ সামুদ্ৰিক চলাচল পৰ্যবেক্ষণ কৰাৰ চাবি কাঠি থাকে, সেই দেশে ভাৰত মহাসাগৰ অঞ্চলত একাধিপত্য বিস্তাৰ কৰিব পাৰে। এই কাৰণেই ভাৰত, চীন আৰু আমেৰিকাৰ দৰে মহাশক্তিয়ে এই অঞ্চলটোক লৈ বিশেষভাৱে সক্ৰিয়।
কি আছে এই মেগা প্ৰকল্পত?
প্ৰায় ৮১,০০০ কোটিৰ পৰা ৯০,০০০ কোটি টকা আনুমানিক ব্যয়সাপেক্ষ এই বিশাল প্ৰকল্পটোৰ মূল আকৰ্ষণ আৰু আন্তঃগাঁথনিসমূহ হ’ল:
- গালাথিয়া উপসাগৰত (Galathea Bay): এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰান্সশ্বিপমেণ্ট প’ৰ্ট (Transshipment Port)।
- যোগাযোগ: সামৰিক আৰু অসামৰিক—দুয়োটা ব্যৱহাৰৰ বাবে এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ।
- নগৰায়ন: এক বৃহৎ আৱাসিক আৰু বাণিজ্যিক টাউনশ্বিপ।
- শক্তি প্ৰকল্প: ৪৫০ MVA ক্ষমতাসম্পন্ন গেছ আৰু সৌৰ শক্তি উৎপাদন ব্যৱস্থা।
- পৰ্যটন: বিশ্বমানৰ পৰ্যটন আৰু ঔদ্যোগিক আন্তঃগাঁথনি।
পৰিৱেশগত মূল্য: এই প্ৰকল্পৰ বাবে প্ৰায় ১৬৬ বৰ্গ কিলোমিটাৰ ভূমি ব্যৱহাৰ হ’ব, যাৰ ভিতৰত প্ৰায় ১৩০ বৰ্গ কিলোমিটাৰেই হৈছে অতি ঘন বনাঞ্চল। বিভিন্ন চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী প্ৰতিবেদন অনুসায়ী, এই কামৰ বাবে প্ৰায় ১০ লাখ গছ কাটি পেলোৱা হ’ব।
চৰকাৰৰ পক্ষ: কিয় অপৰিহাৰ্য এই প্ৰকল্প?
১. ভাৰতক ট্ৰান্সশ্বিপমেণ্ট হাব হিচাপে গঢ়ি তোলা
বৰ্তমান ভাৰতৰ বেছিভাগ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্গো বা মালবাহী জাহাজ পোনপটীয়াভাৱে ভাৰতলৈ নাহে। সেইবোৰ শ্ৰীলংকাৰ কলম্বো বা ছিংগাপুৰৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে পুনৰ সৰু জাহাজেৰে ভাৰতলৈ পঠোৱা হয়। গ্ৰেট নিকোবাৰত এই বন্দৰ নিৰ্মাণ হ’লে ভাৰতৰ আন দেশৰ ওপৰত থকা নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পাব আৰু ৰাজহ বৃদ্ধি হ’ব।
২. চীনৰ ‘String of Pearls’ নীতিৰ মোকাবিলা
চীনে ভাৰতক ঘেৰি ধৰাৰ বাবে ভাৰত মহাসাগৰত একাধিক বন্দৰ আৰু সামৰিক ঘাটি (যেনে পাকিস্তানৰ গ্বাদাৰ বা শ্ৰীলংকাৰ হাম্বানটোটা) গঢ়ি তুলিছে। গ্ৰেট নিকোবাৰত ভাৰতৰ শক্তিশালী সামৰিক উপস্থিতিয়ে চীনৰ এই আক্ৰমণাত্মক নীতিক প্ৰতিহত কৰিব।
৩. অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু জাতীয় সুৰক্ষা
দীৰ্ঘদিন ধৰি মূল ভূখণ্ডৰ পৰা আঁতৰত থকা এই দ্বীপাঞ্চলত বৃহৎ বিনিয়োগে থলুৱা কৰ্মসংস্থান আৰু পৰ্যটনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিব। একে সময়তে ই ভাৰতীয় নৌসেনা, বায়ুসেনা আৰু উপকূল ৰক্ষীবাহিনীৰ বাবে এক শক্তিশালী অভেদ্য দূৰ্গ হিচাপে কাম কৰিব।
পৰিৱেশবিদসকল কিয় চিন্তিত?
প্ৰকল্পটোৰ যিমান ইতিবাচক দিশ আছে, সিমান কৰুণ ইয়াৰ পৰিৱেশগত ভৱিষ্যত।
- অমূল্য বৰ্ষাৰণ্য ধ্বংসৰ আশংকা: গ্ৰেট নিকোবাৰ ইউনেস্ক’ (UNESCO) বায়’ছ্ফিয়াৰ ৰিজাৰ্ভৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াত প্ৰায় ৬৫০ তকৈও অধিক আপুৰুগীয়া উদ্ভিদ প্ৰজাতি আৰু ১৮০০ ৰো অধিক বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান আছে, যাৰ ভিতৰত বহুতো স্থানীয় (Endemic) প্ৰজাতি পৃথিৱীৰ আন ক’তো পোৱা নাযায়।
- লেদাৰবেক কাছৰ অস্তিত্বৰ সংকট: গালাথিয়া উপসাগৰ হৈছে বিশ্বৰ বৃহত্তম সাগৰীয় কাছ ‘Leatherback Turtle’-ৰ অন্যতম প্ৰধান কণী পৰা স্থান (Nesting Site)। বন্দৰ নিৰ্মাণ আৰু অহৰহ জাহাজৰ শব্দই এই বিৰল কাছবোৰক চিৰদিনৰ বাবে নিঃশেষ কৰি পেলাব পাৰে।
- ভূমিকম্প আৰু ছুনামিৰ আশ্ৰয়স্থল: ২০০৪ চনৰ বিধ্বংসী ছুনামিয়ে এই অঞ্চলত কেনে ধংসলীলা চলাইছিল, সেয়া সকলোৰে মনত আছে। গ্ৰেট নিকোবাৰ এক অতি উচ্চ-ভূমিকম্পীয় সংবেদনশীল অঞ্চল (Seismic Zone V) ত অৱস্থিত। এনে ঠাইত কেইবা হাজাৰ কোটি টকীয়া কংক্ৰিটৰ চহৰ নিৰ্মাণ কৰাটো কিমান সুৰক্ষিত, তাক লৈ বিজ্ঞানীসকল শংকিত।
আদিবাসী অধিকাৰৰ প্ৰশ্ন
গ্ৰেট নিকোবাৰত শতাব্দী ধৰি বসবাস কৰি আহিছে ‘শম্পেন’ (Shompen) আৰু ‘নিকোবৰী’ জনগোষ্ঠীয়ে। বিশেষকৈ শম্পেনসকলক ভাৰত চৰকাৰে Particularly Vulnerable Tribal Group (PVTG) অৰ্থাৎ অতি বিপন্ন আদিবাসী গোট হিচাপে স্বীকৃতি দিছে।
আদিবাসী অধিকাৰ কৰ্মীসকলৰ মতে, প্ৰকল্পটোৰ বাবে বন অধিকাৰ আইন সঠিকভাৱে মানি চলা হোৱা নাই। বাহিৰৰ পৰা লাখ লাখ মানুহ গৈ তাত বসবাস কৰিবলৈ ল’লে এই আদিবাসীসকলৰ আদিম সংস্কৃতি, ভাষা আৰু অস্তিত্ব চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত হৈ পৰিব।
আইনগত যুঁজ আৰু NGT-ৰ স্থিতি
এই প্ৰকল্পৰ বিৰুদ্ধে দেশৰ আদালতত কেইবাখনো আবেদন দাখিল কৰা হৈছিল। কিন্তু ২০২৬ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ ন্যায়াধিকৰণ (NGT)-এ দেশৰ কৌশলগত সুৰক্ষাক অগ্ৰাধিকাৰ দি প্ৰকল্পটোৰ পৰিৱেশগত অনুমোদন বাহাল ৰাখে। অৱশ্যে NGT-এ স্পষ্ট কৰি দিছে যে চৰকাৰে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ প্ৰতিটো চৰ্ত কঠোৰভাৱে পালন কৰিব লাগিব। কিন্তু ইয়াৰ পাছতো সামাজিক মাধ্যম (যেনে Reddit, Twitter) আৰু বিশ্বৰ পৰিৱেশ সংস্থাসমূহৰ মাজত ইয়াক এক “অপূৰণীয় পৰিৱেশগত জুৱা” (Irreversible Ecological Gamble) বুলি সমালোচনা চলিয়েই আছে।
উন্নয়ন বনাম সংৰক্ষণ: আচল পথটো কি?
আজিৰ প্ৰেক্ষাপটত প্ৰশ্নটো “প্ৰকল্পটো হ’ব নে নহ’ব” তাক লৈ নহয়; আচল প্ৰশ্ন হ’ল—উন্নয়নৰ ধাৰণাতো কেনেকুৱা হ’ব?
| অৰ্থনৈতিক আৰু কৌশলগত লাভ | পৰিৱেশ আৰু সামাজিক ক্ষতি |
| চীনৰ বিৰুদ্ধে শক্তিশালী সামৰিক ঘাটি | ১০ লাখ গছ ধ্বংস আৰু বৰ্ষাৰণ্য লোপ |
| ভাৰত মহাসাগৰত বাণিজ্যিক একাধিপত্য | লেদাৰবেক কাছ আৰু সামুদ্ৰিক জীৱৰ বিলুপ্তি |
| অৰ্থনৈতিক বিনিয়োগ আৰু নিয়োগৰ সুযোগ | আদিম ‘শম্পেন’ জনগোষ্ঠীৰ অস্তিত্বৰ সংকট |
বিশ্বজুৰি এতিয়া “Eco-centric Development” বা পৰিৱেশ-কেন্দ্ৰিক উন্নয়নৰ ধাৰণাই গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। গ্ৰেট নিকোবাৰ প্ৰকল্প ভাৰতৰ বাবে এক অগ্নিপৰীক্ষা।
গ্ৰেট নিকোবাৰ মেগা-প্ৰকল্পক কেৱল এখন কংক্ৰিটৰ চহৰৰ চকুৰে চালে ভুল হ’ব। এফালে যদি দেশৰ সুৰক্ষা আৰু অৰ্থনৈতিক সাৰ্বভৌমত্বৰ স্বাৰ্থ জৰিত হৈ আছে, আনফালে আছে প্ৰকৃতিৰ এক অমূল্য ঐতিহ্য। ইতিহাসে বহু মেগা-প্ৰকল্পৰ সফলতাৰ কাহিনী লিখিছে, কিন্তু একে সময়তে মানৱ জাতিৰ কিছুমান অপূৰণীয় ভুলৰ বাবে প্ৰকৃতিয়ে দিয়া ভয়ংকৰ প্ৰতিশোধৰ কথাও সোঁৱৰাই দিছে।
ভাৰতৰ আগত থকা প্ৰকৃত প্ৰত্যাহ্বানটো হ’ল—দেশে উন্নয়ন আৰু সংৰক্ষণৰ মাজত এটা সুষম মাজমজিয়াৰ পথ (Middle Path) বিচাৰি পাবনে? এই উত্তৰৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰিব যে গ্ৰেট নিকোবাৰ ভৱিষ্যতে “ভাৰতৰ সামুদ্ৰিক বিপ্লৱ” হিচাপে ইতিহাসত সোণালী আখৰেৰে লিখা ৰ’ব, নে “এটা হেৰুওৱা স্বৰ্গৰ কৰুণ কাহিনী” হৈ পৰিব।