জনবিশ্বাস ঘূৰাই আনিবলৈ দ্ৰুত, নিৰপেক্ষ আৰু উদাহৰণমূলক শাস্তি কিমান জৰুৰী ?
সাম্প্ৰতিক বছৰসমূহত ভাৰতবৰ্ষত সংঘটিত কেইবাটাও নৃশংস অপৰাধ—যেনে ধৰ্ষণ, ধাৰাবাহিক হত্যাকাণ্ড, শিশুৰ ওপৰত চলোৱা পাশৱিক যৌন নিৰ্যাতন, সংগঠিত অপৰাধ আৰু সাম্প্ৰদায়িক হিংসাই সমাজৰ বিবেকক বাৰে বাৰে জোকাৰি গৈছে। এই ঘটনাবোৰে দেশৰ সমুখত এক গভীৰ আৰু অস্বস্তিকৰ সামাজিক প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে: অপৰাধীৰ শাস্তি পোৱাত কিয় ইমান দীৰ্ঘ সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়? কিয় বহু ক্ষেত্ৰত ভুক্তভোগীৰ পৰিয়ালে ন্যায়ৰ আশাত ক্ষয় নিয়াই ন্যায়ালয়ৰ বাৰাণ্ডাতে সমগ্ৰ জীৱন অতিবাহিত কৰিবলগীয়া হয়? আৰু কিয় প্ৰতিবাৰেই কোনো চাঞ্চল্যকৰ অপৰাধৰ পিছত দেশজুৰি “তাৎক্ষণিক ন্যায়” (Instant Justice) বা “এনকাউণ্টাৰ ন্যায়”ৰ দাবীয়ে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে?
এই প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ বিচাৰিবলৈ হ’লে ভাৰতীয় ফৌজদাৰী ন্যায়ব্যৱস্থাৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতা—দুয়োটা দিশৰে এক নিৰপেক্ষ আৰু বস্তুনিষ্ঠ বিশ্লেষণৰ প্ৰয়োজন। ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতন্ত্ৰ, যাৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে সংবিধান, আইনৰ শাসন (Rule of Law) আৰু এক স্বতন্ত্ৰ ন্যায়পালিকাৰ ওপৰত। কিন্তু একে সময়তে সাধাৰণ নাগৰিকৰ মাজত এনে এক ধাৰণা ক্ৰমাৎ দৃঢ় হৈ পৰিছে যে বৰ্তমানৰ ন্যায়িক প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত জটিল, মন্থৰ আৰু ফাঁক-ফোকৰেৰে ভৰা। ফলস্বৰূপে, অপৰাধ সংঘটিত হোৱা আৰু শাস্তি প্ৰদানৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধান ইমানেই দীঘলীয়া হৈ পৰে যে আইনী ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি সাধাৰণ মানুহৰ আস্থা ক্ৰমাৎ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হ’বলৈ ধৰে।
‘Soft State’ বা নমনীয় ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ উৎস
ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানী আৰু সমাজ বিশ্লেষকসকলে প্ৰায়েই ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপটত ‘Soft State’ বা ‘নমনীয় ৰাষ্ট্ৰ’ শব্দবন্ধটো ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়। ই এনে এক প্ৰণালীক সূচায়, য’ত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে আইন মজুত থাকে যদিও, সেই আইনৰ প্ৰয়োগ সৰ্বাত্মক, কঠোৰ আৰু সময়োপযোগী নহয়। ভাৰতত এই ধাৰণাটো গঢ়ি উঠাৰ অন্তৰালত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ আছে:
- গোচৰৰ পাহাৰ আৰু দীঘলীয়া বিচাৰ: দেশৰ বিভিন্ন আদালতত বৰ্তমান কোটি কোটি গোচৰ অমীমাংসিত হৈ পৰি আছে। একোটা জঘন্য ফৌজদাৰী গোচৰৰ চূড়ান্ত নিষ্পত্তি হ’বলৈ কেতিয়াবা কেইবাদশকো পাৰ হৈ যায়।
- তদন্তৰ দুৰ্বল মানদণ্ড: আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু ফৰেনছিক বিজ্ঞানৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ অভাৱত বহু সময়ত আৰক্ষীৰ তদন্ত দুৰ্বল হৈ পৰে, যাৰ সুযোগ লৈ প্ৰকৃত অপৰাধী সাৰি যায়।
- ধনবল আৰু বাহুবলৰ প্ৰভাৱ: প্ৰভাৱশালী ব্যক্তি, ৰাজনৈতিক শক্তি অথবা অৰ্থনৈতিকভাৱে সচ্ছল শ্ৰেণীয়ে আইনী সুৰুঙাৰ আশ্ৰয় লৈ বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াক দীঘলীয়া কৰাৰ গুৰুতৰ অভিযোগ প্ৰায়েই উত্থাপিত হয়।
- সাক্ষীৰ সুৰক্ষাহীনতা: ভুক্তভোগী আৰু সাক্ষীসকলৰ বাবে শক্তিশালী সুৰক্ষা ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে প্ৰায়েই তেওঁলোকৰ ওপৰত হেঁচা প্ৰয়োগ কৰা হয়, ফলত ন্যায়িক মজিয়াত বহু গোচৰ তৰল হৈ পৰে।
যেতিয়া সাধাৰণ জনতাই দেখে যে সমাজৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ অপৰাধীজনো বছৰ বছৰ ধৰি আইনী সুৰুঙা ব্যৱহাৰ কৰি কাৰাগাৰৰ বাহিৰত ঘূৰি ফুৰিছে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ মনত তীব্ৰ হতাশাই জন্ম লয়। এই পুঞ্জীভূত হতাশাই পৰৱৰ্তী সময়ত আইনসন্মত দীঘলীয়া বিচাৰৰ পৰিৱৰ্তে “তাৎক্ষণিক প্ৰতিশোধমূলক ব্যৱস্থা”ৰ প্ৰতি এক অন্ধ সমৰ্থনৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।
এনকাউণ্টাৰ সংস্কৃতি: ন্যায় নে জনআক্ৰোশৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাপনা?
দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত শেহতীয়াকৈ বৃদ্ধি পোৱা তথাকথিত “এনকাউণ্টাৰ” বা ন্যায়ালয়ৰ বহিৰ্ভূত হত্যাকাণ্ডৰ ঘটনাসমূহে এই সমগ্ৰ বিতৰ্কক অধিক স্পৰ্শকাতৰ কৰি তুলিছে। কোনো চাঞ্চল্যকৰ অপৰাধৰ পিছত যেতিয়া আৰক্ষীৰ গুলীত অভিযুক্তৰ মৃত্যু হয়, তেতিয়া সামাজিক মাধ্যমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰাজনৈতিক মহলৰ একাংশলৈকে ইয়াক ‘তাৎক্ষণিক ন্যায়’ হিচাপে উদযাপন কৰা দেখা যায়।
কিন্তু এটা কথা পাহৰিলে নচলিব যে, এক সুস্থ গণতান্ত্ৰিক আৰু সাংবিধানিক ব্যৱস্থাত এই প্ৰৱণতা চৰম বিপজ্জনক।
আইনৰ মৌলিক নীতি অনুসৰি, কোনো এজন ব্যক্তি আৰক্ষীৰ দৃষ্টিত অভিযুক্ত হ’ব পাৰে, কিন্তু ন্যায়ালয়ে দোষী সাব্যস্ত নকৰালৈকে তেওঁক আইনীভাৱে দোষী বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি। যদি বিচাৰ ব্যৱস্থাৰ স্থান ‘বন্দুকৰ গুলী’য়ে ল’বলৈ আৰম্ভ কৰে, তেন্তে আইনৰ শাসনৰ ভেটি খহি পৰিব আৰু ই এক স্বৈৰাচাৰী ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰিব। যেতিয়া এনকাউণ্টাৰক জনআক্ৰোশ প্ৰশমিত কৰাৰ বাবে বা ৰাজনৈতিক লাভালাভৰ বাবে এটা সহজ হাতিয়াৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেয়া প্ৰকৃততে ন্যায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ব্যৰ্থতা আৰু আস্থাৰ সংকটকহে প্ৰতিফলিত কৰে।
বিশেষকৈ, যেতিয়া এনে কঠোৰ ব্যৱস্থাক ধৰ্ম, জাতি বা পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিৰ সৈতে মেৰিয়াই দিয়া হয়, তেতিয়া ই সমাজত স্থায়ী বিভাজনৰ সৃষ্টি কৰে। অপৰাধীক কেৱল অপৰাধীৰ দৃষ্টিৰেহে চাব লাগে; তেওঁৰ ধৰ্ম, জাতি, ভাষা বা ৰাজনৈতিক পৰিচয় কেতিয়াও ন্যায়বিচাৰৰ বা শাস্তিৰ মাপকাঠি হ’ব নোৱাৰে।
শক্তিশালী ফৌজদাৰী ন্যায়ব্যৱস্থা কিয় সময়ৰ দাবী?
যদি আমি এখন সভ্য সমাজত জনআক্ৰোশভিত্তিক ‘মব জাচটিচ’ (Mob Justice) বা এনকাউণ্টাৰ সংস্কৃতিৰ অৱসান ঘটাব বিচাৰোঁ, তেন্তে আমাক প্ৰয়োজন এক আধুনিক, গতিশীল আৰু জবাবদিহিমূলক ফৌজদাৰী ন্যায়ব্যৱস্থা। ইয়াৰ বাবে তলত উল্লেখ কৰা সংস্কাৰসমূহ অতি জৰুৰী:
| ক্ৰমিক নং | প্ৰয়োজনীয় সংস্কাৰমূলক পদক্ষেপসমূহ |
| ১ | গুৰুতৰ অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত বাধ্যতামূলকভাৱে সময়সীমাবদ্ধ (Time-bound) বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়া। |
| ২ | আৰক্ষী প্ৰশাসনত আধুনিক ফৰেনছিক আৰু ডিজিটেল তদন্ত পদ্ধতিৰ সৰ্বাত্মক প্ৰয়োগ। |
| ৩ | সাক্ষী আৰু ভুক্তভোগীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত শক্তিশালী আইন প্ৰণয়ন। |
| ৪ | আৰক্ষীৰ আইন-শৃংখলা ৰক্ষা আৰু অপৰাধ অনুসন্ধান (Investigation) শাখাৰ সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ। |
| ৫ | আদালতসমূহত খালী হৈ থকা পদসমূহৰ দ্ৰুত পূৰণ আৰু ন্যায়াধীশৰ সংখ্যা বৃদ্ধি। |
| ৬ | কেৱল অপৰাধীৰ অধিকাৰ নহয়, বৰঞ্চ ভুক্তভোগী-কেন্দ্ৰিক (Victim-centric) ন্যায়ব্যৱস্থাৰ বিকাশ। |
আইনৰ শাসনৰ আচল শক্তি কেৱল শাস্তিৰ ভয়াবহতা বা কঠোৰতাত নিহিত নাথাকে, বৰঞ্চ ই নিহিত থাকে শাস্তিৰ নিশ্চিততা (Certainty of Punishment) আৰু সময়োপযোগিতাৰ ওপৰত। যেতিয়া এজন অপৰাধীৰ মনত এই স্পষ্ট বাৰ্তা যাব যে আইনৰ সুৰুঙাৰে সাৰি যোৱাটো অসম্ভৱ আৰু শাস্তি নিশ্চিত, তেতিয়াহে সমাজত অপৰাধৰ প্ৰৱণতা হ্ৰাস পাব।
জনবিশ্বাস পুনৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ একমাত্ৰ পথ
ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰকৃত শক্তি ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ গণতন্ত্ৰ আৰু সৰ্বোচ্চ সংবিধানৰ মাজত লুকাই আছে। সেয়েহে, আমাৰ লক্ষ্য এনকাউণ্টাৰৰ সন্তুষ্টি বা জনআক্ৰোশৰ ৰাজনীতি হ’ব নোৱাৰে; আমাৰ লক্ষ্য হ’ব লাগিব এনে এক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা, য’ত ন্যায় কেৱল কাগজতে সীমাবদ্ধ নাথাকি বাস্তৱিকতে আৰু দৃশ্যমানভাৱে প্ৰতিফলিত হয়।
বৰ্তমান সময়ত দেশত ‘এক দেশ, এক সংবিধান’ আৰু সম অধিকাৰৰ ধাৰণাক লৈ যিদৰে ব্যাপক চৰ্চা চলিছে, ঠিক তেনেদৰে অপৰাধ আৰু শাস্তিৰ ক্ষেত্ৰতো এক স্পষ্ট, বৈষম্যহীন আৰু দৃঢ় নীতিৰ প্ৰয়োজন আছে। দেশৰ সচেতন নাগৰিক হিচাপে আমাৰ দাবী অতি স্পষ্ট—অপৰাধীৰ কোনো ধৰ্ম নাই, কোনো জাতি নাই আৰু কোনো ৰাজনৈতিক আশ্ৰয় থাকিব নোৱাৰে; অপৰাধীৰ একমাত্ৰ পৰিচয় তেওঁ সমাজৰ শত্ৰু।
আইনৰ চকুত প্ৰতিটো গুৰুতৰ অপৰাধৰে দ্ৰুত, নিৰপেক্ষ আৰু উদাহৰণমূলক শাস্তি নিশ্চিত কৰাটো ৰাষ্ট্ৰৰ দায়িত্ব। তেতিয়াহে ন্যায়ব্যৱস্থাৰ ওপৰত সাধাৰণ জনতাৰ হেৰুওৱা বিশ্বাস পুনৰ ঘূৰি আহিব আৰু ভাৰত আইনৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠিত এখন শক্তিশালী গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে বিশ্বদৰবাৰত জিলিকি উঠিব।
