গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাত মন্ত্ৰীসভাক এখন চৰকাৰৰ ‘মগজু’ তথা প্ৰশাসনিক মেৰুদণ্ড বুলি অভিহিত কৰা হয়। ৰাজ্য বা দেশ এখনৰ সামগ্ৰিক নীতি-নিৰ্ধাৰণ, দূৰদৰ্শী প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্ত, ৰাজহুৱা সম্পদৰ সুষম ব্যৱস্থাপনা আৰু কল্যাণকামী আঁচনিৰ সফল ৰূপায়ণ বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে মন্ত্ৰীসকলৰ ব্যক্তিগত দক্ষতা, সততা, অভিজ্ঞতা আৰু বলিষ্ঠ নেতৃত্বৰ ওপৰত। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে, ভাৰতীয় সংসদীয় ৰাজনীতিৰ গতি-প্ৰকৃতি পৰ্যবেক্ষণ কৰিলে দেখা যায় যে মন্ত্ৰীসভা গঠন বা সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰশাসনিক যোগ্যতা, দক্ষতা কিংবা সৰ্বসাধাৰণৰ আস্থা লাভ কৰা বিধায়কতকৈ অধিক নিৰ্ণায়ক হৈ পৰে ভোটবেংকৰ অংক, জাতিগত সমীকৰণ, গোষ্ঠীগত তোষণ, অন্ধ দলীয় আনুগত্য আৰু সংকীৰ্ণ স্বাৰ্থ।
এই প্ৰৱণতা কেৱল কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক দল বা প্ৰান্তৰে সমস্যা নহয়; বৰঞ্চ ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক গভীৰ, ব্যৱস্থাপনাগত সংকট আৰু উদ্বেগজনক ভৱিষ্যতৰ সংকেত।
মন্ত্ৰী নিৰ্বাচনৰ আদৰ্শ মানদণ্ড আৰু বাস্তৱৰ ব্যৱধান
সাংবিধানিকভাৱে এজন বিধায়ক বা সাংসদ মন্ত্ৰী হ’বলৈ কোনো বিশেষ শিক্ষাগত বা কাৰিকৰী অৰ্হতাৰ বাধ্যবাধকতা নাই। কিন্তু নৈতিক, গণতান্ত্ৰিক আৰু প্ৰশাসনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা কিছুমান মৌলিক গুণাগুণ অপৰিহাৰ্য বুলি গণ্য কৰা হয়—
- অনিন্দনীয় সততা আৰু জনবিশ্বাস: যাৰ ওপৰত ৰাইজৰ অটুট আস্থা থাকে।
- সংসদীয় পৰিপক্কতা: বিধানসভা বা সংসদ পৰিচালনা আৰু আইন প্ৰণয়নৰ দীৰ্ঘদিনীয়া অভিজ্ঞতা।
- বিষয়ভিত্তিক জ্ঞান: সংশ্লিষ্ট দপ্তৰটোৰ জটিলতাসমূহ বুজি পোৱাৰ বৌদ্ধিক সক্ষমতা।
- স্বচ্ছ ভাবমূৰ্তি আৰু জনসেৱাৰ প্ৰমাণিত অভিলেখ: দুৰ্নীতিমুক্ত আৰু কৰ্মঠ অতীত।
বাস্তৱ ৰাজনীতিৰ কুটিল পাকচক্ৰত কিন্তু এই আদৰ্শ গুণবোৰ প্ৰায়ে গৌণ আৰু অনাৱশ্যকীয় হৈ পৰে।
যোগ্যতা অৱনমনৰ কাৰণ: ক্ষমতাৰ অন্তৰালৰ চাৰিটা সমীকৰণ
মন্ত্ৰীসভা গঠনৰ ক্ষণত ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ শীৰ্ষ নেতৃত্বই দেশ গঠনৰ আপোচহীন এজেণ্ডাতকৈ তলত উল্লেখ কৰা ৰাজনৈতিক অংকসমূহকহে অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে:
১. ভোটবেংক আৰু পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি: কোনো নিৰ্দিষ্ট জাতি, ধৰ্ম, জনগোষ্ঠী বা আঞ্চলিক আৱেগক সন্তুষ্ট কৰাৰ উদ্দেশ্যে মন্ত্ৰীপদক এক ‘প্ৰলোভন’ বা ‘পুৰস্কাৰ’ হিচাপে বিতৰণ কৰা হয়। ফলত, প্ৰশাসনিকভাৱে অধিক যোগ্য এজন ব্যক্তি কেৱল সংখ্যাগত সমীকৰণৰ বাবে বাদ পৰে আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে সুবিধাজনক ব্যক্তিয়ে আসন লাভ কৰে।
২. অন্ধ আনুগত্যৰ পুৰস্কাৰ: মুক্ত চিন্তা, গঠনমূলক সমালোচনা বা নিজস্ব ব্যক্তিত্ব থকা নেতাতকৈ শীৰ্ষ নেতৃত্বৰ সিদ্ধান্তক নিঃচৰ্তভাৱে মানি লোৱা ‘হুজুৰী’ মানসিকতাৰ ব্যক্তিসকল সহজে মন্ত্ৰীসভাত স্থান পাবলৈ সক্ষম হয়। ইয়াত মেধা বা দক্ষতাতকৈ চাটুকাৰিতাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।
৩. লবী আৰু আৰ্থিক প্ৰভাৱ: দলীয় অভ্যন্তৰীণ গোষ্ঠীবাদ, শক্তিশালী ব্যৱসায়িক বা পুঁজিপতি গোষ্ঠীৰ লবী আৰু নিৰ্বাচনী পুঁজি সংগ্ৰহৰ কৌশল বহু সময়ত মন্ত্ৰী বাছনিৰ মূল কাৰক হৈ পৰে।
৪. ৰাজনৈতিক পুনৰ্বাসনৰ বাধ্যবাধকতা: বহু সময়ত বিতৰ্কিত বা ৰাজহুৱা ভাবমূৰ্তিৰ সংকটত ভোগা জ্যেষ্ঠ নেতাসকলক কেৱল দলীয় বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা অসন্তুষ্টি প্ৰশমন কৰিবলৈ মন্ত্ৰীত্ব প্ৰদান কৰি ‘ৰাজনৈতিক পুনৰ্বাসন’ দিয়া হয়।
অসমৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰেক্ষাপট আৰু বিস্বজিৎ দৈমাৰী বিতৰ্ক
২০২৬ চনৰ জুন মাহত অসমৰ ৰাজ্যিক মন্ত্ৰীসভাৰ যি সম্প্ৰসাৰণ ঘটিল, তাত কেইবাগৰাকীও নতুন মুখৰ অন্তৰ্ভুক্তিয়ে স্বাভাৱিকতে চৰ্চা লাভ কৰিছে। কিন্তু এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোত আটাইতকৈ চৰ্চিত আৰু বিতৰ্কিত অধ্যায়টো হ’ল প্ৰাক্তন বিধানসভাৰ অধ্যক্ষ বিস্বজিৎ দৈমাৰীক মন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ কৰোৱাটো।
শ্ৰী দৈমাৰী দীৰ্ঘদিনীয়া ৰাজনৈতিক অভিজ্ঞতাৰে পুষ্ট এগৰাকী শীৰ্ষস্থানীয় নেতা হোৱা সত্ত্বেও, তেওঁৰ মন্ত্ৰীত্বক লৈ সামাজিক মাধ্যমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সুধী সমাজ আৰু ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলৰ মাজত তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হৈছে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হৈছে জনমানসত তেওঁৰ ভাবমূৰ্তিক লৈ উত্থাপিত হোৱা প্ৰশ্নসমূহ। অৱশ্যে এয়াও সত্য যে এই বিতৰ্কসমূহৰ সিংহভাগেই ৰাজনৈতিক সমালোচনা আৰু জনসাধাৰণৰ ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত; কোনো ন্যায়ালয়ে তেওঁক কোনো অপৰাধত দোষী সাব্যস্ত কৰা নাই।
কিন্তু ইয়াত মূল প্ৰশ্নটো কোনো ব্যক্তিবিশেষক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা উচিত নহয়। মূল প্ৰশ্নটো নীতিগত—যেতিয়া শাসকীয় দলটোৰ হাতত একাধিক অতি অভিজ্ঞ, প্ৰশাসনিকভাৱে দক্ষ আৰু স্বচ্ছ ভাবমূৰ্তিৰ বিধায়ক উপলব্ধ আছিল, তেতিয়া কেনেধৰণৰ ‘অদৃশ্য সমীকৰণ’ৰ বশৱৰ্তী হৈ যোগ্যতাৰ পৰম্পৰাগত মানদণ্ডক একাষৰীয়া কৰি থোৱা হ’ল? সচেতন নাগৰিক হিচাপে অসমৰ জনসাধাৰণে এই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰাৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰ ৰাখে।
এক সৰ্বভাৰতীয় ব্যাধি: এডিআৰ (ADR)ৰ উদ্বেগজনক পৰিসংখ্যা
এই ব্যাধি কেৱল অসমতে সীমাবদ্ধ নহয়, ই সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষকে চুই গৈছে। ‘অ্যাসোসিয়েশন ফৰ ডেমক্ৰেটিক ৰিফৰ্মছ’ (ADR)-ৰ ২০calculate২৫ চনৰ এক চৰকাৰী বিশ্লেষণাত্মক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ মুঠ ৬৪৩ গৰাকী মন্ত্ৰীৰ ভিতৰত প্ৰায় ৪৭ শতাংশ মন্ত্ৰীয়েই নিজৰ নিৰ্বাচনী শপতনামাত ফৌজদাৰী গোচৰ ওলমি থকাৰ কথা স্বীকাৰ কৰিছে। ইয়াতকৈও ভয়ংকৰ কথাটো হ’ল, ইয়াৰে ১৭৪ গৰাকী মন্ত্ৰীৰ বিৰুদ্ধে হত্যা, অপহৰণ, আৰু মহিলাৰ বিৰুদ্ধে হোৱা হিংসাত্মক অপৰাধৰ দৰে গুৰুতৰ অভিযোগ আছে।
আইনী দৃষ্টিকোণৰ পৰা অভিযোগকাৰী মানেই দোষী নহয়, কিন্তু ই এক নৈতিক সংকটৰ ইংগিত দিয়ে। যিখন দেশৰ গণতন্ত্ৰত হাজাৰ হাজাৰ সৎ, উচ্চ শিক্ষিত আৰু নিষ্কলংক বিকল্প নেতা মজুত থাকে, সেইখন দেশত বাৰে বাৰে বিতৰ্কিত বা অপৰাধৰ দাগ থকা লোকসকল ক্ষমতাৰ শীৰ্ষবিন্দুলৈ উন্নীত হোৱাটোৱে শাসন যন্ত্ৰৰ ফোঁপোলা স্বৰূপটোকে উদঙাই দিয়ে।
সুশাসনৰ ওপৰত ইয়াৰ কুফল
যেতিয়া যোগ্যতাৰ পৰিৱেষ্টনীতকৈ ৰাজনৈতিক সুবিধাবাদ অগ্ৰাধিকাৰী হয়, তাৰ কুফল সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৱে ভোগ কৰিবলগীয়া হয়:
- নীতি-নিৰ্ধাৰণৰ গুণগত অৱক্ষয়: সংশ্লিষ্ট দপ্তৰৰ জ্ঞান নথকা মন্ত্ৰীৰ ভুল নীতিৰ বাবে দেশ বা ৰাজ্যৰ অপূৰণীয় ক্ষতি হয়।
- আমোলাতন্ত্ৰৰ স্বেচ্ছাচাৰিতা বা স্থবিৰতা: এজন দুৰ্বল বা অনভিজ্ঞ মন্ত্ৰীৰ অধীনত দক্ষ আৰু সৎ আমোলাসকলে কাম কৰিবলৈ নিৰুৎসাহিত হয়, অথবা আমোলাতন্ত্ৰই মন্ত্ৰীক একপ্ৰকাৰ পৰিচালনা কৰিবলৈ লয়।
- জনগণৰ মোহভংগ: ভোটাৰে যেতিয়া দেখে যে তেওঁলোকৰ বহুমূলীয়া ভোটৰ বিনিময়ত কেৱল ক্ষমতাৰ ভাগ-বতৰাহে হৈছে, তেতিয়া গণতন্ত্ৰ আৰু সুশাসনৰ প্ৰতি থকা সাধাৰণ ৰাইজৰ বিশ্বাস সম্পূৰ্ণৰূপে হেৰাই যায়।
- যোগ্য নেতৃত্বৰ নিৰাশা: পৰিষ্কাৰ ভাবমূৰ্তিৰে নীৰৱে জনসেৱা কৰি থকা নিষ্ঠাবান বিধায়কসকলে অনুভৱ কৰে যে বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থাত সততা বা মেধাৰ কোনো মূল্য নাই।
মন্ত্ৰীত্ব কোনো ‘অধিকাৰ’ নহয়, এক ‘পবিত্ৰ দায়িত্ব’
গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচিত হোৱা আৰু মন্ত্ৰী হোৱাৰ মাজত আকাশ-পাতাল প্ৰভেদ আছে। বিধায়ক বা সাংসদ হিচাপে জনাদেশ লাভ কৰাটো নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিৰ প্ৰথম ঢাপ; কিন্তু মন্ত্ৰীত্ব কোনো সাংবিধানিক লাভৰ পদ বা জন্মস্বত্ব নহয়, ই এক সৰ্বোচ্চ ৰাজহুৱা দায়িত্ব। এই দায়িত্ব কেৱল তেওঁলোককহে অৰ্পণ কৰা উচিত যিসকলৰ মাজত মেধা, নৈতিক দৃঢ়তা, প্ৰশাসনিক দূৰদৰ্শিতা আৰু সমাজ গঠনৰ এক স্পষ্ট ব্লুপ্ৰিণ্ট থাকে।
যদি মন্ত্ৰীসভা গঠনৰ একমাত্ৰ মাপকাঠি কেৱল দলীয় ৰাজনীতি আৰু তোষণ নীতিয়েই হৈ পৰে, তেন্তে তাৰ চৰম মূল্য ভৰিব লগা হয় সাধাৰণ জনতাই।
ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰ আজিও বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ আৰু সজীৱ ব্যৱস্থা। কিন্তু এটা গণতন্ত্ৰৰ সফলতা কেৱল পঞ্চবাৰ্ষিক নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাতে সমাপ্ত নহয়; ইয়াৰ প্ৰকৃত মূল্যায়ন হয় নিৰ্বাচনৰ পিছত ক্ষমতাৰ ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰশাসনৰ গুণগত মানৰ ওপৰত।
জনসাধাৰণে যিসকল প্ৰতিনিধিক বিধানসভা বা সংসদলৈ নিৰ্বাচিত কৰি পঠিয়ায়, তেওঁলোকৰ মাজৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বাধিক সৎ আৰু আটাইতকৈ দক্ষ ব্যক্তিসকলক বাছি উলিয়াই মন্ত্ৰীসভা গঠন কৰাটো যিকোনো চৰকাৰৰে নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তব্য। অন্যথা, কেৱল ভোটবেংক আৰু সংকীৰ্ণ স্বাৰ্থৰ ৰাজনীতিয়ে শাসন ক্ষমতা টিকাই ৰাখিব পাৰে, কিন্তু কেতিয়াও ‘সুশাসন’ উপহাৰ দিব নোৱাৰে।
এটা পৰিপক্ক আৰু সুস্থ গণতন্ত্ৰৰ বাবে এতিয়া সময় আহি পৰিছে এক নতুন শ্লোগানৰ, য’ত ধ্বনিত হ’ব লাগিব— “যোগ্যতা প্ৰথম, ৰাজনীতি পিছত”।
