১৯৯৮ চনত পশ্চিমবঙ্গৰ যুৱ কংগ্ৰেছ নেত্ৰী হিচাপে মমতা বেনাৰ্জীয়ে কংগ্ৰেছৰ উচ্চ নেতৃত্ব তথা ছোনিয়া গান্ধীক CPM-ক পৰাস্ত কৰিবলৈ RSS-বিজেপিৰ সৈতে মিত্ৰতা গঢ়িবলৈ আহ্বান জনাইছিল। কিন্তু ছোনিয়া গান্ধীয়ে সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনৈতিক শক্তিৰ সৈতে হাত মেলাবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। তাৰ পিছতেই মমতাই কংগ্ৰেছ ভাঙি বিজেপিৰ সহায়ত তৃণমূল কংগ্ৰেছ (TMC) গঠন কৰে।
২০০২ চনৰ গুজৰাট দাঙ্গাৰ সময়ত মমতা বেনাৰ্জী বিজেপি চৰকাৰৰ মন্ত্ৰী আছিল। হাজাৰ হাজাৰ নিৰীহ মুছলমানৰ হত্যালীলা চলি থকাৰ সময়তো তেওঁ নীৰৱ হৈ আছিল। তাৰ দুবছৰ পিছত, ২০০৪ চনৰ লোকসভা নিৰ্বাচনত তেওঁ পুনৰ বিজেপিৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰি ভোট যুঁজিছিল।
তেওঁ একাধিকবাৰ RSS-বিজেপিক TMC-ৰ “স্বাভাৱিক মিত্ৰ” বুলি অভিহিত কৰিছিল। ২০১১ চনত CPM-ক পৰাস্ত কৰি পশ্চিমবঙ্গত ক্ষমতালৈ অহাতো বিজেপিৰ সহায় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
মমতাৰ শাসনকালতেই পশ্চিমবঙ্গত RSS-ৰ শাখা বিস্তাৰৰ পথ উন্মুক্ত হয়। বিজেপিক শক্তিশালী হ’বলৈ দিয়া হৈছিল, যেতিয়ালৈকে তেওঁলোকে CPM আৰু কংগ্ৰেছক দমন কৰাত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ বিনিময়ত মমতাই RSS-ক “দেশভক্ত” বুলি প্ৰশংসা কৰিছিল আৰু RSS-ৰ মুখপত্ৰ ‘পাঞ্চজন্য’-এ মমতাক “দুৰ্গা” আখ্যা দিছিল।
এই সকলো ঘটনাক “অজানিতে হোৱা ভুল” বুলি কোৱা কঠিন। মমতা ভালদৰে জানিছিল যে RSS-বিজেপিৰ ৰাজনীতি সাম্প্ৰদায়িক বিভাজন আৰু সংখ্যালঘু-বিৰোধী ঘৃণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু সেই ৰাজনীতিয়েই তেওঁৰ বাবে লাভজনক হৈছিল।
পশ্চিমবঙ্গৰ প্ৰায় ৩০% মুছলমান ভোটাৰক “ভয়” দেখুৱাই নিজৰ ভোটব্যাংক দৃঢ় কৰা — এই আছিল তেওঁৰ ৰাজনৈতিক কৌশল। বিজেপিক শক্তিশালী হ’বলৈ দি, তাৰেই ভয় দেখুৱাই নিজকে “একমাত্ৰ ৰক্ষাকৰ্তা” হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। সেই কাৰণেই তেওঁ অন্য ধৰ্মনিৰপেক্ষ দলসমূহকো দুর্বল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
পৰ্দাৰ আঁৰত বিজেপিৰ সৈতে সমঝোতাৰ ৰাজনীতি চলিয়েই তেওঁ INDIA জোঁটৰ ভিতৰত কংগ্ৰেছক আঁতৰাই নিজকে বিকল্প নেতৃত্ব হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল। তেওঁ UPA-ক “মৃত জোঁট” বুলি কটাক্ষ কৰিছিল। গোৱা, অসম, ত্ৰিপুৰাত TMC-ৰ প্ৰৱেশৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কংগ্ৰেছৰ ভোট কটা। মেঘালয়ত কংগ্ৰেছ বিধায়ক ভাঙি TMC-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰোৱাও সেই ৰাজনৈতিক ষড়যন্ত্ৰৰ অংশ আছিল।
লোকসভাৰ উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনত বিজেপি প্ৰাৰ্থী জগদীপ ধনখড়ক সমৰ্থন কৰি মাৰ্গাৰেট আলভাৰ বিপক্ষে ভোট দিয়া, আদানীৰ সমালোচনাৰ পৰা বিৰত থকা, মহুয়া মইত্ৰাক আদানীৰ বিৰুদ্ধে কথা কোৱাৰ বাবে তিৰস্কাৰ কৰা — এই সকলো ঘটনাই মমতাৰ “কৰ্পোৰেট-বিৰোধী” ভাবমূর্তিৰ অন্তৰালৰ বাস্তৱতা উন্মোচন কৰে।
CAA বিধেয়কৰ সময়ত সংসদত TMC-ই ভোটদানৰ পৰা ওলাই গৈ বিজেপিক সহায় কৰিছিল। কৃষি আইনসমূহৰ সময়তো একেই কৌশল গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সমালোচকসকলৰ মতে, এই আইনসমূহে বৃহৎ কৰ্পোৰেট গোষ্ঠীক লাভান্বিত কৰাৰ পথ মুকলি কৰিছিল।
ৰাহুল গান্ধীৰ অমেঠী পৰাজয়ক উপহাস কৰা মমতাই নিজৰ পৰাজয়ৰ কথা গোপন কৰিছিল। ভাৰত জোড়ো যাত্ৰাক “৪০ আসনৰো যোগ্য নহয়” বুলি কটাক্ষ কৰিছিল, যদিও কংগ্ৰেছে ১০০-ৰ অধিক আসন লাভ কৰিছিল।
ভোট জালিয়াতিৰ অভিযোগতো তেওঁ ৰাহুল গান্ধীৰ পাশে থিয় নহ’ল। বৰং কেজৰিৱাল আৰু KCR-ৰ দৰে আঞ্চলিক নেতাৰ সৈতে “তৃতীয় মৰ্চা” গঢ়ি নিজকে তাৰ স্বাভাৱিক নেত্ৰী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ চেষ্টা চলাইছিল।
কিন্তু যি শক্তিক তেওঁ নিজৰ ৰাজনৈতিক সুবিধাৰ বাবে পোহনীয়া জন্তুৰ দৰে লালন-পালন কৰিছিল, শেষত সেই শক্তিয়েই তেওঁৰ ৰাজনৈতিক মাটিক ক্ষয় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। সাম্প্ৰদায়িক মেৰুীকৰণৰ ৰাজনীতি শেষত কাকো ৰেহাই নিদিয়ে — পশ্চিমবঙ্গৰ সাম্প্ৰতিক ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাই হয়তো সেই কথাই পুনৰ সোঁৱৰাই দিয়ে।