ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ (UNESCO World Heritage Site) তথা মোগল স্থাপত্যৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন তাজমহলক কেৱল প্ৰেমৰ প্ৰতিমূৰ্তি বুলিয়েই নহয়, ইয়াৰ সৃষ্টিৰ ইতিহাসক লৈও বিশ্বজুৰি কৌতূহল আছে। বিগত প্ৰায় চাৰিটা দশক ধৰি এই স্মাৰকটোক লৈ মূলসুঁতিৰ ইতিহাসৰ বিপৰীতে এক নতুন আখ্যান জনমানসত চৰ্চিত হৈ আহিছে। দাবী কৰা হৈছে যে তাজমহল আচলতে এটা পুৰণি হিন্দু শিৱ মন্দিৰহে আছিল, যাৰ নাম আছিল ‘তেজো মহালয়’।
বৰ্তমান এই বিতৰ্ক কেৱল শৈক্ষিক চৰ্চাৰ মাজতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই; ই আদালত, ৰাজনীতি আৰু ছচিয়েল মিডিয়াতো এক ডাঙৰ চৰ্চাৰ বিষয় হৈ পৰিছে। এই বিতৰ্কৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে কিছুমান ঐতিহাসিক নথি, স্থাপত্যশৈলী আৰু তাজমহলৰ তলত থকা “২২টা তলাবন্ধ কোঠালী”।
১. মূলসুঁতিৰ ঐতিহাসিক আখ্যান আৰু চৰকাৰী স্থিতি
ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ (Archaeological Survey of India – ASI) আৰু আধুনিক ইতিহাসবিদসকলৰ মতে, তাজমহলৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য তলত দিয়া তথ্যসমূহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত:
- নিৰ্মাণৰ সময়সীমা: মোগল সম্ৰাট শ্বাহজাহানে তেওঁৰ প্ৰিয় পত্নী মমতাজ মহলৰ মৃত্যৰ পাছত ১৬৩১ চনত এই মকবৰা (Mausoleum) সাজিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। ১৬৩২ চনত নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰম্ভ হৈ ১৬৪৮ চনত মূল অংশ আৰু ১৬৫৩ চনৰ ভিতৰত সমগ্ৰ চৌহদটো সম্পূৰ্ণ হৈ উঠিছিল।
- ঐতিহাসিক সমল: শ্বাহজাহানৰ শাসনকালৰ চৰকাৰী সমল যেনে আব্দুল হামিদ লাহোৰীৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘পাদশাহনামা’ (Padshahnama) ত এই নিৰ্মাণৰ বিতং বিৱৰণ পোৱা যায়।
- শ্ৰমিক আৰু সামগ্ৰী: ৰাজস্থানৰ মাকৰানাৰ পৰা অনা বগা মাৰ্বল আৰু এছিয়াৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা অনা মূল্যবান পাথৰেৰে প্ৰায় ২০,০০০ শ্ৰমিক, কাৰিকৰ আৰু অভিযন্তাই এই অভূতপূৰ্ব কৃতি গঢ়ি তুলিছিল।
২. ‘তেজো মহালয়’ তত্ত্বৰ উত্থান আৰু যুক্তি
১৯৮৯ চনত পুৰাতত্ত্ববিদ আৰু লেখক পি. এন. ওকে (P. N. Oak) তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ “Taj Mahal: The True Story” প্ৰকাশ কৰাৰ পাছতেই এই বৈকল্পিক তত্ত্বই বিশেষ চৰ্চা লাভ কৰে। ওকৰ মূল যুক্তিসমূহ আছিল:
- স্থাপত্যৰ সাঁচ: তাজমহলত ব্যৱহাৰ কৰা পদুম ফুলৰ নক্সা (Lotus motifs), ত্ৰিশূলসদৃশ অলংকৰণ, অষ্টভুজ আকৃতিৰ কোঠালী আৰু ঘণ্টাৰ দৰে খোদিত কৰা চিহ্নসমূহ পৰম্পৰাগত হিন্দু মন্দিৰৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা।
- নামকৰণৰ উৎস: ওকৰ মতে ‘তাজমহল’ শব্দটো আচলতে সংস্কৃত শব্দ ‘তেজো মহালয়’ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ ভগৱান শিৱৰ বাসস্থান।
- জয়পুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ নথি: তেওঁলোকৰ দাবী অনুসৰি, শ্বাহজাহানে জয়পুৰৰ ৰাজপুত ৰজা জয় সিঙৰ পৰা এটা নিৰ্মিত প্ৰাসাদ বা গাঁথনি অধিগ্ৰহণ কৰিহে তাক মকবৰালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।
ইতিহাসবিদসকলৰ প্ৰত্যুত্তৰ: স্থাপত্যবিদসকলৰ মতে, মোগল স্থাপত্যত ভাৰতীয় আৰু ইছলামীয় শৈলীৰ সংমিশ্ৰণ (Indo-Islamic architecture) ঘটিছিল, যাৰ বাবে পদুম বা অষ্টভুজ আৰ্হি দেখা পোৱাটো স্বাভাৱিক। তদুপৰি, পি. এন. ওকৰ পূৰ্বে কোনো মধ্যযুগীয় বা প্ৰাচীন লিপিত ‘তেজো মহালয়’ নামৰ উল্লেখ পোৱা নাযায়।
৩. ২২টা বন্ধ কোঠালীৰ ৰহস্য (The 22 Locked Rooms)
যমুনা নদীৰ পাৰৰ মাৰ্বল প্লেটফৰ্মৰ তলত থকা ২২টা বন্ধ কোঠালী বা ‘তহখানা’ (Tahkhanas) এই বিতৰ্কৰ আটাইতকৈ ৰহস্যময় অধ্যায়।
- দাবী: তেজো মহালয় তত্ত্বৰ সমৰ্থকসকলৰ মতে, এই কোঠালীবোৰত হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি, সংস্কৃত শিলালিপি আৰু মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষ লুকুৱাই থোৱা আছে।
- প্ৰত্নতাত্ত্বিক যুক্তি (ASI): ASI-ৰ স্পষ্টীকৰণ অনুসৰি, এই ভূগৰ্ভস্থ কোঠালীবোৰ মোগল নদীপাৰৰ স্থাপত্যৰ এক স্বাভাৱিক অংশ আছিল, যিয়ে গৰমৰ দিনত উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত আৰু গাঁথনিটোক স্থিৰতা প্ৰদান কৰাত সহায় কৰিছিল।
- বন্ধ কৰাৰ প্ৰকৃত কাৰণ: এই কোঠাবোৰ এসময়ত খোলা আছিল, কিন্তু ১৯৭৮ চনত যমুনা নদীৰ বানপানীৰ ফলত এইবোৰৰ ভিতৰত পানী আৰু পলস সোমাই ফাঁট মেলিছিল। স্মাৰকটোৰ সুৰক্ষা আৰু সংৰক্ষণৰ স্বাৰ্থতেই বৰ্তমান সাধাৰণ দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে এই স্থান নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।
৪. ন্যায়ালয়ৰ ৰায় আৰু প্ৰামাণিক স্থিতি
এই বিতৰ্কক লৈ বিগত বৰ্ষসমূহত একাধিকবাৰ আইনী প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছে, কিন্তু প্ৰতিবাৰেই আদালতে বৈজ্ঞানিক তথ্যকহে গুৰুত্ব দিছে:
| আদালত / প্ৰতিষ্ঠান | বৰ্ষ | সিদ্ধান্ত / ৰায় |
| ভাৰতীয় উচ্চতম ন্যায়ালয় | ২০০০ | পি. এন. ওকৰ আবেদন খাৰিজ কৰে, য’ত তাজমহল হিন্দু ৰজাই নিৰ্মাণ কৰা বুলি স্বীকৃতি বিচাৰা হৈছিল। |
| ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ (ASI) | ২০১৭ | আদালতক স্পষ্টকৈ জনায় যে তাজমহলৰ তলত কোনো মন্দিৰ থকাৰ প্ৰমাণ পোৱা নাই। |
| এলাহাবাদ উচ্চ ন্যায়ালয় | ২০২২ | ২২টা বন্ধ কোঠালী খোলাৰ দাবী জনোৱা এক আবেদন খাৰিজ কৰি কয় যে “ঐতিহাসিক গৱেষণাৰ বিষয়বোৰ ইতিহাসবিদৰ ওপৰত এৰিব লাগে, আদালতৰ ওপৰত নহয়।” |
ভাৰত চৰকাৰেও সংসদত কেইবামেলো স্পষ্ট কৰি দিছে যে তাজমহলৰ স্থানত পূৰ্বতে কোনো হিন্দু মন্দিৰ থকাৰ কোনো ধৰণৰ প্ৰামাণিক তথ্য চৰকাৰী নথিপত্ৰত নাই।
বিতৰ্কৰ অৱসান কেনেকৈ সম্ভৱ?
শৈক্ষিক আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা এই দীৰ্ঘদিনীয়া বিতৰ্কৰ স্থায়ী সমাধান কেৱল তেতিয়াহে সম্ভৱ, যেতিয়া এক উচ্চস্তৰীয় আৰু স্বচ্ছ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অনুসন্ধান কৰা হ’ব। ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজন হ’ব:
১/ অত্যাধুনিক কাৰ্বন ডেটিং (Radiocarbon dating) আৰু সামগ্ৰীৰ বিজ্ঞানসন্মত বিশ্লেষণ।
২/ ভূগৰ্ভস্থ কোঠালীৰ বিতং আলোকচিত্ৰ আৰু তথ্যৰ ৰাজহুৱা প্ৰকাশ।
৩/ নিৰপেক্ষ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিশেষজ্ঞৰ দ্বাৰা ইয়াৰ পৰ্যালোচনা।
সামৰণি
তাজমহল কেৱল এটা ইটা-পাথৰৰ স্থাপত্য নহয়, ই ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু আবেগৰ এক জটিল সংমিশ্ৰণ। বৰ্তমানলৈকে উপলব্ধ সকলো প্ৰমাণ, চৰকাৰী নথি আৰু ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ে তাজমহলক ১৭ শতিকাৰ এক মোগল মকবৰা বুলিয়েই প্ৰমাণিত কৰিছে। আনহাতে, তেজো মহালয়ৰ তত্ত্বটোৱে ইতিহাসক পুনৰীক্ষণ কৰাৰ এক কৌতূহল জগাই তুলিলেও, ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ এতিয়াও কোনো গ্ৰহণযোগ্য আৰু নিশ্চিত প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ পোৱা হোৱা নাই।