গণতন্ত্ৰত বিৰোধীহীন শক্তি, আশীৰ্বাদ নে সংকট?
গণতন্ত্ৰত শাসক দলৰ শক্তি যিয়েই নহওক কিয়, ইতিহাসে বাৰে বাৰে এটা কঠিন সত্য প্ৰমাণ কৰিছে — যেতিয়াই কোনো শাসকীয় শক্তিয়ে নিজকে অপৰাজেয় আৰু বিকল্পহীন বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে, ঠিক তেতিয়াই তাৰ পতনৰ বীজ ৰোপিত হয়।
আজিৰ ভাৰতত ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টী (বিজেপি) নিঃসন্দেহে দেশৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু প্ৰভাৱশালী ৰাজনৈতিক শক্তি। কেন্দ্ৰত ধাৰাবাহিকভাৱে তৃতীয়বাৰৰ বাবে ক্ষমতাত অধিষ্ঠিত হোৱাৰ উপৰি বিজেপিয়ে দেশৰ বহু ৰাজ্যতো নিজৰ সাংগঠনিক আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। কিন্তু এই অভূতপূৰ্ব সফলতাৰ মাজতেই ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলে এতিয়া এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে — বিজেপিৰ বাবে ভৱিষ্যতৰ প্ৰকৃত বিপদ কংগ্ৰেছ বা আঞ্চলিক দলসমূহ নহয়, বৰং দলটোৰ ভিতৰত গা কৰি উঠিব পৰা “অতি-আত্মবিশ্বাস”হে নেকি?
গণতন্ত্ৰত এটা শক্তিশালী বিৰোধী দল কেৱল শাসক দলক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱাৰ বাবেই প্ৰয়োজন নহয়; ই আচলতে শাসক পক্ষক অধিক দায়িত্বশীল, বাস্তৱবাদী আৰু সজাগ কৰি ৰাখে। ইতিহাসে দেখুৱাইছে — যেতিয়াই প্ৰতিপক্ষ দুৰ্বল বা নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰে, তেতিয়াই শাসক শক্তি ধীৰে ধীৰে আত্মসন্তুষ্টিৰ সাগৰত ডুব যায়, বাস্তৱতাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয় আৰু জনমনৰ প্ৰকৃত স্পন্দন অনুভৱ কৰাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলায়।
বিৰোধীৰ অনুপস্থিতিত শাসক কিয় বিপজ্জনকভাৱে আত্মসন্তুষ্ট হয়?
ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানত এটা সুপৰিচিত আৰু সাৰ্বজনীন ধাৰণা আছে:
“Unchecked power eventually weakens itself.” (অৰ্থাৎ, যি শক্তিক প্ৰশ্ন কৰা নহয়, সেই শক্তিয়ে ধীৰে ধীৰে নিজৰ ভুলসমূহ নিজে বুজি উঠাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলায়।)
এক শক্তিশালী প্ৰতিপক্ষ সক্ৰিয় হৈ থাকিলে চৰকাৰৰ কাম-কাজত তলত দিয়া ধনাত্মক প্ৰভাৱবোৰ দেখা যায়:
- নীতিৰ কঠোৰ পৰীক্ষা: চৰকাৰী নীতিসমূহ সদন আৰু সদনৰ বাহিৰত তন্ন তন্নকৈ পৰীক্ষা কৰা হয়।
- গঠনমূলক সমালোচনা: চৰকাৰৰ যিকোনো জনবিৰোধী বা ত্ৰুটিপূৰ্ণ সিদ্ধান্তৰ তীব্ৰ সমালোচনাৰ থল থাকে।
- তথ্যভিত্তিক ৰাজনীতি: চৰকাৰী তথ্য আৰু পৰিসংখ্যাসমূহৰ ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক মৰ্যাদা অক্ষুণ্ণ থাকে।
- জনমুখী সজাগতা: শাসক দলটোৱে সদায় জনসাধাৰণৰ ক্ষোভ বা সন্তুষ্টিৰ প্ৰতি সজাগ হৈ থাকিবলগীয়া হয়।
বিৰোধী পক্ষ সম্পূৰ্ণৰূপে ভগ্নপ্ৰায় হ’লে শাসক দলৰ ভিতৰত এটা ধাৰণাগত আৱেষ্টনী বা “Echo Chamber” গঢ় লৈ উঠে। ইয়াত নেতাসকলে কেৱল নিজৰ প্ৰশংসা আৰু জয়গানহে শুনে, দেশৰ বা সমাজৰ বাস্তৱ সমস্যাসমূহ তেওঁলোকৰ দৃষ্টিগোচৰ নোহোৱাকৈ ৰৈ যায়।
ইতিহাসৰ শিক্ষা: অপৰাজেয় মানসিকতা আৰু শাসকৰ পতন
১. ইন্দিৰা গান্ধী আৰু ১৯৭৫ চনৰ জৰুৰীকালীন অৱস্থা
১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ যুদ্ধৰ বিজয় আৰু “গৰিবী হটাও” শ্লোগানৰ অভূতপূৰ্ব জনপ্ৰিয়তাৰ পিছত ইন্দিৰা গান্ধীয়ে নিজকে প্ৰায় প্ৰত্যাহ্বানহীন বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। সেই সময়ত বিৰোধী দলসমূহ একেবাৰেই অস্তিত্বহীন হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ পৰিণতি আছিল অতি ভয়ংকৰ — সংবাদ মাধ্যমৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ, গণ-গ্ৰেপ্তাৰ, নাগৰিক অধিকাৰ খৰ্ব আৰু অৱশেষত ১৯৭৫ চনৰ ক’লা জৰুৰীকালীন অৱস্থা (Emergency)। কিন্তু ১৯৭৭ চনত ভাৰতীয় ভোটাৰে ইতিহাস সৃষ্টি কৰি কংগ্ৰেছক ক্ষমতাৰ পৰা উৎখাত কৰিলে। সেই ঐতিহাসিক পতনৰ মূল কাৰণ আছিল অতি-আত্মবিশ্বাস আৰু জনসাধাৰণৰ ক্ষোভক জুখিব নোৱৰা ব্যৰ্থতা।
২. ছোভিয়েট ইউনিয়ন: প্ৰতিদ্বন্দ্বীহীন শক্তিৰ বিঘটন
ছোভিয়েট ইউনিয়ন বিশ্বৰ অন্যতম সৰ্বশক্তিমান ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক মহাশক্তি আছিল। কিন্তু বহু দশক ধৰি কোনো শক্তিশালী ৰাজনৈতিক প্ৰতিপক্ষ বা বৈকল্পিক আদৰ্শ নথকাৰ ফলত সমগ্ৰ শাসনব্যৱস্থাটো ধীৰে ধীৰে আমলাতান্ত্ৰিক মেদবহুলতা, স্থবিৰতা আৰু বাস্তৱতাবিচ্ছিন্নতাৰ চিকাৰ হৈ পৰিছিল। পৰিণতিস্বৰূপে, ১৯৯১ চনত কোনো ডাঙৰ বাহ্যিক আক্ৰমণ নোহোৱাকৈয়ে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটো খহি পৰিল। ইতিহাসবিদসকলে সঠিকভাৱেই কয় — “এই ব্যৱস্থাটোক বাহিৰৰ শত্ৰুৱে নহয়, বৰং ভিতৰৰ আত্মসন্তুষ্টি আৰু স্থবিৰতাহে ধ্বংস কৰিছিল।”
৩. জাপানৰ LDP আৰু “দীৰ্ঘ শাসনৰ ক্লান্তি”
জাপানৰ লিবাৰেল ডেম’ক্ৰেটিক পাৰ্টী (LDP) ধাৰাবাহিকভাৱে বহু দশক ধৰি ক্ষমতাত আছিল। কিন্তু এক শক্তিশালী বৈকল্পিক শক্তিৰ অভাৱৰ বাবে দলটোৰ ভিতৰত উপ-দলীয় কোন্দল (Factionalism) বৃদ্ধি পালে, দুৰ্নীতিৰ অভিযোগ উঠিল আৰু জনসাধাৰণৰ সৈতে সংযোগ হেৰাই গ’ল। অৱশেষত, ২০০৯ চনত জাপানৰ ভোটাৰে এক ঐতিহাসিক ৰায়দানৰ জৰিয়তে LDPক ক্ষমতাৰ পৰা আঁতৰাই পঠিয়াইছিল।
৪. পশ্চিমবংগত বামফ্ৰণ্টৰ অবসান
টানা ৩৪ বছৰ ধৰি পশ্চিমবংগত বামফ্ৰণ্ট চৰকাৰক একেবাৰেই “অপৰাজেয়” বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰতিযোগিতাহীন ৰাজনীতিয়ে চিপিআই(এম) আৰু ইয়াৰ মিত্ৰদলসমূহৰ মাজলৈ আনিলে সাংগঠনিক জড়তা, অহংকাৰ আৰু চৰম জনবিচ্ছিন্নতা। ইয়াৰ ফলস্বৰূপেই ২০১১ চনত ৰাজ্যখনত এক অভূতপূৰ্ব আৰু ঐতিহাসিক ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন ঘটিবলৈ পালে।
বিজেপিৰ বাবে এই ঐতিহাসিক শিক্ষা কিমান প্ৰাসংগিক?
বৰ্তমানৰ ভাৰতত বিজেপি এক অত্যন্ত সুশৃংখলিত আৰু শক্তিশালী সাংগঠনিক শক্তি। দলটোৰ হাতত আছে:
- এক আকৰ্ষণীয় আৰু শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় নেতৃত্ব
- অত্যাধুনিক ডিজিটেল আৰু নিৰ্বাচনী কৌশল
- তৃণমূল পৰ্যায়ৰ সুদৃঢ় বুথ সংগঠন
- এক স্পষ্ট আৰু সুনিৰ্দিষ্ট আদৰ্শগত দল
তথাপিও, ইতিহাসে সকীয়াই দিছে যে দীৰ্ঘদিনীয়া একছত্ৰী ক্ষমতাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বিপদ বাহিৰৰ শত্ৰু নহয়, বৰং ভিতৰৰ পৰা অহা আত্মসন্তুষ্টিহে। যদি দেশত এক শক্তিশালী বিৰোধী পক্ষ নাথাকে, তেন্তে:
- চৰকাৰী নীতিৰ মাজত থকা ত্ৰুটিসমূহ সহজে ধৰা নপৰে।
- জনসাধাৰণৰ মনত গোট খোৱা ক্ষোভ পৃষ্ঠভাগলৈ নাহে আৰু সি তলতে জমা হৈ বিস্ফোৰক ৰূপ ল’ব পাৰে।
- স্থানীয় বা আঞ্চলিক পৰ্যায়ৰ নেতা-কৰ্মীৰ প্ৰকৃত মতামতসমূহ কেন্দ্ৰীয় নেতৃত্বৰ দ্বাৰা উপেক্ষিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
শক্তিশালী বিৰোধী থাকিলে বিজেপিৰ নিজৰ লাভ ক’ত?
এটা শক্তিশালী প্ৰতিপক্ষ থকাটো কেৱল গণতন্ত্ৰৰে নহয়, বৰং শাসক দলটোৰ নিজৰ দীৰ্ঘায়ুৰ বাবেও লাভজনক:
- ১. নীতি আৰু আইন অধিক নিখুঁত হয়: যেতিয়া বিৰোধীয়ে কোনো বিধেয়ক বা নীতিৰ কঠোৰ আৰু যৌক্তিক সমালোচনা কৰে, তেতিয়া চৰকাৰেও নিজৰ ত্ৰুটি শুধৰাই তাক অধিক তথ্যভিত্তিক আৰু সৰ্বগ্ৰহণযোগ্য কৰি তুলিবলৈ বাধ্য হয়।
- ২. জনসংযোগ সজীৱ হৈ থাকে: প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখত থাকিলে শাসক দলটোৱে কেতিয়াও মাটিত খোপনি হেৰুৱাই নেপেলায়। ই নেতৃত্বক সদায় সক্ৰিয় কৰি ৰাখে আৰু জনবিচ্ছিন্ন হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
- ৩. নেতৃত্ব অধিক জবাবদিহি হয়: এক শক্তিশালী প্ৰতিপক্ষৰ উপস্থিতিয়ে শাসকীয় পক্ষক সদায় এই কথা সোঁৱৰাই দিয়ে যে — “প্ৰতিটো ভুলৰ এক নিশ্চিত ৰাজনৈতিক মূল্য আছে।”
ভয় আৰু জবাবদিহিতাৰ এই ভাৰসাম্যই গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চালিকা শক্তি। গতিকে, বিজেপিৰ দীৰ্ঘম্যাদী সুস্থ ৰাজনৈতিক অস্তিত্বৰ বাবেও ভাৰতত এক শক্তিশালী, দায়িত্বশীল আৰু সক্ৰিয় বিৰোধী পক্ষৰ উপস্থিতি অতিশয় প্ৰয়োজনীয়।
