ভাৰতীয় সংসদীয় আৰু গণতান্ত্ৰিক ইতিহাসৰ এক দীৰ্ঘতম সময় ধৰি বাওঁপন্থী দলসমূহ আছিল ৰাজ্য তথা কেন্দ্ৰীয় ৰাজনীতিৰ এক অপৰিহাৰ্য আদৰ্শগত আৰু সাংগঠনিক চালিকাশক্তি। স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতৰ শ্ৰমিক আন্দোলন, কৃষক সংগ্ৰাম, ঐতিহাসিক ভূমি সংস্কাৰ, বিকেন্দ্ৰীকৃত পৰিকল্পনা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ প্ৰমূল্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ, বিশেষকৈ কমিউনিষ্ট দলসমূহৰ বৌদ্ধিক আৰু ব্যৱহাৰিক অৱদান অনস্বীকাৰ্য।
অৱশ্যে, একবিংশ শতিকাৰ তৃতীয়টো দশকত উপনীত হৈ ভাৰতীয় বাওঁ ৰাজনীতিয়ে ইয়াৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ আৰু অস্তিত্ব সংকটৰ মুখত থিয় হৈছে। পশ্চিমবংগত সুদীৰ্ঘ ৩৪ বছৰীয়া একক শাসনৰ অৱসান (২০১১), ত্ৰিপুৰাত ক্ষমতাচ্যুতি (২০১৮) আৰু শেহতীয়া নিৰ্বাচনী ফলাফলৰ মাজেৰে কেৰেলাৰ দুৰ্গ খহি পৰাৰ পিছত, স্বাধীন ভাৰতৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বাওঁপন্থী দলসমূহ বৰ্তমান দেশৰ কোনো এখন ৰাজ্যৰে শাসনৰ গদীত নাই। এই অভূতপূৰ্ব ঐতিহাসিক শূন্যতাই ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলক এক গভীৰ প্ৰশ্ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছে— ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ এই বিপৰ্যয় কেৱল সাময়িক নিৰ্বাচনী উত্থান-পতনৰ অংশনে, নে ই এক গভীৰ মতাদৰ্শগত জৰতা আৰু গাঁথনিগত অৱক্ষয়ৰ প্ৰতিফলন?
ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ আৰু ‘বিকাশৰ মডেল’
বাওঁপন্থাৰ বৰ্তমানৰ সংকটক বিশ্লেষণ কৰাৰ পূৰ্বে ভাৰতীয় অৰ্থ-সামাজিক ব্যৱস্থালৈ তেওঁলোকে অনা কাঠামোগত পৰিৱৰ্তনসমূহ বুজি পোৱাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
- ভূমিসংস্কাৰ আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি: পশ্চিমবংগৰ ‘অপাৰেচন বৰ্গা’ (Operation Barga) আৰু কেৰেলাৰ ভূমি সংস্কাৰ আইনে প্ৰান্তিক কৃষকক মালিকীস্বত্ব প্ৰদান কৰি গ্ৰাম্য সামন্তবাদৰ কঁকাল ভাঙি দিছিল।
- মানৱ সম্পদ উন্নয়ন (Human Development Index): স্বাস্থ্য, শিক্ষা, লিংগ সমতা আৰু জনমুৰি আয়ৰ সূচকত কেৰেলাৰ বাওঁপন্থী চৰকাৰসমূহে গঢ়ি তোলা “কেৰেলা মডেল” আজিও বিশ্বজুৰি প্ৰশংসিত।
- গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ: কেৰেলাৰ ‘জনপ্ৰিয় পৰিকল্পনা অভিযান’ (People’s Plan Campaign) আৰু বংগৰ ত্ৰিস্তৰীয় পঞ্চায়তী ৰাজ ব্যৱস্থাই ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণক এক নতুন মাত্ৰা দিছিল।
সংকটৰ প্ৰথম কাৰণ: নিৰ্বাচনী ভেটিৰ দ্ৰুত সংকোচন
২০০৪ চনৰ চতুৰ্দশ লোকসভা নিৰ্বাচন আছিল ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ সংসদীয় শক্তিৰ সোণালী শিখৰ। সেই সময়ত বাওঁ মৰ্চাই (Left Front) ইতিহাস সৃষ্টি কৰি ৫৯খন লোকসভা আসন লাভ কৰিছিল আৰু কেন্দ্ৰত প্ৰথম ইউ পি এ (UPA-1) চৰকাৰ গঠনৰ মূল নিয়ন্ত্ৰক (Kingmaker) হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল।
অৱশ্যে, তাৰ পৰৱৰ্তী দুটা দশকত এই নিৰ্বাচনী শক্তি একপ্ৰকাৰ ধূলিসাৎ হৈ পৰে। তলৰ তালিকাখনে বাওঁপন্থাৰ সংসদীয় অৱক্ষয়ৰ এক স্পষ্ট ছবি ডাঙি ধৰে:
| নিৰ্বাচনৰ বছৰ | লোকসভাত বাওঁ মৰ্চাৰ আসন সংখ্যা | সৰ্ববৃহৎ অংশীদাৰ (CPI-M) ৰ স্থিতি | কেন্দ্ৰীয় প্ৰভাৱ |
| ২০০৪ | ৫৯ | ৪৩খন আসন (তৃতীয় বৃহত্তম দল) | চৰকাৰৰ নীতি নিৰ্ধাৰক (Common Minimum Program) |
| ২০০৯ | ২৪ | ১৬খন আসন | নিৰ্বাচনী দুৰ্গসমূহ শিথিল হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে |
| ২০১৪ | ১১ | ০৯খন আসন | জাতীয় ৰাজনীতিত অপ্ৰাসংগিকতাৰ আৰম্ভণি |
| ২০১৯ | ০৫ | ০৩খন আসন | কেৱল তামিলনাডু (ডি এম কে মিত্ৰতা) আৰু কেৰেলাত সীমাবদ্ধ |
| ২০২৪-২০২৬ | ঐতিহাসিক সৰ্বনিম্ন | প্ৰান্তিক স্থিতি | কাৰ্যত লোকসভাত জাতীয় দলৰ মৰ্যাদা হেৰুওৱাৰ সংকট |
পশ্চিমবংগৰ দৰে ৰাজ্যত, য’ত এসময়ত বাওঁ মৰ্চাই ৫০% তকৈ অধিক ভোট লাভ কৰিছিল, তাত বৰ্তমান তেওঁলোকৰ ভোটৰ অংশীদাৰিত্ব একক সংখ্যালৈ হ্ৰাস পাইছে। এই ভোটবেংকৰ এক বৃহৎ অংশ প্ৰথমতে তৃণমূল কংগ্ৰেছ (TMC) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টী (BJP) লৈ স্থানান্তৰিত হৈছে।
দ্বিতীয় প্ৰত্যাহ্বান: নতুন অৰ্থনীতি আৰু গিগ ইক’নমিৰ ৰূঢ় বাস্তৱতা
১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণ, গোলকীকৰণ আৰু ব্যক্তিগতকৰণে ভাৰতীয় শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ গাঁথনি সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি পেলালে। বাওঁপন্থী দলসমূহৰ পৰম্পৰাগত ৰাজনীতি গঢ়ি উঠিছিল সংগঠিত ঔদ্যোগিক খণ্ড, চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান আৰু বস্ত্ৰ বা মৰাপাট কলৰ দৰে বৃহৎ শ্ৰমিক ইউনিয়নসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি।
[পৰম্পৰাগত বাওঁ মডেল] ──► সংগঠিত শ্ৰমিক ──► কাৰখানা/ইউনিয়ন ──► শক্তিশালী ট্ৰেড ইউনিয়ন (CITU/AITUC)
│ (সংকট)
[আধুনিক অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতা] ──► অসংগঠিত/গিগ শ্ৰমিক ──► ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম ──► ক্লাছ কনচিয়াছনেছৰ অভাৱ
বৰ্তমানৰ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি হৈছে গিগ ইক’নমি (Gig Economy) আৰু প্লেটফৰ্ম-ভিত্তিক কাম-কাজৰ (যেনে- Uber, Zomato, Dunzo কৰ্মী)। ইয়াত কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰখানা বা স্থায়ী নিয়োগকৰ্তা নাথাকে। এই অসংগঠিত, অস্থায়ী আৰু চুক্তিভিত্তিক নতুন শ্ৰমিক শ্ৰেণীক আকৰ্ষণ কৰিব পৰাকৈ বাওঁপন্থী ট্ৰেড ইউনিয়নসমূহে (যেনে CITU বা AITUC) নিজৰ কৌশল সলনি কৰাত ব্যৰ্থ হৈছে।
তৃতীয় প্ৰত্যাহ্বান: শ্ৰেণী বনাম জাতি (Caste) আৰু পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি
ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মতাদৰ্শগত ত্ৰুটি আছিল ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাক কেৱল ইউৰোপীয় আৰ্হিৰ “শ্ৰেণী সংগ্ৰাম” (Class Struggle) ৰ চশমাৰে চোৱাৰ প্ৰৱণতা। তেওঁলোকে ভাৰতীয় সমাজৰ আটাইতকৈ কুপ্ৰথা ‘জাতিভেদ ব্যৱস্থা’ (Caste System) ক অৰ্থনৈতিক উপ-গাঁথনিৰ এক অংশ বুলি গণ্য কৰিছিল আৰু ভাবিছিল যে শ্ৰেণীহীন সমাজ গঠন হ’লেই জাতিভেদ নোহোৱা হ’ব।
ৰাজনৈতিক ত্ৰুটি: এই অতি-সৰলীকৃত চিন্তাৰ বাবেই উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতত যেতিয়া মণ্ডল ৰাজনীতিৰ উত্থান ঘটিল আৰু দলিত, আদিবাসী তথা অ’ বি চি (OBC) সকলে নিজৰ সামাজিক পৰিচয়ৰে ৰাজনৈতিক অধিকাৰ বিচাৰিলে, তেতিয়া বাওঁপন্থীসকলে সেই ঢৌক নেতৃত্ব দিব নোৱাৰিলে। ফলস্বৰূপে বহুজন সমাজ পাৰ্টী (BSP), সমাজবাদী পাৰ্টী (SP) বা ৰাষ্ট্ৰীয় জনতা দল (RJD) ৰ দৰে আঞ্চলিক শক্তিয়ে বাওঁপন্থাৰ হ’ব পৰা প্ৰান্তিক ভোটবেংক নিজৰ দখললৈ ল’লে।
চতুৰ্থ প্ৰত্যাহ্বান: সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদ আৰু নব্য-ৰাষ্ট্ৰবাদৰ ভাষা
বিগত এটা দশকত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদ, সভ্যতাগত গৌৰৱ আৰু ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ এক তীব্ৰ মেৰুকৰণ দেখা গৈছে। বাওঁপন্থী দলসমূহৰ পৰম্পৰাগত ভাষা আছিল ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, বিত্তীয় বৈষম্য আৰু সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়া।
কিন্তু সমকালীন ভাৰতৰ নতুন মধ্যবিত্ত আৰু যুৱ ভোটাৰে অৰ্থনৈতিক প্ৰশ্নতকৈও বহুখিনি বেছি গুৰুত্ব দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু জাতীয় সুৰক্ষাক। বাওঁপন্থী ৰাজনীতিৰ ধৰ্ম সম্পৰ্কীয় মতাদৰ্শগত অৱস্থানক সোঁপন্থী শক্তিসমূহে “ধৰ্মবিৰোধী” বা “সংস্কৃতিবিৰোধী” বুলি অতি সহজে প্ৰচাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে, যাৰ কোনো উপযুক্ত কাউণ্টাৰ-ন্যৰেটিভ (Counter-narrative) বাওঁ শিবিৰে তৈয়াৰ কৰিব পৰা নাই।
পঞ্চম প্ৰত্যাহ্বান: ডিজিটেল সংগঠন আৰু প্ৰজন্মগত ব্যৱধান (Generational Gap)
ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ সাংগঠনিক শক্তি আছিল ইয়াৰ বুথ পৰ্যায়ৰ কেডাৰ ব্যৱস্থা, পথসভা আৰু শাৰীৰিক উপস্থিতি। কিন্তু বৰ্তমানৰ ৰাজনীতি হৈছে ডাটা চালিত (Data-driven), সামাজিক মাধ্যম নিয়ন্ত্ৰিত আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) ৰ তথ্য-যুদ্ধ।
বিজেপি বা আই টি চেল (IT Cell) সমৃদ্ধ আঞ্চলিক দলসমূহৰ তুলনাত বাওঁপন্থী দলসমূহ এই ডিজিটেল যুদ্ধক্ষেত্ৰত বহুখিনি পিছপৰি আছে। তাতকৈও ডাঙৰ কথা, বাওঁপন্থী দলসমূহৰ শীৰ্ষ নেতৃত্বৰ গড় বয়স বৰ্তমান ৬০-৭০ বছৰৰ ওপৰত। নতুন প্ৰজন্মৰ ভোটাৰ, যিসকল উদাৰীকৰণৰ পৰৱৰ্তী যুগত ডাঙৰ-দীঘল হৈছে, তেওঁলোকৰ আশা-আকাংক্ষাৰ সৈতে এই জ্যেষ্ঠ নেতৃত্বৰ এক বৃহৎ মনস্তাত্ত্বিক আৰু প্ৰজন্মগত ব্যৱধান স্পষ্ট হৈ পৰিছে।
পুনৰুত্থানৰ সম্ভাৱনীয়তা: বাওঁপন্থী ৰাজনীতিৰ সমুখত থকা ৫টা কৌশলগত পথ
ভাৰতীয় সমাজত যিহেতু বিত্তীয় বৈষম্য, বেকাৰত্ব আৰু কৃষি সংকট এতিয়াও এক জ্বলন্ত বাস্তৱ, সেয়ে বাওঁপন্থাৰ প্ৰাসংগিকতা সম্পূৰ্ণ নিঃশেষ হোৱা বুলি ক’ব নোৱাৰি। কিন্তু পুনৰুত্থানৰ বাবে তেওঁলোকে আমূল পৰিৱৰ্তন কৰিব লাগিব:
১/ শ্ৰেণী আৰু জাতিৰ একত্ৰীকৰণ (Intersectionality)
মাৰ্ক্সবাদী শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ সৈতে বাবাচাহেব আম্বেদকাৰৰ জাতি-বিৰোধী চেতনাৰ এক ঐতিহাসিক ফিউজন (Fusion) ঘটাব লাগিব। কেৱল অৰ্থনৈতিক শোষণেৰে নহয়, সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰশ্নকো ৰাজনীতিৰ কেন্দ্ৰবিন্দুলৈ আনিব লাগিব।
২/ গিগ অৰ্থনীতি আৰু নব্য-যুৱ শ্ৰমিকৰ সংগঠিতকৰণ
পৰম্পৰাগত কাৰখানাৰ ইউনিয়ন ধাৰণা সলনি কৰি ডেলিভাৰী বয়, আইটি ফ্ৰীলেঞ্চাৰ, চুক্তিভিত্তিক শিক্ষক আৰু অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ডিজিটেল ট্ৰেড ইউনিয়ন বা এপ-ভিত্তিক সুৰক্ষা মঞ্চ গঢ়ি তুলিব লাগিব।
৩/ নতুন প্ৰজন্মৰ ভাষা আৰু গ্ৰীণ পলিটিক্স (Green Politics)
জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, ডিজিটেল স্বাধীনতা, ব্যক্তিগত গোপনীয়তাৰ অধিকাৰ (Data Privacy) আৰু কাৰিকৰী শিক্ষাৰ অধিকাৰৰ দৰে সমকালীন ইছ্যুক লৈ যুৱ সমাজৰ সৈতে আধুনিক ভাষাত (যেমন পডকাষ্ট, চুটি ভিডিঅ’, ইনফোগ্ৰাফিক্স) সংযোগ স্থাপন কৰিব লাগিব।
৪/ অভ্যন্তৰীণ গণতান্ত্ৰিকীকৰণ আৰু নতুন নেতৃত্ব
দলৰ পলিটব্যুৰ’ (Politburo) আৰু কেন্দ্ৰীয় সমিতিসমূহত কেৱল জ্যেষ্ঠ তাত্ত্বিকসকলক ৰখাৰ সলনি ছাত্ৰ, মহিলা, দলিত আৰু সক্ৰিয় কৰ্মীসকলক অগ্ৰাধিকাৰ দি নেতৃত্বৰ জৰাজীৰ্ণ ৰূপ সলনি কৰিব লাগিব।
৫/ বাওঁ মৰ্চাৰ একত্ৰীকৰণ আৰু কৌশলগত মিত্ৰতা
বিভিন্ন সৰু-বৰ বাওঁ গোটসমূহৰ (CPI, CPM, CPI-ML) মাজত থকা পুৰণি কন্দল দূৰ কৰি এক শক্তিশালী সংযুক্ত বাওঁ মৰ্চা গঠন কৰিব লাগিব আৰু ফেচিবাদ বিৰোধী ধৰ্মনিৰপেক্ষ আঞ্চলিক দলসমূহৰ সৈতে সদিচ্ছাৰে আসন বুজাবুজি কৰিব লাগিব।
সামৰণি
ভাৰতীয় বাওঁপন্থাৰ বৰ্তমানৰ সংকট কেৱল নিৰ্বাচনী পৰাজয়ৰ খতিয়ান নহয়, বৰঞ্চ ই এক গভীৰ বৌদ্ধিক আৰু কৌশলগত পক্ষাঘাত। সুদীৰ্ঘ ইতিহাস আৰু ত্যাগৰ ঐতিহ্য থকা এই আন্দোলনে যদি একবিংশ শতিকাৰ নতুন অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বাস্তৱতাৰ সৈতে নিজক খাপ খুৱাব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁলোকৰ ভৱিষ্যত কেৱল লাইব্ৰেৰীৰ গৱেষণা পত্ৰ বা ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ পৃষ্ঠাতে আৱদ্ধ হৈ ৰ’ব।
সময়ৰ দাবী হ’ল— বাওঁপন্থী দলসমূহে নিজৰ ঐতিহাসিক ভুলসমূহ স্বীকাৰ কৰি এক সৎ আত্মসমালোচনাৰ মাজেৰে ৰাজপথৰ গণ-আন্দোলনলৈ ঘূৰি যাব লাগিব। কাৰণ গণতন্ত্ৰত সংসদীয় আসনতকৈও জনসাধাৰণৰ অধিকাৰৰ বাবে গঢ়ি তোলা সংগ্ৰামহে বাওঁপন্থাৰ প্ৰকৃত পৰিচয় আৰু জীয়াই থকাৰ একমাত্ৰ সুৰক্ষা কৱচ।
