পৃথিৱীৰ জলবায়ু ব্যৱস্থাৰ অন্যতম আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু অপ্ৰত্যাশিত প্ৰাকৃতিক ঘটনা হৈছে এল নিনো (El Nino)। প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বিষুৱীয় অঞ্চলত সংঘটিত হোৱা এই ভৌগোলিক পৰিৱৰ্তনে কেৱল আমেৰিকা বা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় উপকূলীয় অঞ্চলসমূহকেই প্ৰভাৱিত নকৰে, বৰঞ্চ ইয়াৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ ভাৰতকে ধৰি সমগ্ৰ বিশ্বৰ বতৰ, কৃষি, খাদ্য উৎপাদন আৰু অৰ্থনীতিৰ ওপৰত পৰে।
বৰ্তমান ২০২৬ চনত বিশ্ব বতৰ বিজ্ঞানী আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলৰ মাজত আটাইতকৈ বেছি চৰ্চিত বিষয়টোৱেই হৈছে এক সম্ভাৱ্য আৰু শক্তিশালী এল নিনোৰ আগমন। বিশ্ব বতৰ সংস্থা (WMO) আৰু শেহতীয়া বৈজ্ঞানিক মডেলসমূহৰ পূৰ্বাভাস অনুসৰি, ২০২৬ চনৰ মাজভাগৰ পৰা এক শক্তিশালী এল নিনো গঢ় লৈ উঠাৰ সম্ভাৱনা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
এল নিনো কি? (What is El Nino?)
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, El Nino হৈছে ENSO (El Nino Southern Oscillation) নামৰ এক বৃহৎ সমুদ্ৰ-বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ উষ্ণ পৰ্যায় (Warm Phase)।
- স্বাভাৱিক অৱস্থা: সাধাৰণতে প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পূব অংশ (দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ওচৰত) তুলনামূলকভাৱে শীতল আৰু পশ্চিম অংশ (এচিয়া-অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ওচৰত) অধিক উষ্ণ থাকে।
- এল নিনোৰ অৱস্থা: এই পৰিস্থিতিত মধ্য আৰু পূব প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পৃষ্ঠজল অস্বাভাৱিকভাৱে উষ্ণ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বজুৰি বায়ুপ্ৰবাহ, বৰষুণৰ ধৰণ আৰু তাপমাত্ৰাৰ ভাৰসাম্য সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি হৈ যায়।
ভাৰতৰ বাবে এল নিনো বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ আমাৰ দেশৰ প্ৰাণৰেখাস্বৰূপ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ (South-West Monsoon) সৈতে ইয়াৰ এক বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক আছে। ঐতিহাসিক তথ্যই প্ৰমাণ কৰে যে যেতিয়াই এক শক্তিশালী এল নিনোৰ সৃষ্টি হৈছে, তেতিয়াই ভাৰতত স্বাভাৱিকতকৈ কম বৰষুণ বা খৰাং সদৃশ পৰিস্থিতিৰ উদ্ভৱ হৈছে।
২০২৬ চনত এল নিনোৰ সম্ভাৱনা আৰু তীব্ৰতা
২০২৬ চনৰ আৰম্ভণিতে পূৰ্বৰ দুৰ্বল লা নিনা (La Nina) অৱস্থা ধীৰে ধীৰে সমাপ্তিৰ দিশে গতি কৰিছে। বিশ্ব বতৰ সংস্থাই প্ৰকাশ কৰা শেহতীয়া জলবায়ু আৰ্হি অনুসৰি:
- জুন-আগষ্ট ২০২৬: এই সময়ছোৱাত এল নিনো বিকাশৰ সম্ভাৱনা প্ৰায় ৮০ শতাংশ।
- বছৰটোৰ শেষৰ ফালে: এই সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাই ৯০ শতাংশতকৈও অধিক হোৱাৰ পূৰ্বাভাস দিয়া হৈছে।
যদিও বিজ্ঞানীসকলে এতিয়াই ইয়াক “ছুপাৰ এল নিনো” (Super El Niño) বুলি ঘোষণা কৰা নাই, তথাপিও প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পৃষ্ঠভাগত যি দ্ৰুতগতিত উষ্ণতা বৃদ্ধি পাইছে, সি অনাগত দিনবোৰৰ বাবে এক গভীৰ চিন্তাৰ কাৰণ হৈ পৰিছে।
ভাৰতৰ ওপৰত এল নিনো ২০২৬-ৰ সাম্ভাৱ্য প্ৰভাৱ
১/ মৌচুমী বায়ু দুৰ্বল হোৱাৰ আশংকা
ভাৰতৰ বাৰ্ষিক বৰষুণৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ অংশই আহে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ পৰা। এল নিনোৰ ফলত প্ৰশান্ত মহাসাগৰত সৃষ্টি হোৱা বায়ুমণ্ডলীয় পৰিৱৰ্তনে ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ আৰ্দ্ৰতা হ্ৰাস কৰে। ফলস্বৰূপে, মৌচুমী বায়ু দুৰ্বল হৈ পৰে। বিশেষকৈ মধ্য ভাৰত, পশ্চিম ভাৰত আৰু উপদ্বীপীয় ভাৰতৰ অঞ্চলসমূহত ইয়াৰ ফলত বৰষুণৰ পৰিমাণ আশংকাজনকভাৱে হ্ৰাস পাব পাৰে।
২/ কৃষিখণ্ডৰ ওপৰত তীব্ৰ আঘাত
ভাৰতীয় কৃষিখণ্ড আজিও বহু পৰিমাণে বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। খাৰিফ শস্য যেনে— ধান, ডাল, তৈলবীজ, কপাহ আৰু কুঁহিয়াৰ (চেনীখেতি) আদি সম্পূৰ্ণৰূপে মৌচুমী বৰষুণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। বৰষুণ কম হ’লে:
- শস্যৰ বীজ সিঁচাত পলম হ’ব।
- সামগ্ৰিক কৃষি উৎপাদন উৎপাদন হ্ৰাস পাব।
- বিকল্প সেচৰ বাবে খেতিয়কৰ খৰচ বৃদ্ধি পাব আৰু সামগ্ৰিকভাৱে গ্ৰাম্য আয় হ্ৰাস পাব।
৩/ খাদ্য মূল্যবৃদ্ধি আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি (Food Inflation)
কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস পালে স্বাভাৱিকতে বজাৰত সামগ্ৰীৰ যোগান কমি যায়। ইয়াৰ পোনপটীয়া প্ৰভাৱ আমাৰ পাকঘৰত পৰিব। চাউল, গম, ডাল, শাক-পাচলি আৰু খাদ্য তেলৰ মূল্য অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে বৃদ্ধি পাব পাৰে। খাদ্য মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত সদায়েই এক জোকাৰণিৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ প্ৰভাৱ পৰে দেশৰ নিম্ন আৰু মধ্যবিত্ত পৰিয়ালসমূহৰ ওপৰত।
৪/ জল সংকট আৰু বিদ্যুৎ উৎপাদন ব্যাহত
পৰ্যাপ্ত বৰষুণৰ অভাৱত দেশৰ মুখ্য জলাশয় আৰু বান্ধসমূহৰ পানীৰ স্তৰ তললৈ নামি যাব। ফলত:
- খোৱাপানীৰ গুৰুতৰ সংকট দেখা দিব।
- কৃষিভূমিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সেচ কাৰ্য ব্যাহত হ’ব।
- জলবিদ্যুৎ (Hydroelectricity) উৎপাদন হ্ৰাস পাব, যাৰ ফলত গৰমৰ দিনত বিদ্যুৎ কৰ্তনৰ সমস্যা বৃদ্ধি পাব পাৰে। বিশেষকৈ মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক, তেলেংগানা আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ এই ক্ষেত্ৰত অধিক স্পৰ্শকাতৰ।
৫/ অভিলেখ সৃষ্টিকাৰী তাপপ্ৰবাহ (Heatwave)
এল নিনোৰ অন্যতম কুফল হৈছে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি। ২০২৬ চনত ভাৰতৰ বহু অঞ্চলত স্বাভাৱিকতকৈ অধিক তাপমাত্ৰা ৰেকৰ্ড হোৱাৰ পূৰ্বাভাস দিয়া হৈছে। ইয়াৰ ফলত তীব্ৰ তাপপ্ৰবাহ চলিব, যাৰ ফলত শ্ৰমিকৰ উৎপাদনশীলতা হ্ৰাস পাব, স্বাস্থ্যজনিত জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হ’ব আৰু হিট-ষ্ট্ৰোকৰ বাবে মৃত্যুৰ সংখ্যাও বৃদ্ধি পাব পাৰে।
ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ বাবে ত্ৰিমুখী প্ৰত্যাহ্বান
| ক্ৰমিক নং | প্ৰভাৱৰ ক্ষেত্ৰ | অৰ্থনৈতিক পৰিণাম |
| ১ | GDP বৃদ্ধিৰ হাৰ | কৃষিখণ্ডৰ অৱদান কম হ’লেও গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ ওপৰত দেশৰ বৃহৎ জনসংখ্যা নিৰ্ভৰশীল। গ্ৰাম্য চাহিদা কমিলে FMCG খণ্ড, দুচকীয়া বাহন, সাৰ আৰু কৃষি যন্ত্ৰপাতিৰ বিক্ৰী হ্ৰাস পাব, যাৰ ফলত GDP বৃদ্ধিৰ হাৰ লেহেমীয়া হ’ব। |
| ২ | চৰকাৰী ৰাজকোষীয় নাটনি | খৰাং সদৃশ পৰিস্থিতিৰ সৈতে যুঁজিবলৈ চৰকাৰে খাদ্য ভৰ্তুকি, কৃষি সাহায্য, পানী ব্যৱস্থাপনা আৰু সাহায্য আঁচনিৰ বাবে অতিৰিক্ত পুঁজি ধাৰ্য কৰিবলগীয়া হ’ব। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি পাব। |
| ৩ | আৰ.বি.আই. (RBI) ৰ নীতি | তীব্ৰ খাদ্য মুদ্ৰাস্ফীতিৰ বাবে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে সুতৰ হাৰ (Repo Rate) হ্ৰাস কৰিব নোৱাৰিব। সুতৰ হাৰ বেছি হৈ থাকিলে উদ্যোগিক বিনিয়োগ ব্যাহত হ’ব পাৰে। |
প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখত ভাৰত: আমি কিমান প্ৰস্তুত?
বিগত ২০২৩ আৰু ২০২৪ চনৰ জলবায়ুজনিত অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিক্ষা লৈ ভাৰত চৰকাৰে এইবাৰ আগতীয়াকৈ সতৰ্কতা অৱলম্বন কৰিছে। ইতিমধ্যে দেশৰ আটাইতকৈ বেছি বিপদাশংকা থকা জিলাসমূহক চিহ্নিত কৰি বিকল্প কৃষি পৰিকল্পনা (Contingency Crop Planning), জল সংৰক্ষণ অভিযান আৰু খাদ্য সুৰক্ষা ভাণ্ডাৰ মজবুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰা হৈছে।
মন কৰিবলগীয়া কথা এই যে, গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ (Climate Change) এই যুগত কেৱল চৰকাৰী সাহায্যই সংকট মোচন কৰিব নোৱাৰে। ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজন হ’ব দীৰ্ঘম্যাদী বৈজ্ঞানিক সমাধান:
- কৃষি খণ্ডত আধুনিক ড্ৰিপ-ইৰিগেশ্যন (Drip Irrigation) প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ।
- খৰাং-সহনশীল (Drought-resistant) শস্যৰ বীজৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
- বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting) বাধ্যতামূলক কৰা।
- তৃণমূল পৰ্যায়লৈকে শক্তিশালী আগতীয়া সতৰ্কীকৰণ ব্যৱস্থা (Early Warning System) গঢ়ি তোলা।
সামৰণি
El Nino কোনো নতুন ভৌগোলিক ঘটনা নহয়, কিন্তু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বৰ্তমান সময়ত ইয়াৰ প্ৰকোপ আৰু ভয়াবহতা বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে। ২০২৬ চনৰ এই সম্ভাৱ্য এল নিনোৱে ভাৰতৰ মৌচুমী বায়ু, কৃষি, খাদ্য সুৰক্ষা আৰু সামগ্রিক অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতাক এক কঠিন পৰীক্ষাৰ মুখলৈ ঠেলি দিয়াৰ বাস্তৱ সম্ভাৱনা প্ৰকট কৰি তুলিছে।
প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ উষ্ণ পানীত সৃষ্টি হোৱা এই জলবায়ুগত ঢৌৱে অনাগত দিনত ভাৰতৰ প্ৰতিগৰাকী কৃষকৰ খেতি পথাৰত, সাধাৰণ মধ্যবিত্তৰ মাহেকীয়া বজাৰৰ বাজেটত আৰু দেশৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰগতিৰ দাপোণত প্ৰভাৱ পেলাব। গতিকে, এল নিনো ২০২৬ কেৱল এটা বতৰ বিজ্ঞানৰ জটিল শব্দ নহয়; ই হৈছে ভাৰতৰ খাদ্য সুৰক্ষা আৰু অৰ্থনৈতিক সাৰ্বভৌমত্বৰ সৈতে জড়িত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰত্যাহ্বান, যাক সময় থাকোতেই দূৰদৰ্শী নীতিৰে মোকাবিলা কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
