প্ৰতি বছৰৰ দৰে এইবাৰো ২১ জুন তাৰিখে সমগ্ৰ বিশ্বই উলহ-মালহেৰে পালন কৰিছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱস। কিন্তু বৈশ্বিক ভূ-ৰাজনীতি আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ পটভূমিত এই বিশেষ দিনটো কেৱল শাৰীৰিক ব্যায়ামৰ এক উৎসৱ নহয়; ই হৈছে ভাৰতৰ হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ প্ৰাচীন জ্ঞান, ঐতিহ্য আৰু সমৃদ্ধ জীৱনদৰ্শনৰ এক সৰ্বজনীন বিশ্বব্যাপী স্বীকৃতি। এসময়ত কেৱল ভাৰতৰ আশ্ৰম আৰু ঋষিমুনিসকলৰ সাধনাৰ মাজত সীমাবদ্ধ থকা যোগচৰ্চা আজিৰ দিনত নিউয়ৰ্কৰ পৰা টকিঅ’, লণ্ডনৰ পৰা ছিডনীলৈকে কোটি কোটি মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনশৈলীৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ হৈ পৰিছে। স্বাস্থ্য, মানসিক শান্তি, কৰ্মদক্ষতা আৰু সামগ্ৰিক জীৱনৰ গুণগত মান উন্নত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত যোগে বৰ্তমান বিশ্বজুৰি এক নীৰৱ অথচ বৈপ্লৱিক আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছে।
যোগৰ উৎপত্তি: ভাৰতৰ অমূল্য সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য
ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ’লে যোগৰ ইতিহাস প্ৰায় ৫,০০০ বছৰৰো অধিক প্ৰাচীন বুলি ধৰা হয়। ভাৰতৰ প্ৰাচীন জ্ঞানৰ উৎস ঋগ্বেদ, উপনিষদ, ভগৱদ্গীতা আৰু মহৰ্ষি পতঞ্জলিৰ “যোগসূত্ৰ”ত যোগৰ গভীৰ দৰ্শন বিস্তৃতভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। “যোগ” শব্দটোৰ উৎপত্তি সংস্কৃতৰ “যুজ” ধাতুৰ পৰা হৈছে, যাৰ প্ৰকৃত অৰ্থ হৈছে সংযোগ স্থাপন কৰা বা একত্ৰীকৰণ। অৰ্থাৎ, শৰীৰ, মন আৰু আত্মাৰ মাজত এক নিখুঁত ভাৰসাম্য আৰু সমন্বয় স্থাপন কৰাই হৈছে যোগৰ মূল উদ্দেশ্য। প্ৰাচীন কালৰ এই ভাৰতীয় আত্ম-অনুসন্ধানৰ দৰ্শনক আজিৰ আধুনিক বিজ্ঞানেও ইয়াৰ কাৰ্যকৰী মূল্যৰ বাবে স্বীকাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে।
ৰাষ্ট্ৰসংঘত ভাৰতৰ অভূতপূৰ্ব কূটনৈতিক সফলতা
২০১৪ চনত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদত (UNGA) ভাষণ প্ৰদান কৰোঁতে ২১ জুন তাৰিখটোক ‘আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱস’ হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ এক ঐতিহাসিক প্ৰস্তাব উত্থাপন কৰিছিল। গোলকীয় কূটনীতিৰ ইতিহাসত এক অবিশ্বাস্য অভিলেখ গঢ়ি মাত্ৰ ৯০ দিনৰ ভিতৰতে বিশ্বৰ ১৭৭ খন দেশে এই প্ৰস্তাৱক সহ-সমৰ্থন জনায়। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ইতিহাসত ই অন্যতম সৰ্বাধিক দেশৰ সমৰ্থন লাভ কৰা প্ৰস্তাৱ হিচাপে পৰিগণিত হয়।
ইয়াৰ পৰিণতিস্বৰূপে, ২০১৫ চনৰ ২১ জুনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিশ্বজুৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱস চৰকাৰীভাৱে পালন কৰা হয়। এই কূটনৈতিক বিজয়ক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ভাৰতৰ “সফ্ট পাৱাৰ” (Soft Power) কূটনীতিৰ এক মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
বিশ্বজুৰি যোগৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বিস্তাৰ
বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ ১৯০ খনতকৈও অধিক দেশৰ নাগৰিকে নিয়মিতভাৱে যোগ চৰ্চা কৰে। কেইবাটাও আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমীক্ষা আৰু ডাটা-ভিত্তিক প্ৰতিবেদন অনুসৰি ইয়াৰ পৰিসংখ্যা সঁচাকৈয়ে বিস্ময়কৰ:
- বৈশ্বিক অংশগ্ৰহণ: বৰ্তমান বিশ্বজুৰি ৩০ কোটিতকৈও অধিক লোকে নিজৰ সুস্বাস্থ্যৰ বাবে নিয়মিতভাৱে যোগাভ্যাস কৰে।
- অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: বিশ্বৰ ‘ওয়েলনেছ উদ্যোগ’ত (Wellness Industry) যোগৰ বজাৰমূল্যই ইতিমধ্যে শতাধিক বিলিয়ন ডলাৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছে।
- স্বাস্থ্যসেৱাত অন্তৰ্ভুক্তি: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) দৰে উন্নত দেশত কোটি কোটি নাগৰিকে যোগক তেওঁলোকৰ মূল স্বাস্থ্যসেৱাৰ অংগ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে।
- প্ৰতিষ্ঠানিক আদৰণি: ইউৰোপ, জাপান, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু দেশৰ আগশাৰীৰ বিদ্যালয়, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু কৰ্পোৰেট সংস্থাসমূহে তেওঁলোকৰ দৈনিক সময়সূচীত যোগক বাধ্যতামূলকভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।
আধুনিক বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা গৱেষণাৰ দৃষ্টিত যোগ
এসময়ত একাংশ লোকে যোগক কেৱl এক আধ্যাত্মিক বা ধৰ্মীয় অনুশীলন বুলি গণ্য কৰিছিল। কিন্তু আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নিৰন্তৰ গৱেষণাই যোগৰ বহুমুখী বৈজ্ঞানিক উপকাৰিতাক প্ৰমাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক ক্লিনিকেল স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছে:
ক) মানসিক চাপ আৰু অৱসাদ হ্ৰাস
নিয়মিত যোগাভ্যাসে মানৱ শৰীৰত ‘কৰ্টিছল’ (Cortisol) নামৰ ষ্ট্ৰেছ হৰমনৰ ক্ষৰণ যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস কৰে। ইয়াৰ ফলত উদ্বেগ আৰু হতাশা কমে, মানসিক স্থিৰতা বৃদ্ধি পায় আৰু নিদ্ৰাৰ গুণগত মান (Quality of sleep) উন্নত হয়।
খ) হৃদৰোগৰ সম্ভাৱনা প্ৰতিৰোধ
বিভিন্ন কার্ডিঅ’লজিকেল গৱেষণাত প্ৰমাণ হৈছে যে আসন আৰু প্ৰাণায়ামে মানুহৰ উচ্চ ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, হৃদস্পন্দনৰ স্থিৰতা (Heart rate variability) বৃদ্ধি কৰে আৰু তেজত ক’লেষ্টেৰলৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
গ) ডায়েবেটিছ আৰু মেদবহুলতা নিয়ন্ত্ৰণ
যোগাভ্যাসে শৰীৰত ইনচুলিন হৰমনৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে ৰক্তত চেনিৰ পৰিমাণ প্ৰাকৃতিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু স্থূলতা বা মেদবহুলতা হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
ঘ) কৰ্পোৰেট জগতত উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি
কৰ্পোৰেট খণ্ডত ‘কৰ্পোৰেট যোগ’ৰ জনপ্ৰিয়তা বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল কাৰণ হ’ল ই কৰ্মচাৰীসকলৰ মনোযোগ বৃদ্ধি কৰে, সঠিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা উন্নত কৰে আৰু মানসিক ভাগৰ বা ‘Burnout’ হ্ৰাস কৰি উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্য সংকটৰ যুগত যোগৰ প্ৰাসংগিকতা
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি, বৰ্তমান সময়ত মানসিক স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাই বিশ্বজুৰি এক ভয়াৱহ জনস্বাস্থ্য সংকটৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে। ছচিয়েল মিডিয়াৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰ, কৰ্মক্ষেত্ৰৰ তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা, একাকীত্ব আৰু অপৰিকল্পিত জীৱনশৈলীয়ে মানুহৰ মাজত মানসিক উদ্বেগ বহুত বঢ়াই তুলিছে। এই জটিল পৰিপ্ৰেক্ষিতত যোগে মানুহক কেৱল শাৰীৰিক সুস্থতা প্ৰদান কৰাই নহয়, বৰঞ্চ— ১/ আত্ম-সচেতনতা (Self-awareness) ২/ মননশীলতা (Mindfulness) ৩/ আবেগ নিয়ন্ত্ৰণ (Emotional regulation) ৪/ জীৱনৰ আৱেগিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত এক সঞ্জীৱনী শক্তি হিচাপে কাম কৰিছে।
বিশ্বমঞ্চত ভাৰতৰ নতুন পৰিচয়: Soft Power Superpower
এসময়ত ঔপনিৱেশিক ইতিহাসৰ বাবে বিশ্বই ভাৰতক মূলতঃ এখন উন্নয়নশীল অৰ্থনীতিৰ দেশ হিচাপেহে চিনি পাইছিল। কিন্তু যোগৰ এই গোলকীয় গ্ৰহণযোগ্যতাই একবিংশ শতিকাত বিশ্বমঞ্চত ভাৰতক এক নতুন আৰু সন্মানীয় পৰিচয় প্ৰদান কৰিছে: পৃথিৱীৰ বহু শক্তিশালী দেশে যেতিয়া সামৰিক বল বা অৰ্থনৈতিক আধিপত্যৰে আন দেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছে, ঠিক তেনে সময়তে ভাৰতবৰ্ষই ইয়াৰ প্ৰাচীন যোগ, আয়ুৰ্বেদ, ধ্যান আৰু অহিংসাৰ সংস্কৃতিৰে বিশ্ববাসীৰ হৃদয় জয় কৰি এক ইতিবাচক ভাবমূৰ্তি গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছে। চিকিৎসা ব্যয়ৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি আৰু জীৱনশৈলীজনিত ৰোগৰ এই যুগত যোগ ভৱিষ্যতৰ ‘প্ৰতিৰোধমূলক স্বাস্থ্যসেৱা আৰ্হিৰ’ (Preventive Healthcare Model) আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ হ’বলৈ গৈ আছে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱস কেৱল ২৪ ঘণ্টাৰ এক আনুষ্ঠানিক উদযাপন নহয়; ই হৈছে ভাৰতৰ প্ৰাচীন প্ৰজ্ঞাৰ প্ৰতি বিশ্ববাসীৰ এক চিৰন্তন শ্ৰদ্ধাঞ্জলি। যোগে আধুনিক মানৱজাতিক শিকাইছে যে প্ৰকৃত উন্নয়ন কেৱল জিডিপি (GDP) বা প্ৰযুক্তিৰ প্ৰসাৰতে সীমাবদ্ধ নহয়; প্ৰকৃত সুখ আৰু উন্নতি তেতিয়াহে সম্ভৱ যেতিয়া শৰীৰ সুস্থ থাকে, মন শান্ত হয় আৰু জীৱন সুষম হয়। বিশ্বই যেতিয়া অসুস্থ জীৱনশৈলী আৰু সামাজিক বিচ্ছিন্নতাৰ সৈতে যুঁজি ভাগৰুৱা হৈ পৰিছে, তেতিয়া ভাৰতৰ এই প্ৰাচীন উপহাৰ মানৱজাতিৰ বাবে আশাৰ এক শক্তিশালী বাৰ্তা হৈ পৰিছে। সেইবাবেই আজিৰ দিনত জাতি-ধৰ্ম-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে বিশ্বৰ কোটি কোটি মানুহে একে কণ্ঠে স্বীকাৰ কৰে— “যোগ কেৱল ব্যায়াম নহয়, ই এক পৰিপূৰ্ণ জীৱনদৰ্শন।”
