উত্তৰ প্ৰদেশৰ লক্ষ্ণৌ চহৰৰ আলিগঞ্জ অঞ্চলত অলপতে সংঘটিত হোৱা এক ভয়ংকৰ আৰু হৃদয়বিদাৰক অগ্নিকাণ্ডই সমগ্ৰ দেশবাসীক পুনৰবাৰ জোকাৰি গৈছে। এটা কোচিং চেণ্টাৰ আৰু কেইবাটাও বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠান থকা এটা বহুতল ভৱনত হঠাতে সূত্ৰপাত হোৱা এই জুইত নিমিষতে জাহ গ’ল কমেও ১৫ টাকৈ সজীৱ প্ৰাণ। আটাইতকৈ বেদনাদায়ক কথাটো হ’ল, এই মৃতসকলৰ সৰহ সংখ্যকেই আছিল দেশৰ ভৱিষ্যত—১৯ৰ পৰা ৩০ বছৰীয়া একাংশ মেধাৱী শিক্ষাৰ্থী। জুই আৰু ক’লা ধোঁৱাৰ কুণ্ডলীৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ নিজৰ জীৱন ৰক্ষা কৰিবলৈ ভৱনটোৰ ওপৰৰ মহলৰ পৰা শিক্ষাৰ্থীয়ে জঁপিয়াবলগীয়া হোৱা দৃশ্যই প্ৰশাসনৰ চকুৰ সমুখত এক ডাঙৰ প্ৰশ্নবোধক চিন আঁকি দিছে।
এই ঘটনা কেৱল এটা সাধাৰণ দুৰ্ঘটনা নহয়; ই আচলতে ভাৰতৰ নগৰীয়া আন্তঃগাঁথনি আৰু অগ্নি-নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ ভিতৰচৰাত খোপনি পোতা এক ভয়াৱহ আৰু ক্ৰনিক দুৰ্বলতাহে উদঙাই দেখুৱাইছে।
লক্ষ্ণৌ অগ্নিকাণ্ড: ঠিক কি ঘটিছিল সেই দিনা?
২০২৬ চন shadow কৰা ২২ জুন তাৰিখে লক্ষ্ণৌৰ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ আলিগঞ্জ অঞ্চলৰ এটা বাণিজ্যিক ভৱনত এই দুৰ্যোগ সংঘটিত হয়। উক্ত ভৱনটোত নিয়মীয়াকৈ চলি আছিল এটা ব্যস্ত কোচিং চেণ্টাৰ, এটা গেমিং জ’ন আৰু অন্যান্য ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান। কেন্দ্ৰীভূত শীততাপ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা আৰু প্লাষ্টিক সামগ্ৰীৰ প্ৰাচুৰ্যৰ বাবে জুই পলকতে বিয়পি পৰে আৰু নিৰীহ শিক্ষাৰ্থীসকল ভিতৰতে আৱদ্ধ হৈ পৰে। উদ্ধাৰকাৰী দলে দীৰ্ঘসময় ধৰি চলোৱা অভিযানৰ অন্তত অগ্নিদগ্ধ মৃতদেহসমূহ উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। কেৱল নিজৰ সপোনবোৰ বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ চহৰখনলৈ অহা এই ডেকা ল’ৰা-ছোৱালীকেইটাৰ এনে অকাল মৃত্যুৱে দেশৰ অসামৰিক নিৰাপত্তাৰ ফোপোলা স্বৰূপটোকে প্ৰমাণ কৰে।
এইয়া প্ৰথম নহয়: চুৰাটৰ পৰা আমি কি শিক্ষা ল’লোঁ?
লক্ষ্ণৌৰ এই শোকাৱহ ঘটনাই স্বাভাৱিকতে ২০১৯ চনৰ গুজৰাটৰ চুৰাটত সংঘটিত হোৱা টক্ষশীলা আৰ্কেড অগ্নিকাণ্ডৰ সেই কঁপাই যোৱা স্মৃতি সজীৱ কৰি তুলিছে। তাতো এটা কোচিং চেণ্টাৰত একেদৰেই ২২ জন নিৰীহ শিক্ষাৰ্থীৰ কৰুণ মৃত্যু ঘটিছিল আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে অট্টালিকাৰ ছাদৰ পৰা তললৈ জঁপিয়াব লগা হৈছিল।
পৰৱৰ্তী তদন্তত স্পষ্ট হৈছিল যে ভৱনটোৰ নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা তেনেই চালুকীয়া আছিল। কিন্তু প্ৰশ্ন হয়—চুৰাটৰ সেই ডাঙৰ শিক্ষাৰ পিছতো আমাৰ ব্যৱস্থাটোৱে কি ল’লে? প্ৰশাসনিক অৱহেলা আৰু নীতি-নিয়মক বুঢ়া আঙুলি দেখুওৱাৰ এই সংস্কৃতিয়েই আজি পুনৰ লক্ষ্ণৌত আন ১৫টা পৰিয়ালৰ সপোন ছাৰখাৰ কৰিলে।
কাগজত নিয়ম, বাস্তৱত উলংঘন: ক’ত National Building Code (NBC)?
ভাৰতবৰ্ষত নিৰাপদ অট্টালিকা নিৰ্মাণ আৰু অগ্নি প্ৰতিৰোধৰ বাবে National Building Code (NBC) আৰু বিভিন্ন কঠোৰ ৰাজ্যিক অগ্নি-নিৰাপত্তা আইন বলবৎ আছে। এই নিয়ম অনুসৰি যিকোনো বাণিজ্যিক বা শিক্ষানুষ্ঠান থকা ভৱনত তলৰ দিশসমূহ থকাটো বাধ্যতামূলক:
- Fire NOC: অগ্নি নিৰ্বাপক বাহিনীৰ চৰকাৰী অনুমোদন পত্ৰ।
- Emergency Exit: জৰুৰীকালীন সময়ত পলাই যাব পৰা সুকীয়া আৰু বহল বহিঃপথ।
- প্ৰযুক্তিগত সঁজুলি: সক্ৰিয় Fire Alarm System, Smoke Detector (ধোঁৱা ধৰা পেলোৱা যন্ত্ৰ) আৰু পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ Fire Extinguisher (অগ্নি নিৰ্বাপক সঁজুলি)।
- পৰিকল্পনা: স্পষ্ট Evacuation Plan (উদ্ধাৰ কাৰ্যসূচী) আৰু নিয়মিতভাৱে চৰকাৰী বা বেচৰকাৰী সংস্থাদ্বাৰা Safety Audit (নিৰাপত্তা পৰীক্ষা) কৰা।
কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে, অধিকাংশ বাণিজ্যিক কমপ্লেক্স, কোচিং চেণ্টাৰ, শ্বপিং মল আৰু মাল্টিপ্লেক্সৰ ক্ষেত্ৰত এই নিয়মসমূহ কেৱল ফাইলৰ কাগজতে সীমাবদ্ধ হৈ থাকে। উৎকোচ আৰু দুৰ্নীতিৰ আশ্ৰয় লৈ বহু ভুৱা চাৰ্টিফিকেট সংগ্ৰহ কৰা হয়, যাৰ মাচুল ভৰিবলগীয়া হয় সাধাৰণ জনতাই।
অনিয়ন্ত্ৰিত কোচিং উদ্যোগ: লাভৰ অংক বনাম জীৱনৰ বিপন্নতা
বৰ্তমান সময়ত দেশৰ কোটা, দিল্লী, হায়দৰাবাদ, পাটনা, লক্ষ্ণৌ আৰু আনকি আমাৰ গুৱাহাটীৰ দৰে চহৰসমূহতো হাজাৰ হাজাৰ কমাৰ্চিয়েল কোচিং চেণ্টাৰ কাঠফুলাৰ দৰে গজি উঠিছে। কোটি কোটি টকাৰ ব্যৱসায় কৰা এই উদ্যোগটোৰ সৰহভাগ প্ৰতিষ্ঠানেই:
১/ সম্পূৰ্ণ আৱাসিক এলেকাৰ ঠেক গলিত অৱস্থিত।
২/ যাতায়তৰ বাবে অত্যন্ত সংকীৰ্ণ পথ, য’ত জুই লাগিলে অগ্নি নিৰ্বাপক গাড়ী সোমাবই নোৱাৰে।
৩/ সমগ্ৰ ভৱনটোত সোমাবলগীয়া আৰু ওলাবলগীয়া মাত্ৰ ‘একেটাই’ প্ৰৱেশদ্বাৰ থাকে।
৪/ কোনো ধৰণৰ বৈধ অগ্নি-নিৰাপত্তা অনুমোদন (Fire NOC) নাথাকে।
এশ শতাংশ লাভৰ অংকৰে একোটা সৰু কোঠাত ক্ষমতাৰ দুগুণ শিক্ষাৰ্থীক ভৰাই লোৱা হয়, কিন্তু তেওঁলোকৰ জৰুৰীকালীন সুৰক্ষাৰ বাবে এটকাও খৰচ কৰিবলৈ এই গৰাকীসকল সাজু নহয়।
শ্বপিং মল আৰু মাল্টিপ্লেক্স: আন এক টাইম বোমা
কেৱল শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানেই নহয়, আমাৰ চহৰসমূহৰ বিলাসী শ্বপিং মল আৰু মাল্টিপ্লেক্সসমূহো নিৰাপত্তাৰ দিশৰ পৰা সমানেই বিপজ্জনক অৱস্থাত আছে। প্ৰায়ে দেখা যায় যে:
| ক্ৰমিক নং | সচৰাচৰ দেখা পোৱা ভয়ংকৰ ত্ৰুটিসমূহ | ইয়াৰ ভয়াবহ পৰিণতি |
| ১ | জৰুৰীকালীন পথ (Emergency Exit) তলা লগাই বন্ধ কৰি ৰখা হয়। | দুৰ্ঘটনাৰ সময়ত মানুহ ওলাই যাব নোৱাৰে। |
| ২ | এক্সিট পথসমূহ অতিৰিক্ত দোকানে অবৈধভাৱে দখল কৰে। | পলায়নৰ গতি লেহেমীয়া হৈ পৰে। |
| ৩ | কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত কোনো ধৰণৰ Fire Drill বা প্ৰশিক্ষণ নাথাকে। | হাহাকাৰ আৰু ‘Stampede’ (ধৰাশায়ী পৰিস্থিতি) ৰ সৃষ্টি হয়। |
| ৪ | ক্ৰমাগত Overcrowding আৰু বৈদ্যুতিক ওভাৰল’ডিং (Short Circuit)। | হঠাতে ডাঙৰ জুইৰ সূত্ৰপাত হয়। |
সংকট মোচনৰ পথ: কি কৰা উচিত?
এনে কৰুণ ঘটনাৰ পুনৰাবৃত্তি ৰোধ কৰিবলৈ এতিয়া কেৱল শোকপ্ৰকাশ কৰি থকাৰ সময় উকলি গৈছে। প্ৰশাসনে যুদ্ধকালীন তৎপৰতাৰে তলৰ পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰিবই লাগিব:
- সৰ্বভাৰতীয় Fire Safety Audit: প্ৰতিটো থ্ৰী-ষ্টাৰ বা ব্যৱসায়িক ভৱন, মল, আৰু কোচিং কেন্দ্ৰৰ বছৰেকত অন্ততঃ এবাৰ থাৰ্ড পাৰ্টি (তৃতীয় পক্ষ) ৰ হতুৱাই নিৰাপত্তা পৰীক্ষা কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে।
- Fire Safety Rating System: যেনেকৈ হোটেল বা গেজেটসমূহৰ ষ্টাৰ ৰেটিং থাকে, তেনেকৈ গ্ৰাহক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞাতাৰ্থে প্ৰতিটো ভৱনৰ সমুখত ‘অগ্নি নিৰাপত্তা ৰেটিং’ ওলোমাই থোৱা যুগুত।
- কঠোৰ আইনী শাস্তি: নিয়ম উলংঘা কৰা মালিক পক্ষৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ (Licence) আজীৱন বাতিল কৰাৰ লগতে তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে জামিনবিহীন ফৌজদাৰী গোচৰ ৰুজু কৰিব লাগে।
- ডিজিটেল ট্ৰেন্সপাৰেঞ্চী: প্ৰতিটো ভৱনৰ Fire NOC অনলাইন পৰ্টেলত ৰাজহুৱা কৰিব লাগে যাতে যিকোনো সচেতন নাগৰিকে ইয়াৰ বৈধতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
গুৱাহাটীৰ বাবে বিশেষ সতৰ্কবাণী: আমাৰ চহৰখন সুৰক্ষিতনে?
লক্ষ্ণৌৰ এই জুয়ে অসমৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ স্বৰূপ গুৱাহাটী মহানগৰীৰ বাবেও এক ডাঙৰ সতৰ্কঘণ্টা বজাই দিছে. আমাৰ মহানগৰীৰো চুকে-কোণে থকা বহু বাণিজ্যিক অট্টালিকা আৰু বজাৰ এলেকাত একেই ভয়ংকৰ ত্ৰুটি দেখিবলৈ পোৱা যায়। বিশেষকৈ—
- ফাঁচী বজাৰ আৰু পানবজাৰৰ দৰে অতি ঘন আৰু পুৰণি বাণিজ্যিক এলেকা.
- উলুবাৰী, জু-ৰোড আৰু গণেশগুৰিৰ দৰে ব্যস্ত পথৰ কাষত গজি উঠা বহুতল কোচিং হাবসমূহ.
এই অঞ্চলসমূহত জিলা প্ৰশাসন আৰু অসম অগ্নি নিৰ্বাপক বাহিনীয়ে অনতিবিলম্বে এক যুটীয়া আৰু নিৰপেক্ষ স্ক্ৰীনিং মৰা উচিত। মনত ৰখা ভাল, যদিহে আমি এতিয়াই সাৰ নাপাওঁ, তেন্তে লক্ষ্ণৌ বা চুৰাটৰ দৰে কাইলৈ গুৱাহাটীতো তেনে ঘটনা নঘটিব বুলি কোনো নিশ্চয়তা নাই.
অবহেলা নে দুৰ্ঘটনা?
লক্ষ্ণৌৰ আলিগিঞ্জৰ সেই জুইত ভস্মীভূত হোৱা ১৫ টা শৰীৰ কেৱল এটা চৰকাৰী পৰিসংখ্যা নহয়। ই হৈছে ১৫টা পৰিয়ালৰ চিৰদিনৰ বাবে ভাঙি যোৱা সপোন আৰু আমাৰ সামগ্ৰিক প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ চৰম ব্যৰ্থতাৰ এক জীৱন্ত দলিল। প্ৰতিটো দুৰ্যোগৰ পিছত একোখনকৈ তদন্ত কমিটি গঠন কৰা, কিছু আৰ্থিক ক্ষতিপূৰণ ঘোষণা কৰা আৰু ছচিয়েল মিডিয়াত সমবেদনা জ্ঞাপন কৰাটো আমাৰ এক নিয়মীয়া ফেশ্বন হৈ পৰিছে। কিন্তু মূল শিপাটো কাটিবলৈ কোনেও আগবাঢ়ি নাহে।
এতিয়া সময় আহিছে অগ্নি-নিৰাপত্তাক কোনো চৰকাৰী আনুষ্ঠানিকতা হিচাপে নাচাই, ইয়াক প্ৰতিগৰাকী নাগৰিকৰে জীয়াই থকাৰ এক “মৌলিক অধিকাৰ” হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ। নহ’লে ভৱিষ্যতেও এনেদৰে সপোনবোৰ ছাঁয় হৈ উৰি যাব, আৰু আমি কেৱল আক্ষেপ কৰি এটাই প্ৰশ্ন সুধি থাকিম— “এই মৃত্যুবোৰ সঁচাকৈয়ে বিধাতাৰ লিখন আছিল, নে কাৰোবাৰ অপৰাধমূলক অৱহেলাৰ চৰম পৰিণতি?”
