প্ৰতি বছৰে ১ জুলাই তাৰিখে সমগ্ৰ দেশজুৰি ৰাষ্ট্ৰীয় চিকিৎসক দিৱস (National Doctors’ Day) উদযাপন কৰা হয়। আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ দ্ৰুত উন্নয়ন আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) ৰ এই যুগত আমি যেতিয়া চিকিৎসকসকলৰ অৱদানক কৃতজ্ঞতাৰে স্মৰণ কৰোঁ, ঠিক সেই সময়তে মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসলৈ চালে দেখা যায় যে বিশ্বক আৰোগ্যৰ পথ দেখুওৱাত ভাৰতবৰ্ষৰ ভূমিকা আছিল আটাইতকৈ অগ্ৰণী। আজিৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ বছৰ পূৰ্বে, যেতিয়া বিশ্বৰ বেছিভাগ সভ্যতাই চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ প্ৰাথমিক ধাৰণাটোকে গঢ়ি তুলিব পৰা নাছিল, তেতিয়াই ভাৰতীয় মনিষীসকলে শৰীৰতত্ত্ব, অস্ত্ৰোপচাৰ আৰু ভেষজ বিজ্ঞানৰ এক অভূতপূৰ্ব ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
প্ৰাক-ঐতিহাসিক যুগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আয়ুৰ্বেদৰ সোণালী সময়লৈকে, ভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ সেই শ্ৰেষ্ঠত্বৰ এক ঐতিহাসিক যাত্ৰা ইয়াত দাঙি ধৰা হ’ল।
ভগৱান ধন্বন্তৰি: আয়ুৰ্বেদৰ ঐশ্বৰিক উৎস
ভাৰতীয় পৰম্পৰাত চিকিৎসা বিজ্ঞানক কেৱল এটা বৃত্তি নহয়, বৰঞ্চ এক পবিত্ৰ ধৰ্ম হিচাপে গণ্য কৰা হয়। পুৰাণ আৰু বৈদিক আখ্যান অনুসৰি, সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত অমৃতৰ কলহ হাতত লৈ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল ভগৱান ধন্বন্তৰিৰ। তেওঁক হিন্দু ধৰ্মত ‘চিকিৎসাৰ দেৱতা’ আৰু আয়ুৰ্বেদৰ আদি গুৰু বুলি মানি অহা হৈছে। ধন্বন্তৰিৰ এই ধাৰণাটোৱেই প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰাচীন ভাৰতত মানুহৰ সুস্বাস্থ্য আৰু দীৰ্ঘায়ুৰ ওপৰত কিমান গভীৰভাৱে গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল।
মহৰ্ষি চৰক: আভ্যন্তৰীণ চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ পিতৃ (Father of Indian Medicine)
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ আশে-পাশে আৱিৰ্ভাৱ হোৱা মহৰ্ষি চৰক আছিল ভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ। তেওঁৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘চৰক সংহিতা’ (Charaka Samhita) হৈছে আয়ুৰ্বেদৰ আটাইতকৈ প্ৰমাণ্য আৰু প্ৰাচীন গ্ৰন্থ।
- ত্ৰিদোষ তত্ত্ব (Tridosha Theory): চৰকে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে উল্লেখ কৰিছিল যে মানৱ শৰীৰ বাত (Vata), পিত্ত (Pitta) আৰু কফ (Kapha)—এই তিনিটা উপাদানৰ ভাৰসাম্যৰ ওপৰত বৰ্তি থাকে। এই তিনিটাৰ খেলিমেলি হ’লেই শৰীৰত ৰোগে দেখা দিয়ে।
- হজম আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা: আধুনিক বিজ্ঞানে যি পাচন ক্ৰিয়া (Metabolism) আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা (Immunity) ৰ কথা কয়, মহৰ্ষি চৰকে হাজাৰ বছৰ পূৰ্বেই তাৰ বিশদ বাখ্যা দি থৈ গৈছে। তেওঁ প্ৰায় ৫০০ বিধ ঔষধি উদ্ভিদৰ গুণাগুণ আৰু ব্যৱহাৰৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
মহৰ্ষি সুশ্ৰুত: প্লাষ্টিক ছাৰ্জাৰীৰ জনক (Father of Plastic Surgery)
প্ৰাচীন ভাৰতৰ চিকিৎসা শ্ৰেষ্ঠত্বৰ আটাইতকæ উল্লেখনীয় অধ্যায়টো লিখিছিল মহৰ্ষি সুশ্ৰুতে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬ষ্ঠ শতিকা)। কাশীৰ এই মহান চিকিৎসকে ৰচনা কৰা ‘সুশ্ৰুত সংহিতা’ (Sushruta Samhita) পৃথিৱীৰ প্ৰথমখন অস্ত্ৰোপচাৰ বা ছাৰ্জাৰী সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ।
- অদ্ভূত প্লাষ্টিক ছাৰ্জাৰী: সেই সময়ত যুদ্ধত নাক বা কাণ কটা যোৱা সৈনিকসকলৰ বাবে সুশ্ৰুতে ‘ৰাইনোপ্লাষ্টি’ (Rhinoplasty) বা নাকৰ পুনৰ্নিৰ্মাণ প্ৰক্ৰিয়া উদ্ভাৱন কৰিছিল, যাক আজিৰ আধুনিক প্লাষ্টিক ছাৰ্জাৰীৰ আদি ৰূপ বুলি সমগ্ৰ বিশ্বই স্বীকাৰ কৰে।
- অস্ত্ৰোপচাৰৰ সঁজুলি: সুশ্ৰুত সংহিতাত ১২০ তকৈও অধিক অস্ত্ৰোপচাৰৰ সঁজুলিৰ (Surgical Instruments) বৰ্ণনা আছে। ইয়াত চকুৰ ছানি পৰা ৰোগৰ অস্ত্ৰোপচাৰ (Cataract Surgery), হাড় জোৰা দিয়া আৰু জটিল প্ৰসৱ কৰোৱাৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি উল্লেখ আছিল।
প্ৰাক-ঐতিহাসিক যুগৰ পৰা ভাৰতীয় চিকিৎসাৰ আধিপত্য
ভাৰতত চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ইতিহাস কেৱল বৈদিক যুগতে সীমাবদ্ধ নহয়। সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা (Indus Valley Civilization) ৰ খননকাৰ্যত পোৱা সমলসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৩০০ বছৰ আগতেই ইয়াত উন্নত অনাময় ব্যৱস্থা, দন্ত চিকিৎসা (Dentistry) আৰু ঔষধি গছৰ ব্যৱহাৰ আছিল।
পৰৱৰ্তী সময়ত ক্ৰমে ঋগ্বেদ আৰু অথৰ্ববেদত বিভিন্ন ৰোগৰ নিৰাময়ৰ বাবে প্ৰাকৃতিক ভেষজৰ ব্যৱহাৰৰ কথা বিশদভাৱে লিপিবদ্ধ কৰা হয়। ভাৰতৰ এই চহকী চিকিৎসা জ্ঞান পৰৱৰ্তী সময়ত ৰেচম পথ (Silk Road) আৰু বিভিন্ন পৰিব্ৰাজকৰ জৰিয়তে গ্ৰীচ, পাৰস্য, চীন আৰু আৰব দেশসমূহলৈ বিয়পি পৰিছিল আৰু গোলকীয় চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ভেটি তৈয়াৰ কৰিছিল।
প্ৰাচীন ঐতিহ্য আৰু আধুনিক চিকিৎসাৰ সেতু
আজিৰ চিকিৎসক দিৱসত আমি যেতিয়া ষ্টেথ’স্কপ লোৱা আধুনিক চিকিৎসকসকলক সন্মান জনাওঁ, তেতিয়া আমাৰ মনত থকা উচিত যে এই চিকিৎসা সেৱাৰ শিপাডাল আমাৰ দেশৰ মাটিৰ বহু গভীৰলৈ সোমাই আছে। ধন্বন্তৰিৰ আধ্যাত্মিক আৰোগ্যৰ চেতনা, চৰকৰ সামগ্ৰিক জীৱনশৈলীৰ দৰ্শন আৰু সুশ্ৰুতৰ নিখুঁত ছাৰ্জাৰীৰ প্ৰজ্ঞাই ভাৰতক বিশ্বৰ বুকুত এক অনন্য মৰ্যাদা দিছিল। প্ৰাচীন ভাৰতৰ এই চিকিৎসা শ্ৰেষ্ঠত্বক পুনৰ স্মৰণ কৰি, আহক আমি আমাৰ ঐতিহ্যক গৌৰৱ কৰোঁ আৰু সমাজৰ প্ৰতিজন চিকিৎসকৰ ত্যাগক শ্ৰদ্ধা জনাওঁ।
