জীৱনত আমি কেনেকুৱা মানুহৰ সৈতে সময় কটাওঁ, তাৰ ওপৰত আমাৰ সুখ-শান্তি আৰু স্বাস্থ্য বহুখিনি নিৰ্ভৰ কৰে। শেহতীয়া এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গৱেষণা অনুসৰি, আপোনাৰ সামাজিক বৃত্তত থকা এনে কিছুমান কঠিন বা বিষাক্ত মানুহে, যিয়ে অহৰহ মানসিক চাপ আৰু আৱেগিক উত্তেজনাৰ সৃষ্টি কৰে (যাক গৱেষণাত ‘Hasslers’ বা আমনিদায়ক লোক বুলি কোৱা হৈছে), আপোনাৰ জৈৱিক বয়স (Biological ageing) ক্ষিপ্ৰতৰ কৰি তুলিব পাৰে। সৰল ভাষাত ক’বলৈ গলে, বিষাক্ত মানুহৰ সংগই আপোনাক আপোনাৰ প্ৰকৃত বয়সতকৈ বহু সোনকালে বুঢ়া কৰি পেলাব পাৰে।
গৱেষণাত কি পোহৰলৈ আহিছে?
প্ৰসিদ্ধ বিজ্ঞান পত্ৰিকা Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) ত প্ৰকাশিত এই গৱেষণাত ২,৬০০ তকৈও অধিক প্ৰাপ্তবয়স্ক লোকৰ সামাজিক নেটৱৰ্কৰ তথ্য আৰু জৈৱিক নমুনা পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষণাৰ মুখ্য তথ্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
- প্ৰতি ১০ জনৰ ভিতৰত ৩ জনৰে জীৱনত ‘বিষাক্ত মানুহ’ আছে: গৱেষণাত অংশগ্ৰহণ কৰা প্ৰায় ৩০% লোকে স্বীকাৰ কৰিছে যে তেওঁলোকৰ সামাজিক বৃত্তত অন্ততঃ এজন হ’লেও এনে ব্যক্তি আছে যিয়ে অহৰহ মানসিক বা আৱেগিক চাপ সৃষ্টি কৰে।
- ১.৫% খৰতকীয়া বয়স বৃদ্ধি: প্ৰতিটো অতিৰিক্ত মানসিক চাপযুক্ত সম্পৰ্কৰ বাবে এজন ব্যক্তিৰ জৈৱিক বয়স বৃদ্ধিৰ হাৰ প্ৰায় ১.৫% বৃদ্ধি পায়।
- ৯ মাহ বেছি বয়স: গৱেষণাৰ মতে, এনে মানসিক চাপৰ সন্মুখীন হোৱা লোকসকল সমবয়সীয়াতকৈ প্ৰায় ৯ মাহ বেছি জৈৱিকভাৱে বুঢ়া (Biologically older) হৈ পৰে।
- পৰিয়ালৰ লোকৰ পৰা অধিক চাপ: আশ্চৰ্যজনকভাৱে, স্বামী বা পত্নীতকৈ নিকট পৰিয়ালৰ সদস্য (যেনে পিতৃ-মাতৃ বা সন্তান)ৰ সৈতে থকা মানসিক চাপযুক্ত সম্পৰ্কই বয়স বৃদ্ধিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অধিক খৰতকীয়া কৰা দেখা গৈছে। অৱশ্যে, বিবাহৰ যোগাত্মক দিশবোৰে কেতিয়াবা এই সংঘাতৰ প্ৰভাৱ কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰে।
বৈজ্ঞানিক কাৰণ: শৰীৰত কি প্ৰভাৱ পৰে?
গৱেষকসকলে লালটিৰ নমুনা আৰু ডি এন এ মিথাইলেচন আৰ্হি (DNA methylation patterns বা epigenetic clocks) ব্যৱহাৰ কৰি কোষীয় স্তৰত বয়স বৃদ্ধিৰ হাৰ জোখমাখ কৰিছিল। চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে ইয়াৰ অন্তৰালৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
ড° ভি মোহন (চেয়াৰমেন, ড° মোহনছ ডায়েবেটিছ স্পেচিয়েলিটিজ চেন্টাৰ, চেন্নাই): “অহৰহ মানসিক চাপে শৰীৰত অক্সিডেティブ চাপ (oxidative stress) আৰু ফ্ৰী ৰেডিকেলছ বৃদ্ধি কৰে। ই ক্ৰম’জমৰ শেষৰ অংশত থকা সুৰক্ষামূলক আৱৰণ ‘টেলোমেয়াৰ’ (telomeres) চুটি কৰি পেলায়, যাৰ ফলত কোষীয় বয়স বৃদ্ধিৰ প্ৰক্ৰিয়া ক্ষিপ্ৰ হয়। ইয়াৰ উপৰিও কৰ্টিছল, এপিনেফ্ৰিন আৰু নৰএপিনেফ্ৰিনৰ দৰে ষ্ট্ৰেছ হৰম’ন বৃদ্ধি পালে শৰীৰত প্ৰদাহ (inflammation), ইনচুলিন প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আৰু ৰক্তবাহী নলীৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে।”
ড° ৰাজেশ সাগৰ (মনোৰোগ বিভাগৰ অধ্যাপক, AIIMS দিল্লী): “যেতিয়া কোনো সম্পৰ্কই বাৰে বাৰে মানসিক চাপ দিয়ে, তেতিয়া মগজুৰ ‘fight-or-flight’ সঁহাৰি সক্ৰিয় হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত শৰীৰ দীৰ্ঘ সময় ধৰি সতৰ্ক অৱস্থাত (alertness) থাকে, যিয়ে মেটাবলিজম আৰু হৃদযন্ত্ৰৰ কাৰ্যক্ষমতাত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায় আৰু শৰীৰটোক প্ৰকৃত বয়সতকৈ বুঢ়া কৰি তোলে।”
দীৰ্ঘদিনীয়া আৱেগিক চাপৰ লক্ষণসমূহ
যদি আপুনি দীৰ্ঘদিন ধৰি এনে বিষাক্ত সম্পৰ্কৰ ফলত হোৱা মানসিক চাপৰ সৈতে যুঁজি আছে, তেন্তে আপোনাৰ শৰীৰত এই লক্ষণসমূহে দেখা দিব পাৰে:
- দীৰ্ঘদিনীয়া মূৰৰ বিষ
- হজমৰ সমস্যা বা পেটৰ অসুখ
- টোপনি নহা বা অনিদ্ৰাৰ সমস্যা
- প্ৰতিপল ভাগৰুৱা অনুভৱ কৰা
- কোনো কামত মনোযোগ দিয়াত অসুবিধা হোৱা
কি কৰা উচিত? বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ
গৱেষণাটোৰ মুখ্য লেখক ব্যুংক্যু লি (Byungkyu Lee) ৰ মতে, আপোনাৰ সম্পৰ্কসমূহক লৈ সচেতন হোৱাটো অত্যন্ত জৰুৰী। তেওঁ তলতীয়া পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছে:
- নেতিবাচকতাৰ পৰা আঁতৰি থাকক: যিবোৰ মানুহে আপোনাৰ জীৱনলৈ অহৰহ নেতিবাচকতা কঢ়িয়াই আনে, তেওঁলোকৰ পৰা সম্ভৱ হ’লে দূৰত্ব বজাই ৰাখক।
- মানসিক সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰক: বিশেষকৈ পৰিয়ালৰ ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ সম্পৰ্ক ছেদ কৰাটো বাস্তৱসন্মত বা সম্ভৱ নহ’ব পাৰে। তেনে ক্ষেত্ৰত নিজৰ বাবে এক মানসিক সীমা (boundaries) নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ শিকক।
- যোগাত্মক সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়ক: সুস্থ আৰু সহায়কাৰী সামাজিক সম্পৰ্কই দীৰ্ঘজীৱন আৰু সুস্বাস্থ্য লাভ কৰাত সহায় কৰে।
সুস্থ আৰু দীৰ্ঘজীৱন লাভ কৰিবলৈ কেৱল পুষ্টিকৰ খাদ্য বা ব্যায়ামেই নহয়, বৰঞ্চ এটা সুস্থ সামাজিক পৰিৱেশৰো সমানেই প্ৰয়োজন। গতিকে, নিজৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰাধান্য দিয়ক, বিষাক্ত মানুহৰ পৰা নিজকে আঁতৰাই ৰাখক আৰু নিজৰ যৌৱন তথা সুস্বাস্থ্য ধৰি ৰাখক!
