উত্তৰাখণ্ডে ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰিত ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাজ্য হিচাপে ইউচিচি কাৰ্যকৰ কৰে। বিজেপিয়ে ইয়াক নাৰীৰ সমতা আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ যুগান্তকাৰী পদক্ষেপ বুলি অভিহিত কৰিছে। কিন্তু নাৰীবাদী আইনবিদসকলে যুক্তি দিছে—এই আইন নাৰীৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণমূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ পথ মুকলি কৰিছে। ‘লাভ জিহাদ’ ৰোধৰ নামত গঢ়ি তোলা আইনসমূহে প্ৰকৃততে নাৰীৰ স্বায়ত্তশাসন শক্তিশালী কৰিছে নে নাৰীক পুৰুষতান্ত্ৰিক সম্পত্তি হিচাপে চোৱাৰ মানসিকতাক বৈধতা দিছে—সেই প্ৰশ্ন আজিও অমীমাংসিত।
ভাৰতৰ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৪৪-এ দেশৰ সকলো নাগৰিকৰ বাবে এক সমান নাগৰিক আইন প্ৰৱৰ্তনৰ আদৰ্শ আগবঢ়াইছিল। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে বিশ্বাস কৰিছিল যে এনে আইন নাৰীৰ অধিকাৰ আৰু সামাজিক সমতা নিশ্চিত কৰাত সহায়ক হ’ব। স্বাধীনতাৰ সাত দশকৰো অধিক সময়ৰ পিছত, ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰিত উত্তৰাখণ্ডে ইউচিচি কাৰ্যকৰ কৰি ইতিহাস ৰচনা কৰে।
কিন্তু আইনখন কাৰ্যকৰ হোৱাৰ কেইমাহমানৰ ভিতৰতে বিতৰ্ক আৰম্ভ হয়। লিভ-ইন সম্পৰ্ক নথিভুক্ত নকৰাৰ অভিযোগত এজন যুৱকৰ বিৰুদ্ধে মোকৰ্দমা দায়েৰ হোৱাৰ পিছত গোপনীয়তা, ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ হস্তক্ষেপক লৈ গভীৰ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হয়। প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়—এই আইন নাৰীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে, নে ব্যক্তিগত জীৱনত ৰাষ্ট্ৰৰ অতিমাত্ৰিক হস্তক্ষেপৰ বাবে?
UCC বিষয়ক বিতৰ্ক এতিয়া ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ অন্যতম বিভাজনমূলক আলোচ্য বিষয়। একপক্ষই ইয়াক নাৰী সমতা, একক আইন আৰু আধুনিকীকৰণৰ প্ৰতীক বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে; আনপক্ষই ইয়াক সংখ্যালঘু অধিকাৰ আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ ওপৰত সম্ভাব্য হস্তক্ষেপ বুলি সমালোচনা কৰিছে।
UCC কি? — সাংবিধানিক আৰু ঐতিহাসিক পৰিপ্ৰেক্ষ্য
সাংবিধানিক ভিত্তি
সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৪৪-ত উল্লেখ আছে—
“ৰাষ্ট্ৰই ভাৰতৰ সকলো নাগৰিকৰ বাবে সমান নাগৰিক আইন প্ৰৱৰ্তনৰ চেষ্টা কৰিব।”
কিন্তু এই অনুচ্ছেদ ‘Directive Principles of State Policy’-ৰ অন্তৰ্গত; অৰ্থাৎ ই ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা বলবৎযোগ্য বাধ্যতামূলক বিধান নহয়।
বৰ্তমানৰ ব্যক্তিগত আইন ব্যৱস্থা
বৰ্তমান ভাৰতত বিবাহ, তালাক, উত্তৰাধিকাৰ আৰু দত্তকগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ পৃথক আইন বিদ্যমান। উদাহৰণস্বৰূপে—
- হিন্দু বিবাহ আইন, ১৯৫৫
- মুছলমান ব্যক্তিগত আইন (শৰীয়ত)
- খ্ৰীষ্টান বিবাহ আইন, ১৮৭২
- পাৰ্ছী বিবাহ আৰু বিবাহবিচ্ছেদ আইন
ইউচিচিৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল—ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিকৰ বাবে একে নাগৰিক আইন প্ৰয়োগ কৰা।
UCC-ৰ ইতিবাচক দিশ: সমৰ্থকসকলৰ যুক্তি
ইউচিচিৰ সমৰ্থকসকলৰ মতে, এই আইনে বহু সামাজিক বৈষম্য দূৰ কৰিব পাৰে। তেওঁলোকৰ কিছুমান মুখ্য যুক্তি হ’ল—
১. বহুবিবাহৰ অৱসান
মুছলমান ব্যক্তিগত আইনৰ অধীনত পুৰুষে একাধিক বিবাহ কৰাৰ অনুমতি পায়। ইউচিচিয়ে এই বৈষম্য দূৰ কৰি একবিবাহ ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰিব পাৰে।
২. তালাক ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ
তিন তালাক ইতিমধ্যে নিষিদ্ধ হৈছে। ইউচিচিয়ে বিবাহবিচ্ছেদৰ ক্ষেত্ৰত নাৰী-পুৰুষ উভয়ৰ বাবে সমান আইনী সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাৰ লক্ষ্য লয়।
৩. উত্তৰাধিকাৰত সমতা
কন্যাসন্তানৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰ বহু ক্ষেত্ৰত বাস্তৱত সীমিত। এক সমান আইন এই বৈষম্য দূৰ কৰাত সহায়ক হ’ব পাৰে।
৪. বিবাহ নথিভুক্তিকৰণ বাধ্যতামূলক
বাল্যবিবাহ, প্ৰতাৰণা আৰু বিবাহ-সংক্রান্ত আইনী জটিলতা হ্ৰাস কৰাত এই ব্যৱস্থা সহায়ক হ’ব পাৰে।
৫. দত্তকগ্ৰহণৰ অধিকাৰ
বৰ্তমান সকলো ব্যক্তিগত আইনত সমান দত্তক ব্যৱস্থা নাই। ইউচিচিয়ে সেই ক্ষেত্ৰতো একক কাঠামো সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ: বিতৰ্কৰ মূল প্ৰশ্নসমূহ
ইউচিচিৰ সমালোচকসকলৰ মতে, আইনখনৰ বাস্তৱায়নৰ ধৰণ আৰু অন্তৰ্নিহিত ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যসমূহ গভীৰভাৱে পৰ্যালোচনাৰ দাবী ৰাখে।
১. লিভ-ইন সম্পৰ্কৰ নথিভুক্তিকৰণ
উত্তৰাখণ্ড ইউচিচিত লিভ-ইন সম্পৰ্ক নথিভুক্ত নকৰিলে শাস্তিৰ বিধান আছে। বহু আইনবিদৰ মতে, এই ব্যৱস্থা ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু গোপনীয়তাৰ অধিকাৰৰ সৈতে সাংঘর্ষিক।
২. ব্যক্তিগত তথ্যৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰীয় নজৰদাৰী
লিভ-ইন সম্পৰ্কৰ তথ্য স্থানীয় প্ৰশাসন বা আৰক্ষীক জনোৱাৰ বিধানক বহুতে অতিমাত্ৰিক হস্তক্ষেপ বুলি আখ্যা দিছে।
৩. হিন্দু অবিভক্ত পৰিয়াল (HUF) প্ৰশ্ন
সমালোচকসকলে প্ৰশ্ন কৰিছে—যদি ইউচিচিৰ লক্ষ্য ‘সমান আইন’, তেন্তে হিন্দু অবিভক্ত পৰিয়াল ব্যৱস্থাৰ বিশেষ কৰ-সুবিধা অব্যাহত কিয়?
৪. জনজাতীয় অধিকাৰৰ ব্যতিক্ৰম
অনুসূচিত জনজাতিসমূহক বহু ক্ষেত্ৰত ইউচিচিৰ আওতাৰ বাহিৰত ৰখা হৈছে। ফলত ‘এক দেশ, এক আইন’ৰ দাবী আংশিক হৈ পৰে।
৫. নাৰীৰ মূল সমস্যাৰ সমাধান কি?
সমালোচকসকলৰ মতে, নাৰীৰ প্ৰকৃত সমস্যা কেৱল ব্যক্তিগত আইন নহয়; শিক্ষা, আৰ্থিক স্বনিৰ্ভৰতা, সামাজিক বৈষম্য আৰু নিৰাপত্তাহীনতাও সমান গুৰুত্বপূর্ণ।
‘লাভ জিহাদ’ আৰু UCC: ৰাজনীতি নে বাস্তৱতা?
‘লাভ জিহাদ’ শব্দবন্ধটো ভাৰতীয় ৰাজনীতিত এক তীব্ৰ বিতৰ্কিত বিষয়। হিন্দুত্ববাদী সংগঠনসমূহৰ মতে, কিছু সংগঠিত প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে হিন্দু নাৰীক বিবাহৰ মাধ্যমেৰে ধৰ্মান্তৰিত কৰা হয়। কিন্তু বহু অনুসন্ধান আৰু তদন্তত এই দাবীৰ সুসংগঠিত প্ৰমাণ পোৱা হোৱা নাই।
Pew Research Center-ৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত আন্তঃধৰ্মীয় বিবাহৰ হাৰ অত্যন্ত কম। তথাপিও ‘লাভ জিহাদ’ বিৰোধী আইনসমূহ বহু ৰাজ্যত প্ৰৱৰ্তিত হৈছে। সমালোচকসকলৰ মতে, এই আইনসমূহে প্ৰাপ্তবয়স্ক নাৰীৰ নিজা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ অধিকাৰক সন্দেহৰ চকুত চায়।
ইউচিচি আৰু আন্তঃধৰ্মীয় বিবাহ
ইউচিচিয়ে আন্তঃধৰ্মীয় বিবাহ নিষিদ্ধ নকৰে। ভাৰতত ইতিমধ্যে বিশেষ বিবাহ আইন, ১৯৫৪ বিদ্যমান, যিয়ে আন্তঃধৰ্মীয় বিবাহক আইনী স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। সেয়েহে ‘লাভ জিহাদ’ ৰোধৰ বাবে ইউচিচি অপৰিহাৰ্য—এই যুক্তি বহু আইনবিদৰ মতে আইনীভাৱে দুৰ্বল।
নাৰী অধিকাৰৰ প্ৰকৃত প্ৰশ্ন
মুছলমান নাৰীৰ অধিকাৰক লৈ বিতৰ্কৰ সময়ত এটা মৌলিক প্ৰশ্ন উপেক্ষিত হয়—আইনী সংস্কাৰেই নাৰীৰ মুক্তিৰ একমাত্ৰ পথ নে?
গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে—
- নিম্ন শিক্ষাৰ হাৰ,
- আৰ্থিক নিৰ্ভৰশীলতা,
- সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ,
- আৰু পিতৃতান্ত্ৰিক মানসিকতা
নাৰীৰ প্ৰকৃত অগ্ৰগতিত ডাঙৰ বাধা।
২১তম আইন আয়োগেও ২০১৮ চনৰ প্ৰতিবেদনত কৈছিল যে সম্পূৰ্ণ ইউচিচিৰ পৰিৱৰ্তে বিভিন্ন ব্যক্তিগত আইনৰ বৈষম্যমূলক ধাৰাসমূহ সংশোধন কৰাটো অধিক বাস্তৱসম্মত হ’ব পাৰে।
ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ: UCC আৰু নিৰ্বাচনী কৌশল
ইউচিচি এতিয়া কেৱল আইনী বিতৰ্ক নহয়; ই এক বৃহৎ ৰাজনৈতিক ইস্যুত পৰিণত হৈছে। বিজেপিয়ে ইয়াক ‘নাৰী সমতা’ আৰু ‘জাতীয় ঐক্য’ৰ প্ৰশ্ন হিচাপে উপস্থাপন কৰিছে। আনহাতে সমালোচকসকলে ইয়াক সংখ্যাগৰিষ্ঠতাবাদী ৰাজনীতিৰ অংশ বুলি আখ্যা দিছে।
সমালোচকসকলৰ যুক্তি—যদি প্ৰকৃত লক্ষ্য নাৰী সমতা, তেন্তে সকলো ধৰ্ম আৰু সামাজিক কাঠামোৰ বৈষম্যমূলক দিশসমূহ সমানভাৱে পৰ্যালোচনা হ’ব লাগিছিল।
সমতা কেৱল আইনে নিশ্চিত কৰিব পাৰিব নে?
ইউচিচিৰ মূল আদৰ্শ—সমান অধিকাৰ—নিশ্চয়ভাৱে গণতান্ত্ৰিক আৰু ন্যায়সংগত। কিন্তু কোনো আইনক কেৱল আদৰ্শৰ ভিত্তিত নহয়, বাস্তৱায়নৰ ধৰণ, সামাজিক প্ৰভাৱ আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ভিত্তিতো মূল্যায়ন কৰিব লাগে।
প্ৰকৃত নাৰী সমতা সেইখন সমাজত সম্ভৱ—
- য’ত সকলো ধৰ্মৰ নাৰীয়ে সমান অধিকাৰ পায়,
- য’ত ব্যক্তিগত পছন্দৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত থাকে,
- য’ত সামাজিক আৰু আৰ্থিক বৈষম্য হ্ৰাস পায়,
- আৰু য’ত ৰাষ্ট্ৰ ব্যক্তিগত জীৱনত অযথা হস্তক্ষেপ নকৰে।
ইউচিচিৰ সফলতা বা ব্যৰ্থতা শেষ পর্যন্ত নিৰ্ভৰ কৰিব—ই সঁচাকৈয়ে সমতা আৰু ন্যায় নিশ্চিত কৰে নে কেৱল ৰাজনৈতিক প্ৰতীকৰ ৰূপতেই সীমাবদ্ধ থাকে।
