উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতৰ ভূ-ৰাজনীতি আৰু জনজীৱনৰ ইতিহাসত সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ বিশেষ ক্ষমতা আইন, ১৯৫৮ (Armed Forces Special Powers Act) চমুকৈ AFSPA এক অত্যন্ত বিতৰ্কিত আৰু স্পৰ্শকাতৰ নাম। বিগত প্ৰায় ছয় দশক ধৰি এই সামৰিক আইনে অঞ্চলটোত এক দীঘলীয়া ছাঁ পেলাই ৰাখিছে। আইনখনৰ সমৰ্থকসকলে ইয়াক ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব আৰু সুৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত অপৰিহাৰ্য বুলি দাবী কৰে। আনহাতে, ইয়াৰ তীব্ৰ সমালোচক, মানৱ অধিকাৰ কৰ্মী আৰু স্থানীয় নাগৰিকসকলে ইয়াক গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰ তথা মৌলিক মানৱ অধিকাৰৰ সম্পূৰ্ণ পৰিপন্থী বুলি গণ্য কৰে।
বৰ্তমান সময়ৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশ্নটো হ’ল—যেতিয়া সামগ্ৰিকভাৱে উত্তৰ-পূৰ্বৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহৰ তীব্ৰতা প্ৰায় সম্পূৰ্ণ নোহোৱা হৈ পৰিছে, তেতিয়া এই ঔপনিবেশিক মানসিকতাৰ ক’লা আইনখন জীয়াই ৰখাৰ যৌক্তিকতা কিমান?
AFSPA কি? সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ হাতত কেনে বিশেষ ক্ষমতা থাকে?
১৯৫৮ চনত সংসদত গৃহীত হোৱা AFSPA-এ কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰালয় বা ৰাজ্যপালে “উপদ্ৰুত অঞ্চল” (Disturbed Area) বুলি ঘোষণা কৰা যিকোনো অঞ্চলত নিয়োজিত সামৰিক বাহিনীক কেইবাটাও ব্যতিক্ৰমী আৰু চৰম ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য ক্ষমতা হ’ল:
- বিনা ৱাৰেণ্টত গ্ৰেপ্তাৰ আৰু অনুসন্ধান: কেৱল সন্দেহৰ বশৱৰ্তী হৈয়ে যিকোনো ব্যক্তিক বিনা ৱাৰেণ্টত গ্ৰেপ্তাৰ কৰা আৰু যিকোনো স্থানত তালাচী চলোৱাৰ অধিকাৰ।
- মাৰাত্মক শক্তি প্ৰয়োগৰ অনুমতি: শান্তি শৃংখলা ৰক্ষাৰ নামত নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিত আইন উলংঘা কৰা লোকৰ ওপৰত প্ৰাণঘাতী গুলীচালনা কৰাৰ ক্ষমতা।
- আইনী সুৰক্ষা (Immunity): এই আইনৰ অধীনত কৰা কোনো সামৰিক কাৰ্যকলাপ বা অপাৰেচনৰ বিৰুদ্ধে কেন্দ্ৰ চৰকাৰৰ পূৰ্বানুমতি অবিহনে কোনো অসামৰিক আদালতত গোচৰ তৰিব নোৱাৰি।
এই আইনখন মূলতঃ নাগালেণ্ডৰ সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত অসমৰ বৃহৎ অংশ, মণিপুৰ, ত্ৰিপুৰা, মেঘালয় আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ কিছু অংশলৈ ইয়াৰ প্ৰয়োগ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়।
পৰিসংখ্যাৰ আইনাত উত্তৰ-পূৰ্বৰ সুৰক্ষা পৰিস্থিতি
বিগত দুই দশকত উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতৰ সুৰক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক পৰিৱেশত এক আশাব্যঞ্জক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰালয়ৰ (MHA) আনুষ্ঠানিক চৰকাৰী পৰিসংখ্যাই ইয়াৰ স্পষ্ট প্ৰমাণ দাঙি ধৰে:
| মূল্যায়নৰ সূচক | ২০১৪ চনৰ তুলনাত বৰ্তমানৰ স্থিতি |
| উগ্ৰপন্থী হিংসাৰ ঘটনা | ৭০ শতাংশতকৈও অধিক হ্ৰাস পাইছে। |
| সাধাৰণ নাগৰিকৰ মৃত্যু | ৮০ শতাংশতকৈও অধিক কমিছে। |
| সুৰক্ষা বাহিনীৰ ক্ষয়-ক্ষতি | বুজন পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে। |
| শান্তি চুক্তি আৰু আত্মসমৰ্পণ | একাধিক ঐতিহাসিক চুক্তিৰ জৰিয়তে হাজাৰ হাজাৰ উগ্ৰপন্থী মূলসুঁতিলৈ উভতিছে। |
এই পৰিসংখ্যাই একমুখে প্ৰমাণ কৰে যে উত্তৰ-পূৰ্বৰ সামগ্ৰিক আইন-শৃংখলা পৰিস্থিতি এতিয়া পূৰ্বৰ তুলনাত যথেষ্ট শান্ত আৰু উন্নত।
মানৱ অধিকাৰৰ উলংঘন আৰু ক’লা ইতিহাস
AFSPA-ৰ বিৰুদ্ধে আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু আৱেগিক যুক্তিটো হৈছে মানৱ অধিকাৰ খৰ্ব হোৱাৰ প্ৰশ্ন। বহু দশক ধৰি স্থানীয় জাতীয় সংগঠন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানৱ অধিকাৰ সংস্থাসমূহে অভিযোগ কৰি আহিছে যে এই আইনে:
- সাধাৰণ জনতাৰ মাজত ন্যায়বিচাৰৰ প্ৰক্ৰিয়াটো দুৰ্বল কৰি তোলে।
- সামৰিক বাহিনীৰ জবাবদিহিতাক সম্পূৰ্ণৰূপে সীমিত কৰে।
- নিৰীহ অসামৰিক নাগৰিক ভুৱা সংঘৰ্ষ বা সেনাৰ অত্যাচাৰৰ বলি হোৱাৰ আশংকা বৃদ্ধি কৰে।
- কেন্দ্ৰীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি জনসাধাৰণৰ গণতান্ত্ৰিক আস্থা গুৰুতৰভাৱে ক্ষুণ্ণ কৰে।
অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত চলোৱা সেনাৰ অপাৰেচনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মণিপুৰৰ কৰুণ থাংজাম মনোৰমা হত্যাকাণ্ড আৰু মালোম গণহত্যা আদি ঐতিহাসিক ঘটনাই উত্তৰ-পূৰ্বত AFSPA-বিৰোধী গণ-আন্দোলনক জুইৰ দৰে তীব্ৰ কৰি তুলিছিল।
ইৰোম শৰ্মিলা: উৰ্ধমুখী প্ৰতিবাদৰ এক জলন্ত প্ৰতীক
AFSPA প্ৰত্যাহাৰৰ দাবীত হোৱা সংগ্ৰামৰ কথা ক’লেই মণিপুৰৰ “আইৰন লেডী” ইৰোম চানু শৰ্মিলাৰ নাম স্বত:স্ফূৰ্তভাৱে আহে। এই মহান মানবাধিকাৰ কৰ্মীগৰাকীয়ে আইনখন বাতিলৰ দাবীত সুদীৰ্ঘ ১৬ বছৰ ধৰি অনশন চলাই বিশ্বৰ গণতান্ত্ৰিক ইতিহাসত এক নজিৰবিহীন অধ্যায় সৃষ্টি কৰিছিল। তেওঁৰ এই ত্যাগৰ বাবেই AFSPA বিতৰ্কই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বিশেষ মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল।
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ যুক্তি আৰু সীমান্তৰ বাস্তৱতা
আনহাতে, নতুন দিল্লী আৰু সামৰিক বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে উত্তৰ-পূৰ্বৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতি অত্যন্ত সংবেদনশীল। তেওঁলোকৰ যুক্তি অনুসৰি:
১. ম্যানমাৰ আৰু বাংলাদেশ সীমান্তৰ দুৰ্গম অঞ্চলসমূহত এতিয়াও কিছুমান উগ্ৰপন্থী নেটৱৰ্ক সম্পূৰ্ণ সক্ৰিয় হৈ আছে।
২. বহিঃৰাষ্ট্ৰৰ পৰা অবৈধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ সৰবৰাহ আৰু ড্ৰাগছ মাফিয়াৰ নেটৱৰ্ক প্ৰতিহত কৰিবলৈ সেনাৰ হাতত বিশেষ অপাৰেশ্যনাল ক্ষমতা থকাটো জৰুৰী।
এই সুৰক্ষাজনিত যুক্তিসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে নুই কৰিব নোৱাৰি যদিও, প্ৰশ্ন উঠে—কোনো এক বিশেষ জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতি চম্ভালিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা এখন সাময়িক আইন কিদৰে আধা শতিকাতকৈও অধিক সময় ধৰি চিৰস্থায়ী হ’ব পাৰে?
শান্তি যদি বাস্তৱ, তেন্তে বৈষম্য কিয়?
শেহতীয়া বছৰসমূহত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিজেই স্বীকাৰ কৰিছে যে উত্তৰ-পূৰ্বৰ পৰিস্থিতি সলনি হৈছে। চৰকাৰে ধাপে ধাপে অসম, নাগালেণ্ড আৰু মণিপুৰৰ এক বৃহৎ অঞ্চলৰ পৰা AFSPA আংশিকভাৱে প্ৰত্যাহাৰ কৰিছে। চৰকাৰৰ এই ইতিবাচক সিদ্ধান্তই নিজেই এক ডাঙৰ স্বীকাৰোক্তি যে উক্ত অঞ্চলসমূহ এতিয়া সামৰিক আইন অবিহনেই শান্তিপূৰ্ণভাৱে চলিবলৈ সক্ষম। তেনেস্থলত, বাকী থকা পকেটসমূহতো ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে বাতিল কৰাৰ বাবে পুনৰ মূল্যায়নৰ সময় সমাগত।
স্থায়ী সমাধানৰ বিকল্প পথ কি হ’ব পাৰে?
AFSPA প্ৰত্যাহাৰ কৰা মানেই অঞ্চলটোৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পেলোৱা নহয়। বৰং বন্দুকৰ নলীৰে শান্তি ৰক্ষা কৰাতকৈ তলত উল্লিখিত আধুনিক আৰু গণতান্ত্ৰিক বিকল্পসমূহ গ্ৰহণ কৰিলেহে স্থায়ী সমাধান সম্ভৱ:
- আধুনিক আৰক্ষী বাহিনীৰ গঠন: স্থানীয় আৰক্ষী আৰু অৰ্ধসামৰিক বাহিনীকে আধুনিক প্ৰশিক্ষণ আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰে সুসজ্জিত কৰি আইন-শৃংখলা চম্ভালিবলৈ স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰা।
- চোৰাংচোৱা সমন্বয় (Intelligence Coordination): অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু চোৰাংচোৱা তথ্যৰ আদান-প্ৰদান তীব্ৰতৰ কৰি অপৰাধীৰ বিৰুদ্ধে নিৰ্দিষ্ট আৰু নিখুঁত অভিযান চলোৱা।
- সীমান্ত ব্যৱস্থাপনা (Border Management): ড্রোন আৰু স্মাৰ্ট ফেন্সিং প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্তসমূহ সম্পূৰ্ণ ছীল কৰা।
- আস্থা আৰু বিকাশৰ ৰাজনীতি: স্থানীয় খিলঞ্জীয়া জনসাধাৰণৰ মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰি উন্নয়ন, শিক্ষা আৰু নিয়োগ প্ৰক্ৰিয়া অধিক শক্তিশালী কৰা।
AFSPA-ৰ প্ৰশ্নটো কেৱল এখন আইন বা সুৰক্ষাৰ কাৰিকৰী দিশ নহয়; ই হ’ল উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কোটি কোটি নাগৰিকৰ মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতি থকা বিশ্বাসৰ প্ৰশ্ন। ভাৰতবৰ্ষৰ আন যিকোনো ৰাজ্যৰ নাগৰিকৰ দৰেই উত্তৰ-পূৰ্বৰ জনসাধাৰণো সম-অধিকাৰ আৰু মুক্ত আকাশৰ তলত জীয়াই থকাৰ অধিকাৰী।
কোনো এটা অঞ্চলক অনিৰ্দিষ্টকাল ধৰি “ব্যতিক্ৰম” বা “সামৰিক ছাঁৰ তলত” পৰিচালনা কৰাটো ভাৰতৰ দৰে এখন সাৰ্বভৌম গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে শোভনীয় নহয়। চৰকাৰে যদি প্ৰকৃততেই বিশ্বাস কৰে যে উত্তৰ-পূৰ্বলৈ শান্তিৰ সূৰ্য উদয় হৈছে, তেন্তে তাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰমাণ হ’ব এই ক’লা আইনখনৰ সম্পূৰ্ণ আৰু চিৰস্থায়ী প্ৰত্যাহাৰ। কাৰণ এক সবল আৰু একাত্ম ভাৰতবৰ্ষৰ ভৱিষ্যৎ বন্দুকৰ ভয়ত নহয়, বৰং নাগৰিকৰ আস্থা আৰু সাংবিধানিক সুৰক্ষাৰ ওপৰতহে গঢ়ি উঠিব পাৰে।
