বন্দেমাতৰম: ছয় স্তবক, দুই স্তবক — আৰু দেশপ্ৰেমৰ বৃহত্তৰ প্ৰশ্ন

ভাৰতে ‘বন্দেমাতৰম’ক শ্ৰদ্ধা কৰে নে নকৰে, সেয়া মূল প্ৰশ্ন নহয়। মূল প্ৰশ্নটো হৈছে — এটা ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকক কেনেদৰে সন্মান জনোৱা উচিত?

ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত বন্দেমাতৰমৰ দৰে জটিল আৰু একাধাৰে অতীব শ্ৰদ্ধাৰ স্থান দখল কৰা গীত খুব কমেইহে আছে। ঊনবিংশ শতিকাত জন্মলাভ কৰা, স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ সময়ত উপনিৱেশবিৰোধী আন্দোলনৰ মূল চালিকাশক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা আৰু স্বাধীনতাৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্ব লাভ কৰা এই গীতটিয়ে বহু চৰকাৰ, ৰাজনৈতিক আন্দোলন আৰু মতাদৰ্শগত সংঘাত পাৰ কৰি আহিছে।

তথাপিতো ২০২৬ চনত এই গীতটি পুনৰ এবাৰ তীব্ৰ ৰাজনৈতিক বাকযুদ্ধৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে।

প্ৰথম দৃষ্টিত এই বিতৰ্ক অতি সৰল যেন লাগে: বন্দেমাতৰম গীতটি সম্পূৰ্ণৰূপে গোৱা উচিত, নে চৰকাৰী তথা ৰাজহুৱা অনুষ্ঠানসমূহত পূৰ্বৰ পৰম্পৰা অনুসৰি কেৱল প্ৰথম দুই স্তবকহে গোৱা উচিত?

এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ নিৰ্ভৰ কৰে আপুনি আচলতে কি ধৰণৰ প্ৰশ্ন সুধিছে তাৰ ওপৰত।

যদি প্ৰশ্নটো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বৰ্তমানৰ চৰকাৰী প্ৰট’কলক লৈ হয়, তেন্তে উত্তৰ স্পষ্ট। SCC Online-ত প্ৰকাশিত তথ্য অনুসৰি, ২০২৬ চনৰ ২৮ জানুৱাৰীত গৃহ মন্ত্ৰালয়ে (Ministry of Home Affairs) এক বিস্তৃত নিৰ্দেশনা জাৰি কৰি নিৰ্ধাৰিত অনুষ্ঠানসমূহত ছয় স্তবকৰে গঠিত সমগ্ৰ গীতটিক ৰাষ্ট্ৰীয় গীতৰ (National Song) চৰকাৰী ৰূপ হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। এই পূৰ্ণাঙ্গ ৰূপটোৰ পৰিবেশন সময় প্ৰায় ৩ মিনিট ১০ ছেকেণ্ড।

কিন্তু যদি প্ৰশ্নটো ভাৰতৰ ঐতিহাসিক অনুশীলনক লৈ হয়, তেন্তে উত্তৰটো অধিক জটিল।

দুপুৰণিৰে পৰা ৰাজহুৱা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় অনুষ্ঠানসমূহত কেৱল প্ৰথম দুই স্তবক গোৱাৰ পৰম্পৰা চলি আহিছে। এই অনুশীলনৰ এক নথিভুক্ত ৰাজনৈতিক ইতিহাস আছে যাৰ আৰম্ভণি হৈছিল ১৯৩৭ চনত — আজিৰ ৰাজনীতিৰ প্ৰত্যুত্তৰত সৃষ্টি কৰা কোনো নতুন নীতি নহয়।

আৰু এই পাৰ্থক্যটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ বুকুত জন্ম লাভ কৰা এটা গীত

বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ বন্দেমাতৰম ঔপনিৱেশিক ভাৰতৰ সাহিত্যিক আৰু ৰাজনৈতিক জাগৰণৰ ফল আছিল, যিটো পিছলৈ তেওঁৰ উপন্যাস ‘আনন্দমঠ’ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

গীতটিৰ প্ৰাৰম্ভিক শ্লোকসমূহত পানী, উৰ্বৰতা, সেউজীয়া প্ৰকৃতি, জোনাক আৰু প্ৰচুৰতাৰ ছাঁয়াত মাতৃভূমিক আবাহন কৰা হৈছে। এই শ্লোকসমূহে স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ত অভূতপূৰ্ব আৱেগিক শক্তি সঞ্চাৰ কৰিছিল। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়লৈকে বন্দেমাতৰমে কেৱল সাহিত্যৰ পৰিধি অতিক্ৰম কৰি উপনিৱেশবিৰোধী প্ৰতিবাদৰ মূল ধ্বনি আৰু সাংস্কৃতিক সংগ্ৰামৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছিল।

সেই ইতিহাসক বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক মতভেদৰ দ্বাৰা মচি পেলাব নোৱাৰি।

ঠিক তেনেদৰে, গীতটিৰ পিছৰ স্তবকসমূহক বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক সুবিধাৰ বাবে ইতিহাসৰ নথিৰ পৰা আতৰাই ৰখা উচিত নহয়। গীতটিৰ সমগ্ৰ সাহিত্যিক ৰূপটোত এনে কিছু ধৰ্মীয় প্ৰতীক আৰু উপমা আছে, যিবোৰ বিভিন্ন ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰে গঠিত দেশখনৰ সংগ্ৰামী নেতাসকলৰ বাবে চিন্তাৰ কাৰণ হৈ পৰিছিল।

আজিৰ ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ জন্মৰ বহু পূৰ্বেই এই সংঘাতৰ সৃষ্টি হৈছিল।

প্ৰথম দুই স্তবক কিয় ৰাজহুৱাভাৱে গ্ৰহণযোগ্য হৈ পৰিছিল?

আজিৰ ৰাজনৈতিক বাকযুদ্ধত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কিন্তু উপেক্ষা কৰা তথ্যটো হ’ল ১৯৩৭ চনৰ সিদ্ধান্ত।

১৯৩৭ চনত কংগ্ৰেছ ৱৰ্কিং কমিটিয়ে (Congress Working Committee) বন্দেমাতৰমক লৈ সৃষ্টি হোৱা বিতৰ্কৰ বুজ লৈছিল। কমিটিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনত এই গীতটিৰ অসাধাৰণ ভূমিকা স্বীকাৰ কৰাৰ লগতে মুছলিম নেতাসকলে গীতটিৰ শেষৰ অংশসমূহক লৈ প্ৰকাশ কৰা আপত্তিও বিবেচনা কৰিছিল।

কমিটিয়ে সিদ্ধান্ত লৈছিল যে প্ৰথম দুই স্তবক — যি ইতিমধ্যে ৰাজহুৱাভাৱে সমাদৃত আছিল — ৰাষ্ট্ৰীয় অনুষ্ঠানসমূহত ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব। ইয়াৰ কাৰণ এইটো নাছিল যে বাকী অংশৰ কোনো অস্তিত্ব নাই; বৰঞ্চ কাৰণটো আছিল যে প্ৰথম দুই স্তবকে ধৰ্মীয় নিৰ্দিষ্টতা পৰিহাৰ কৰি এক সৰ্বজনগ্ৰাহ্য ৰাষ্ট্ৰীয় আৱেগ প্ৰকাশ কৰিব পাৰিছিল।

বহুত্ববাদী ভাৰতৰ উমৈহতীয়া পৰিচয় গঢ়াৰ প্ৰচেষ্টাত এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল। গতিকে, কেৱল দুই স্তবক গোৱাৰ পৰম্পৰাক “তুষ্টিকৰণৰ ৰাজনীতি” বুলি আখ্যা দিয়াটো ঐতিহাসিকভাৱে অশুদ্ধ। মহাাত্মা গান্ধী, জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ দৰে ব্যক্তিসকলে এই আলোচনাত অংশ লৈছিল।

এই সিদ্ধান্ত চিৰস্থায়ী নহ’ব পাৰে, কিন্তু ইয়াৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্বক অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি।

স্বাধীন ভাৰতে কি সিদ্ধান্ত লৈছিল?

সংবিধান সভাৰ (Constituent Assembly) সিদ্ধান্তও সমানেই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।

১৯৫০ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত সংবিধান সভাৰ সভাপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকসমূহক লৈ এক ঐতিহাসিক ঘোষণা কৰে। তেওঁ ‘জন গণ মন’ক ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত (National Anthem) হিচাপে ঘোষণা কৰে আৰু কয় যে স্বাধীনতা সংগ্ৰামত অতি বিশেষ ভূমিকা পালন কৰাৰ বাবে ‘বন্দেমাতৰম’ক ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতৰ সমানেই মৰ্যাদা (National Song) দিয়া হ’ব।

ই আছিল এক অসাধাৰণ বুজাবুজি। ভাৰতে বন্দেমাতৰমক বাদ দিয়া নাছিল, আৰু একে সময়তে ইয়াক ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতৰ সাংবিধানিক বাধ্যতামূলক মৰ্যাদাও জাপি দিয়া নাছিল।

২০২৬ চনত কি সলনি হ’ল?

২০২৬ চনত এই বিতৰ্কই নতুন ৰূপ লয়। গৃহ মন্ত্ৰালয়ে (Ministry of Home Affairs) ২৮ জানুৱাৰীত নিৰ্দেশনা জাৰি কৰি ৬ টা স্তবকেৰে গঠিত পূৰ্ণাঙ্গ বন্দেমাতৰম নিৰ্ধাৰিত চৰকাৰী কাৰ্যসূচীত গোৱাটো বাধ্যতামূলক কৰে। আৱাহনী অনুষ্ঠান, ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ৰাজ্যপালৰ আনুষ্ঠানিক উপস্থিতি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা উত্তোলনৰ সময়ত এই নিয়ম প্ৰযোজ্য হ’ব।

ইফালে, আকাশবাণীয়েও (Akashvani) গীতটিৰ ১৫০ বছৰীয়া জয়ন্তী উপলক্ষে ২০২৬ চনৰ ২৬ মাৰ্চৰ পৰা পুৱাৰ সম্প্ৰচাৰত সম্পূৰ্ণ ৬ টা স্তবক বজোৱাৰ কথা ঘোষণা কৰে।

চৰকাৰে ক’ব পাৰে: “প্ৰট’কল সলনি হৈছে, গতিকে চৰকাৰী স্থানত সম্পূৰ্ণ গীতটো গোৱা উচিত।” কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে যিসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে দুই স্তবক পচন্দ কৰে, তেওঁলোক দেশদ্ৰোহী।

সমগ্ৰ গীতটো গালে দেশপ্ৰেম বাঢ়ি যায়নে?

ধাৰণাটো শুদ্ধ নহয়। সমগ্ৰ ৬ টা স্তবক গোৱা এজন নাগৰিক কেৱল প্ৰথম ২ টা স্তবক গোৱা জনতকৈ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে অধিক দেশপ্ৰেমী হৈ নপৰে।

দেশপ্ৰেম গীতৰ দৈৰ্ঘ্যৰে জোখা নহয়। এখন ৰাষ্ট্ৰই নিজৰ নাগৰিকক কৰা ব্যৱহাৰ, সংবিধানৰ সুৰক্ষা, আইনৰ শাসন আৰু দুৰ্বলক দিয়া সুৰক্ষাৰ মাধ্যমেৰেহে নিজৰ আদৰ্শ প্ৰমাণ কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকসমূহ স্বেচ্ছামূলক শ্ৰদ্ধাৰ পৰাহে শক্তিশালী হয়, ৰাজনৈতিক ভাবুকিৰ পৰা নহয়।

ঐতিহাসিক সম্পূৰ্ণতা আৰু চৰকাৰী বাধ্যবাধকতা

গীতটিৰ বাকী ৪ টা স্তবকো ইতিহাসৰ বুকুৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ যাব নালাগে। সমগ্ৰ সাহিত্যিক সৃষ্টিটোক জনাটো আৰু বুজাটো শিক্ষাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। গতিকে চৰকাৰে ইতিহাসৰ সম্পূৰ্ণতাৰ বাবে সমগ্ৰ গীতটি প্ৰচাৰ কৰাত আপত্তি থাকিব নোৱাড়ে।

কিন্তু প্ৰট’কল আৰু বাধ্যতামূলক আৱেগ জাপি দিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে। ২০২৬ চনৰ গৃহ মন্ত্ৰালয়ৰ নিৰ্দেশনা কেৱল চৰকাৰী কাৰ্যসূচীৰ আনুষ্ঠানিক নিয়ম। ইয়াক নাগৰিকৰ আনুগত্যৰ পৰীক্ষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাটো এক সুস্থ গণতন্ত্ৰৰ লক্ষণ নহয়।

এক আধুনিক ভাৰতৰ বাবে প্ৰকৃত প্ৰশ্ন

আজিৰ ভাৰতক এখন এনে গণৰাজ্য হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়োজন, যিয়ে শ্ৰদ্ধা আৰু বহুত্ববাদ — এই দুয়োটাকে একেলগে ধৰি ৰাখিব পাৰে।

চৰকাৰী নীতি অনুসৰি কাৰ্যসূচীসমূহত সম্পূৰ্ণ বন্দেমাতৰম গোৱা হওক। একে সময়তে, ১৯৩৭ চনৰ ঐতিহাসিক সিদ্ধান্ত আৰু ইয়াৰ প্ৰথম দুই স্তবকৰ ঐতিহাসিক ভূমিকাকো স্বীকাৰ কৰা হওক।

কোনো ৰাজনৈতিক দলে বন্দেমাতৰমৰ গৰাকী বুলি দাবী কৰিব নোৱাৰে। এই গীত সমগ্ৰ গণৰাজ্যৰ, আৰু ইয়াৰ ইতিহাস সমগ্ৰ ভাৰতবাসীৰ। দেশপ্ৰেমক কেৱল এটা প্ৰদৰ্শনী বা পৰীক্ষাত পৰিণত নকৰি, ইতিহাস আৰু সংগ্ৰামক সঁচাকৈ বুজি পোৱাটোৱেই হ’ব বন্দেমাতৰম আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰতি প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি।