জৌহৰ, পদ্মাৱত আৰু স্বৰা ভাস্কৰ: ইতিহাসক মহিমান্বিত কৰা আৰু প্ৰশ্ন কৰাৰ মাজৰ সূক্ষ্ম ৰেখা

অভিনেত্ৰী স্বৰা ভাস্কৰৰ ‘পদ্মাৱত’ চিনেমাৰ জৌহৰ (Jauhar) দৃশ্যক লৈ কৰা মন্তব্যই পুনৰ এবাৰ এক জটিল কিন্তু অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয় বিতৰ্কৰ সূচনা কৰিছে। সেয়া হৈছে— এখন সমাজে নিজৰ ইতিহাসৰ যন্ত্ৰণাদায়ক অধ্যায়সমূহক মহিমান্বিত নকৰাকৈ বা ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটক অপমান নকৰাকৈ কেনেকৈ মনত ৰখা উচিত?

স্বৰা ভাস্কৰৰ মন্তব্যই তীব্ৰ সমালোচনার সন্মুখীন হৈছে, কাৰণ বিশেষকৈ ৰাজপুতসকলৰ ঐতিহাসিক আৰু আৱেগিক চেতনাৰ সৈতে জৌহৰ প্ৰথা গভীৰভাৱে জড়াই আছে। সমালোচকসকলৰ মতে, মধ্যযুগীয় হিংসাত্মক সমাজখনত বাস কৰা মহিলাসকলৰ পদক্ষেপক আজিৰ আধুনিক নৈতিক মূল্যবোধেৰে বিচাৰ কৰাটো ঐতিহাসিকভাৱে অপৰিপক্ক আৰু অনুচিত।

সমালোচকসকলৰ এই যুক্তিৰ এক যুক্তিযুক্ত ভিত্তি আছে। কিন্তু একে সময়তে স্বৰা ভাস্কৰৰ মূল প্ৰশ্নটোকো আওকাণ কৰিব নোৱাৰি।

ইতিহাসক সলনি কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু প্ৰশ্নৰ ঊৰ্ধ্বতো ৰাখিব নোৱাৰি

ভাস্কৰৰ মুখ্য চিন্তা আছিল চিনেমাৰূপত জৌহৰৰ চিত্ৰণে বৰ্তমানৰ মহিলাসকল—বিশেষকৈ যৌন হিংসাৰ বলি হোৱা সকলৰ মানসিকতাত কেনে প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে যৌন হিংসাতকৈ মৃত্যুক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ দৃশ্যই পৰোক্ষভাৱে সম্প্ৰচাৰ কৰে যে যৌন উৎপীড়নে এগৰাকী নাৰীৰ মৰ্যাদা বা অস্তিত্ব বিনষ্ট কৰে। বিতৰ্কৰ পাছত তেওঁ স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে তেওঁ ৰাণী পদ্মিনীক বা জৌহৰ কৰা নাৰীসকলক কেতিয়াও ‘কাপুৰুষ’ বুলি কোৱা নাছিল।

এই পাৰ্থক্যটো বুজি পোৱাটো অত্যন্ত জৰুৰী।

জৌহৰক কেৱল “বীৰত্বপূৰ্ণ আত্মত্যাগ” বা “কাপুৰুষতা” বুলি সহজভাৱে শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব নোৱাৰি। মধ্যযুগীয় যুদ্ধ, অৱৰোধ, বন্দিত্ব, যৌন হিংসাৰ ভয় আৰু নাৰীৰ সীমিত বিকল্পৰ মাজতেই এই প্রথাৰ জন্ম হৈছিল। এই প্রথাক বুজিবলৈ আধুনিক ধাৰণা জাপি দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে সেই সময়ৰ পৰিস্থিতিক বুজাটো প্ৰয়োজন। The Hindu Editorial আৰু Frontline Magazine ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠিত গৱেষণামূলক প্ৰকাশনেও ঐতিহাসিক ঘটনা আৰু আধুনিক মূল্যবোধৰ মাজৰ এই সুক্ষ্ম পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে।

কিন্তু এখন গণতান্ত্রিক সমাজে নিজৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে অস্বস্তিকৰ প্ৰশ্ন সোধাৰ স্বাধীনতা ধৰি ৰাখিব লাগিব:

• তেনে চূড়ান্ত বাধ্যবাধকতাৰ মাজতো নাৰীসকলৰ স্বতন্ত্ৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা আছিলনে?

• এইয়া স্বেচ্ছামূলক আছিল, নে সামাজিক হেঁচা আছিল, নে দুয়োৰে এক জটিল মিশ্ৰণ আছিল?

• সাহিত্য আৰু ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক আখ্যানৰ দ্বাৰা ইতিহাসৰ স্মৃতি কিমানদূৰ প্রভাবিত হৈছে?

দুয়োটা চৰম পন্থাৰে বিপদ আছে

জৌহৰক কেৱল অযুক্তিকৰ কাপুৰুষতা বুলি নাকচ কৰাত যেনেকৈ বিপদ আছে, ঠিক তেনেকৈয়ে ইয়াক আদৰ্শ নাৰীত্বৰ সৰল প্ৰতীক কৰি তোলাতো সমানেই গুৰুতৰ বিপদ আছে।

যদি নতুন প্ৰজন্মৰ নাৰীক এই বাৰ্তা দিয়া হয় যে হিংসাৰ সন্মুখত জীৱন পুনৰ গঢ়াতকৈ মৃত্যুৰে “মৰ্যাদা” ৰক্ষা কৰাটো অধিক প্ৰশংসনীয়, তেন্তে সমাজে নিজকে প্ৰশ্ন কৰা উচিত—আমি কেনে মূল্যবোধ সঞ্চাৰ কৰিছো?

যৌন নিৰ্যাতনৰ পৰা জীৱাই থকা এগৰাকী নাৰীয়ে নিজৰ মৰ্যাদা হেৰুৱাই পেলোৱা নাই। তেওঁ অপৱিত্ৰ হৈ পৰা নাই। আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হৈছে, তেওঁ জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলোৱা নাই।

চিনেমা আৰু সামাজিক দায়বদ্ধতা

পপ পপুলাৰ চিনেমাৰ মাধ্যম হিচাপে বিপুল প্ৰভাৱ আছে। চিনেমাই ঐতিহাসিক স্মৃতিক এক শক্তিশালী আৱেগিক অভিজ্ঞতালৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰে।

‘পদ্মাৱত’ৰ সহ-লেখক প্ৰকাশ কাপাড়িয়াই দৃশ্যটোক ঐতিহাসিক সত্যৰ প্ৰতিফলন বুলি ৰক্ষা কৰিছে। তেওঁলোকৰ মতে, ঐতিহাসিক ঘটনা দেখুওৱাটোৱেই ইয়াক মহিমান্বিত কৰা নুবুজায়। এই মতভেদো বৈধ্য আৰু গ্ৰহণযোগ্য।

বৃহৎ প্রশ্নটো: গণতন্ত্ৰ আৰু ইতিহাসৰ সুস্থ চৰ্চা

অৱশেষত, এই বিতৰ্ক কেৱল স্বৰা ভাস্কৰ বা ‘পদ্মাৱত’ চিনেমাখনতে সীমিত নহয়। ইয়াৰ মূল প্রশ্নটো হ’ল—ভাৰতে মতভেদক স্থান দিব পৰাকৈ নিজৰ ইতিহাসক লৈ পৰিপক্কনে?

এখন পৰিপক্ক সমাজে অতীতৰ নাৰীসকলক শ্ৰদ্ধা জনোৱা আৰু বৰ্তমানৰ নাৰীৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰাৰ মাজত যিকোনো এটাক বাছি ল’বলগীয়া নহয়। দুয়োটা সত্য সহাৱস্থান কৰিব পাৰে।

ইতিহাস স্মৃতিৰ যোগ্য, আৰু ঐতিহাসিক স্মৃতি শ্ৰদ্ধাৰ যোগ্য। কিন্তু ইতিহাস বা স্মৃতি—কোনোটোৱেই প্ৰশ্নৰ ঊৰ্ধ্বত হ’ব নোৱাৰে।