ভাৰত চৰকাৰে যোৱা কেইবছৰমান ধৰি পেট্ৰ’লৰ সৈতে ইথানল মিহলাই ব্যৱহাৰ কৰাৰ নীতিৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে। ২০২৫ চনৰ ভিতৰত ২০% ইথানল মিশ্ৰণ (E20 Fuel India) লক্ষ্য পূৰণ কৰা হৈছে বুলি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ঘোষণা কৰিছে। চৰকাৰৰ মূল যুক্তি হৈছে— ইয়াৰ ফলত খনিজ তেল আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমিব, কাৰ্বন নিঃসৰণ হ্ৰাস পাব আৰু কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি পাব।
কিন্তু এই উজ্জ্বল প্ৰতিশ্ৰুতিৰ আঁৰত কিছুমান গুৰুতৰ প্ৰশ্ন ক্ৰমাৎ জোৰদাৰ হৈ উঠিছে। গাড়ীৰ ইঞ্জিনত সমস্যা, মাইলেজ হ্ৰাস, বিপুল পৰিমাণৰ মিঠা পানীৰ ব্যৱহাৰ, খাদ্য সুৰক্ষাৰ ওপৰত সম্ভাৱ্য চাপ আৰু ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ অভিযোগে ভাৰতৰ ইথানল নীতিক এতিয়া বিতৰ্কৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত লৈ আহিছে।
E20: চৰকাৰৰ সফলতা ??
ভাৰত চৰকাৰে E20 লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ আগতেই পূৰণ কৰাৰ কথা কৈছে। চৰকাৰৰ মতে, ইয়াৰ ফলত দেশৰ বিপুল পৰিমাণৰ বিদেশী মুদ্ৰা সঞ্চয় হৈছে আৰু কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতি লাভান্বিত হৈছে। কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীতে গ্ৰাহক পৰ্যায়ত বাস্তৱ ছবিখন কিছু সুকীয়া।
বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত বহু গাড়ীৰ মালিকে মাইলেজ কমি যোৱা আৰু ইঞ্জিনৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস পোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে। ২০২৫ চনত প্ৰকাশিত এক সংবাদ প্ৰতিবেদনত অটোমোবাইল প্ৰতিষ্ঠান মাহিন্দ্ৰাৰ এজন শীৰ্ষ বিষয়াই স্বীকাৰ কৰিছিল যে:
“E20 ইন্ধন সাধাৰণতে সুৰক্ষিত হ’লেও ইয়াৰ ফলত বাহনৰ মাইলেজ আৰু এক্সিলাৰেচন (Acceleration) কিছু হ্ৰাস পাব পাৰে।”
ইয়াৰ মূল কাৰণটো সম্পূৰ্ণ বৈজ্ঞানিক। ইথানলৰ শক্তি-ঘনত্ব (Energy Density) স্বাভাৱিক পেট্ৰ’লতকৈ কম। অৰ্থাৎ, সমান দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰিবলৈ গাড়ীত অধিক ইন্ধনৰ প্ৰয়োজন হ’ব। ফলস্বৰূপে কাগজত-কলমত পেট্ৰ’লৰ দাম সস্তা যেন লাগিলেও, সাধাৰণ ব্যৱহাৰকাৰীৰ পকেটৰ প্ৰকৃত ব্যয় কম্বই বুলি কোনো নিশ্চয়তা নাই।
পুৰণি গাড়ীৰ বাবে কিমান সুৰক্ষিত এই ইন্ধন?
চৰকাৰে দাবী কৰিছে যে E20 ইন্ধনে পুৰণি গাড়ীত উল্লেখযোগ্য কোনো ক্ষতি নকৰে। ARAI (Automotive Research Association of India), IIP আৰু IOC-ৰ পৰীক্ষাৰ উদ্ধৃতি দি এই যুক্তি দাঙি ধৰা হৈছে।
| অনুষ্ঠান/সংস্থা | চৰকাৰী স্থিতি | বিশেষজ্ঞৰ আশংকা |
| ARAI & IOC | পুৰণি বাহনৰ বাবে সুৰক্ষিত। | দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ এতিয়াও অস্পষ্ট। |
| অটোম’বাইল বিশেষজ্ঞ | কোনো বিশেষ ক্ষতি নকৰে। | ৰাবাৰ ছীল, ফুৱেল লাইন আৰু ধাতুৰ ক্ষয় হ’ব পাৰে। |
অটোম’বাইল বিশেষজ্ঞসকলৰ এটা ডাঙৰ অংশই সতৰ্কবাণী দিছে যে ইথানলে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা আৰ্দ্ৰতা (Moisture) শোষণ কৰে। ইয়াৰ ফলত কিছুমান পুৰণি গাড়ীৰ ৰাবাৰ ছীল, ফুৱেল লাইন আৰু ধাতৱ অংশত দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। বিশেষকৈ যিবোৰ গাড়ী E20-সামঞ্জস্যহীন (Non-compliant), সেইবোৰৰ ক্ষেত্ৰত এই উদ্বেগ সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নোৱাৰি। গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, বহু ভাৰতীয় নাগৰিকৰ ওচৰত এতিয়াও ৮-১০ বছৰ পুৰণি গাড়ী আছে, নীতি নিৰ্ধাৰণৰ সময়ত এই বৃহৎ গোষ্ঠীৰ স্বাৰ্থ কিমান বিবেচনা কৰা হৈছিল সেয়া এতিয়াও অস্পষ্ট।
পানী: ইথানল উৎপাদনৰ অদৃশ্য মূল্য
ইথানল বিতৰ্কৰ আটাইতকৈ গুৰুতৰ আৰু ভয়াবহ দিশটো হৈছে পানীৰ অপচয়। ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ সৰ্বাধিক পানী-সংকটগ্ৰস্ত দেশসমূহৰ অন্যতম। দেশৰ বহু অঞ্চলত ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ দ্ৰুতগতিত তললৈ নামি গৈছে। এনে সময়ত আখ, মাকৈ বা ধানৰ দৰে শস্যৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণে ইথানল উৎপাদন কৰা কিমান যুক্তিসংগত?
আখ হৈছে এক বিশেষভাৱে “পানীখেকো শস্য”। মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৰে সঘনাই পানীৰ নাটিনিয়ে দেখা দিয়া ৰাজ্যসমূহত ইথানল উৎপাদনৰ বাবে আখৰ চাহিদা বৃদ্ধি পালে জলসম্পদৰ ওপৰত অপৰিসীম চাপ পৰিব। বহু পৰিৱেশ বিশেষজ্ঞই যুক্তি দিছে যে এয়া আচলতে “তেল আমদানি কমাবলৈ পানী ৰপ্তানি” কৰাৰ দৰে এক আত্মঘাতী পৰিস্থিতি। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ যুগত এই প্ৰশ্ন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ— খনিজ তেল সঞ্চয় কৰিবলৈ আমি আমাৰ ভৱিষ্যতৰ মিঠা পানীৰ উৎসসমূহ বিসৰ্জন দিছোঁ নেকি?
খাদ্য বনাম ইন্ধন (Food vs Fuel)
ইথানল উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহৃত আখ, মাকৈ আৰু খাদ্যশস্যসমূহে আন এটা নৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে— খাদ্য নে ইন্ধন?
বিশ্বৰ বহু দেশত “Food vs Fuel” বিতৰ্ক বহুদিনীয়া। যেতিয়া খাদ্যশস্যৰ এটা ডাঙৰ অংশ মানুহৰ পেটৰ পৰিৱৰ্তে গাড়ীৰ ইঞ্জিনৰ ইন্ধন উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেতিয়া বজাৰত খাদ্যদ্ৰব্যৰ কৃত্ৰিম নাটনি আৰু মূল্যবৃদ্ধিৰ আশংকা বৃদ্ধি পায়। ভাৰতৰ দৰে দেশত, য’ত এতিয়াও পুষ্টিহীনতা আৰু খাদ্য-নিৰাপত্তা এক গুৰুতৰ সামাজিক সমস্যা, তাত খাদ্যশস্যক ইন্ধনত ৰূপান্তৰ কৰাৰ নীতিৰ এক গভীৰ সামাজিক মূল্যায়ন হোৱাটো জৰুৰী।
ৰাজনীতি, স্বাৰ্থ আৰু সংঘাতৰ অভিযোগ
ইথানল নীতিক লৈ আটাইতকৈ তীব্ৰ বিতৰ্ক সৃষ্টি হৈছে স্বাৰ্থ-সংঘাত (Conflict of Interest) সন্দৰ্ভত। ২০২৫ চনত বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যমত প্ৰকাশ পায় যে কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী নিতিন গাডকাৰীৰ পুত্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত CIAN Agro Industries-ৰ আয় আৰু লাভ ইথানল নীতিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সময়ছোৱাত নাটকীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
অৱশ্যে মন্ত্ৰী গাডকাৰীয়ে এই সকলো অভিযোগ পোনছাটেই অস্বীকাৰ কৰি কৈছে যে এইবোৰ কেৱল খনিজ তেল আমদানি কৰা লবীৰ উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত প্ৰচাৰহে। তেওঁৰ মতে, তেওঁৰ পৰিয়ালৰ কোম্পানীসমূহে জাতীয় উৎপাদনৰ এক অতি ক্ষুদ্ৰ অংশহে যোগান ধৰে। এই বিতৰ্কত সত্য যিয়েই নহওক, এটা গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত নীতি নিৰ্ধাৰক আৰু নীতিৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ লাভবান হোৱা উদ্যোগপতিৰ মাজত সম্পৰ্ক থাকিলে স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাটো অতিকৈ প্ৰয়োজন।
ইথানলৰ লাভসমূহকো উলাই কৰিব নোৱাৰি
অসংখ্য সমালোচনাৰ মাজতো ইথানল মিশ্ৰণ নীতিৰ কিছুমান বাস্তৱ সকাৰাত্মক দিশো আছে, যাক অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি:
- বিদেশী মুদ্ৰাৰ ৰাহি: ই খনিজ তেল আমদানিৰ ব্যয় কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰে।
- কৃষকৰ লাভ: খেতিয়কসকলৰ বাবে উৎপাদিত শস্য বিক্ৰী কৰাৰ এক নতুন বজাৰ সৃষ্টি হৈছে।
- পৰিৱেশ অনুকূল: ই প্ৰদূষণ আৰু কাৰ্বন নিঃসৰণ হ্ৰাস কৰাত আংশিকভাৱে সহায় কৰিব পাৰে।
- বিনিয়োগ: দেশৰ জৈৱ-ইন্ধন (Bio-fuel) উদ্যোগত নতুন বিনিয়োগ বৃদ্ধি পাইছে।
সেয়েহে প্ৰশ্নটো ইথানল প্ৰক্ৰিয়াটো ভাল নে বেয়া সেইটো নহয়; প্ৰশ্নটো হৈছে— বৰ্তমানৰ ৰূপত, বৰ্তমানৰ গতিত আৰু বৰ্তমানৰ ত্ৰুটিপূৰ্ণ নীতি গাঁথনিৰে ইথানলক ইমান খৰখেদাকৈ আগবঢ়োৱা উচিতনে?
ইথানল মিশ্ৰিত পেট্ৰ’ল ভাৰতৰ ভৱিষ্যতৰ শক্তি-সুৰক্ষা কৌশলৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হ’ব পাৰে। কিন্তু যিকোনো চৰকাৰী নীতিৰ দৰে ইয়াৰো লাভ আৰু ক্ষতি দুয়োটাই আছে। গাড়ীৰ কাৰ্যক্ষমতা, পানীৰ সংকট, খাদ্য সুৰক্ষা, কৃষি নীতি আৰু ৰাজনৈতিক স্বচ্ছতাৰ দৰে মৌলিক প্ৰশ্নসমূহৰ সঠিক উত্তৰ নিদিয়াকৈ ইথানলক এটা “অলৌকিক সমাধান” হিচাপে উপস্থাপন কৰাটো বিপজ্জনক হ’ব পাৰে।
এটা সুস্থ গণতন্ত্ৰত চৰকাৰৰ দাবী, উদ্যোগ খণ্ডৰ লাভ আৰু সাধাৰণ নাগৰিকৰ প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা— তিনিওটাৰে ওপৰত সমান গুৰুত্ব দি তথ্যভিত্তিক আলোচনা হ’ব লাগে। কাৰণ শক্তি-নীতি কেৱল ইন্ধনৰ বিষয় নহয়; ই দেশৰ অৰ্থনীতি, কৃষি, পৰিবেশ আৰু গণতান্ত্ৰিক জবাবদিহিতাৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।