গোলকীয় বাণিজ্যৰ অন্যতম ব্যস্ত আৰু স্পৰ্শকাতৰ জলপথ হৰমুজ প্ৰণালী (Strait of Hormuz) শেহতীয়াভাৱে এক ভূ-ৰাজনৈতিক যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। পিছে এই সংঘাতৰ চৰম মূল্য ভৰিবলগীয়া হৈছে নিৰস্ত্ৰ ভাৰতীয় নাগৰিকে। হৰমুজ প্ৰণালীৰ সমীপত পালাউৰ (Palau) পতাকাবাহী তেলবাহী জাহাজ MT Settebello-ৰ ওপৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক বাহিনীৰ আকস্মিক আক্ৰমণত তিনিজন ভাৰতীয় নাবিকৰ কৰুণ মৃত্যুৱে এতিয়া নতুন দিল্লীৰ বৈদেশিক নীতিক এক কঠিন কাঠগড়াত থিয় কৰোৱাইছে।
জাহাজখনত থকা মুঠ ২৪ জন ভাৰতীয় ক্ৰুৰ ভিতৰত ২১ জনক সুৰক্ষিতভাৱে উদ্ধাৰ কৰা হয় যদিও এজন মুখ্য অভিযন্তা (Chief Engineer), এজন ডেক কেডেট (Deck Cadet) আৰু এজন ফিটাৰে (Fitter) অকালতে প্ৰাণ হেৰুৱায়। ৱাশ্বিংটনে দাবী কৰিছে যে উক্ত বাণিজ্যিক জাহাজখন ইৰাণৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু আমেৰিকাৰ সামৰিক নিৰ্দেশনা উলংঘা কৰিছিল। কিন্তু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সামুদ্ৰিক আইন অনুসৰি, এই যুক্তিয়ে কোনো কাৰণতে নিৰস্ত্ৰ অসামৰিক কৰ্মীৰ ওপৰত কৰা মাৰাত্মক আক্ৰমণক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিব নোৱাৰে।
ঘটনাটো ভাৰতৰ বাবে কিয় এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলগত সংকট?
এই ঘটনাটোক কেৱল এক সাধাৰণ সামুদ্ৰিক দুৰ্ঘটনা বুলি গণ্য কৰিলে ভাৰতৰ বাবে ডাঙৰ ভুল হ’ব। ইয়াৰ আঁৰত থকা মূল কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
- ভাৰতীয় সামুদ্ৰিক শক্তিৰ ওপৰত আঘাত: গোলকীয় সামুদ্ৰিক কৰ্মশক্তিৰ (Global Maritime Workforce) প্ৰায় ১৫ শতাংশই হৈছে ভাৰতীয়। মধ্যপ্ৰাচ্য, আফ্ৰিকা আৰু ইউৰোপক সংযোগ কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ লাইফলাইন ধৰি ৰখাত এই নাবিকসকলৰ অৱদান অপৰিসীম। সেয়েহে, তেওঁলোকৰ নিৰাপত্তা ব্যাহত হোৱা মানে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ বিপন্ন হোৱা।
- ধাৰাবাহিক আক্ৰমণৰ আৰ্হি: আটাইতকৈ উদ্বেগজনক বিষয়টো হ’ল, বিগত মাত্ৰ চাৰি দিনৰ ভিতৰত ভাৰতীয় কৰ্মচাৰী থকা জাহাজৰ ওপৰত এয়া তৃতীয়টো আক্ৰমণ। ই স্পষ্ট কৰে যে এই কাণ্ড কোনো আকস্মিক ভুল নহয়, বৰং মধ্যপ্ৰাচ্যত আমেৰিকাই চলোৱা এক বৃহৎ সামৰিক অভিযানৰ ভয়াৱহ পাৰ্শ্বক্ৰিয়া।
দিল্লীৰ প্ৰতিক্ৰিয়া: দৃঢ় নে কেৱল আনুষ্ঠানিক?
ঘটনাৰ পাছতেই ভাৰতৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে (MEA) নতুন দিল্লীস্থিত আমেৰিকাৰ এজন জ্যেষ্ঠ কূটনীতিবিদক তলব কৰি এক “Strong Protest” বা তীব্ৰ প্ৰতিবাদ পত্ৰ দাখিল কৰিছে। ভাৰতে সামুদ্ৰিক পথত হিংসাত্মক কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰি কূটনৈতিক আলোচনাৰ বাবে আহ্বান জনাইছে।
কিন্তু ভূ-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকলৰ মতে, তিনিজন নাগৰিকৰ জীৱন হেৰুওৱাৰ পিছত দিল্লীৰ এই প্ৰতিক্ৰিয়া যথেষ্ট নহয়। অতীতৰ কিছুমান ঘটনালৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে ভাৰতে নিজৰ জাতীয় স্বাৰ্থ আৰু সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষাৰ বাবে ইয়াতকৈ বহু বেছি আক্ৰমণাত্মক স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
অতীতৰ কূটনৈতিক পদক্ষেপৰ এক তুলনাত্মক চিত্ৰ:
| ক্ৰমিক নং | ঐতিহাসিক ঘটনা / সংঘাত | ভাৰত চৰকাৰৰ কূটনৈতিক প্ৰতিক্ৰিয়া |
| ১ | ২০১৩: দেবযানী খোবৰাগাড়ে কাণ্ড (আমেৰিকা) | আমেৰিকান কূটনীতিবিদৰ বিশেষাধিকাৰ কৰ্তন, দিল্লীৰ ইউ.এছ. দূতাবাসৰ সুৰক্ষা বেৰিকেড আঁতৰাই কঠোৰ প্ৰত্যুত্তৰ। |
| ২ | চীন আৰু পাকিস্তানৰ সৈতে সীমান্ত সংঘাত | তীব্ৰ কূটনৈতিক বাৰ্তালাপ, অৰ্থনৈতিক নিষেধাজ্ঞা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত চোকা সমালোচনা। |
| ৩ | ২০২৬: MT Settebello কাণ্ড (আমেৰিকা) | কেৱল আমেৰিকান কূটনীতিবিদক তলব আৰু সংযত ভাষাৰে আনুষ্ঠানিক প্ৰতিবাদ। |
মোদী-ট্ৰাম্প ‘ব্যক্তিগত বন্ধুত্ব’ আৰু কৌশলগত স্বায়ত্তশাসনৰ প্ৰশ্ন
MT Settebello কাণ্ডৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ অতি গভীৰ। প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদী আৰু আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ড’নাল্ড ট্ৰাম্পৰ মাজৰ সম্পৰ্কক বিগত এদশক ধৰি এক অনন্য “ব্যক্তিগত বন্ধুত্ব” হিচাপে প্ৰচাৰ কৰা হৈছে। হিউষ্টনৰ “Howdy Modi”-ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আহমেদাবাদৰ “Namaste Trump” কাৰ্যসূচীলৈকে, এই ঘনিষ্ঠতাই দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্কক এক নতুন মাত্ৰা দিছিল।
বিশ্লেষকৰ প্ৰশ্ন: “যদি আমেৰিকাৰ স্থানত অন্য কোনো ৰাষ্ট্ৰ হ’লহেঁতেন, তেন্তে তিনিজন ভাৰতীয়ৰ মৃত্যুত দিল্লীয়ে ইমান সংযম দেখুৱালেহেঁতেননে?”
শেহতীয়াকৈ ‘অপাৰেচন সিন্দূৰ’ (Operation Sindoor)-ৰ সন্দৰ্ভত ট্ৰাম্পে কৰা এক বিতৰ্কিত দাবীয়ে এই বিতৰ্কক অধিক ইন্ধন যোগাইছে। ট্ৰাম্পে দাবী কৰিছিল যে তেওঁৰ অনুৰোধ ৰক্ষা কৰিয়েই ভাৰতে যুদ্ধবিৰতি বা কৌশলগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। যদিও ভাৰত চৰকাৰে এই দাবীক আনুষ্ঠানিকভাৱে সমৰ্থন কৰা নাই, তথাপিও ই ভাৰতৰ স্বতন্ত্ৰ বৈদেশিক নীতি বা Strategic Autonomy-ক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
ভাৰত-আমেৰিকা সম্পৰ্কৰ নতুন বাস্তৱতা: অংশীদাৰিত্ব বনাম জাতীয় স্বাৰ্থ
QUAD (কোৱাড), ইণ্ডো-পেচিফিক কৌশল (Indo-Pacific Strategy), উন্নত প্ৰতিৰক্ষা চুক্তি আৰু প্ৰযুক্তিগত সহযোগিতাৰ বাবে বৰ্তমান ভাৰত-আমেৰিকা সম্পৰ্ক এক অভূতপূৰ্ব উচ্চতাত উপনীত হৈছে। বিশেষকৈ চীনৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱক প্ৰতিহত কৰাৰ বাবে ৱাশ্বিংটন আৰু দিল্লী পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
পিছে, MT Settebello কাণ্ডই প্ৰমাণ কৰিলে যে এই সুগভীৰ অংশীদাৰিত্বৰ মাজতো দুয়োখন দেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থৰ সংঘাত এতিয়াও বিদ্যমান। আমেৰিকাৰ বাবে ইৰাণ-বিৰোধী ভূ-ৰাজনৈতিক সামৰিক অভিযান প্ৰথম অগ্ৰাধিকাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ভাৰত চৰকাৰৰ বাবে নিজৰ নাগৰিকৰ জীৱন আৰু সামুদ্ৰিক কৰ্মীৰ সুৰক্ষাই সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ পাব লাগিব।
বৰ্তমান পৰিস্থিতিত ভাৰতৰ কৰণীয়:
ভাৰতে নিজৰ গোলকীয় স্থিতি অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ হ’লে এতিয়া তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিব লাগিব:
- স্বতন্ত্ৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তদন্ত: MT Settebello কাণ্ডৰ এক নিৰপেক্ষ, স্বচ্ছ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ তদন্তৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সামুদ্ৰিক সংস্থাৰ (IMO) মজিয়াত দাবী উত্থাপন কৰিব লাগিব।
- উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ নিশ্চিতকৰণ: নিহত তিনিজন ভাৰতীয় নাবিকৰ পৰিয়াললৈ আমেৰিকা চৰকাৰৰ ফালৰ পৰা উচিত ন্যায় আৰু পৰ্যাপ্ত আৰ্থিক ক্ষতিপূৰণ আদায় কৰাটো নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
- নতুন সুৰক্ষা কৱচ নিৰ্মাণ: গাল্ফ অঞ্চল তথা মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বিপজ্জনক জলপথসমূহত কৰ্মৰত হাজাৰ হাজাৰ ভাৰতীয় নাবিকৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা নতুন কূটনৈতিক আৰু নৌসেনা নিৰাপত্তা ফ্ৰেমৱৰ্ক (Maritime Security Framework) প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰয়োজন।
MT Settebello জাহাজৰ ডেকত পৰা ভাৰতীয় নাবিকৰ তেজ কেৱল কোনো চৰকাৰী ফাইলৰ পৰিসংখ্যা নহয়। তেওঁলোক আছিল কোনোবা এটা পৰিয়ালৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী, সন্তান, স্বামী বা পিতৃ।
গোলকীয় ৰাজনীতি আৰু বৃহৎ বাণিজ্যিক চুক্তিৰ মোহত আৱদ্ধ হৈ ভাৰতে নিজৰ নাগৰিকৰ জীৱনৰ মূল্যক গৌণ কৰিব নোৱাৰে। প্ৰকৃত বন্ধুত্ব বা কৌশলগত অংশীদাৰিত্বৰ গভীৰতা কেৱল যৌথ সামৰিক কুচকাৱাজ বা দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্যৰ পৰিমাণেৰে জুখিব নোৱাৰি; ইয়াৰ প্ৰকৃত পৰীক্ষা তেতিয়াই হয়, যেতিয়া এজন অংশীদাৰৰ বুলেট বা মিছাইলৰ আঘাতত আনজন অংশীদাৰৰ নিৰপৰাধ নাগৰিকৰ মৃত্যু হয়। হৰমুজ প্ৰণালীৰ এই ৰক্তাক্ত অধ্যায় বৰ্তমান নতুন দিল্লীৰ বাবে সেই কঠিন পৰীক্ষাৰে এক জ্বলন্ত স্মাৰক।