এখন যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশাসন ব্যৱস্থাৰ শক্তি কেৱল কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজৰ ৰাজনৈতিক ভাৰসাম্যৰ উপৰতে নিৰ্ভৰ নকৰে; ইয়াৰ আচল ভিত্তি নিহিত হৈ থাকে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ প্ৰশাসনিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিত্তীয় সক্ষমতাৰ ওপৰত। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত স্থানীয় প্ৰশাসন ব্যৱস্থা এক বিশেষ গঠনৰ দ্বাৰা পৰিচালিত—য’ত এফালে সাধাৰণ পঞ্চায়ত তথা পৌৰসভা আৰু আনফালে সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অধীনত গঠিত স্বায়ত্বশাসিত জিলা পৰিষদসমূহ (ADCs) থাকে। এই জটিল গাথনিৰ বাবে এই অঞ্চলত বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ সদায় এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈ আহিছে।
শেহতীয়াকৈ ত্ৰিপুৰাৰ ষষ্ঠ বিত্ত আয়োগে (Sixth Tripura Finance Commission) ১৮ মাহৰ এক বিস্তৃত সমীক্ষাৰ পাছত মুখ্যমন্ত্ৰী ড° মাণিক সাহাক তেওঁলোকৰ অন্তিম প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছে। গাঁও পঞ্চায়ত, পৌৰসভা আৰু ‘ত্ৰিপুৰা জনজাতীয় অঞ্চল স্বায়ত্বশাসিত জিলা পৰিষদ’ (TTAADC)-ৰ ৰাজহ ঘাটি আৰু বিত্তীয় সংস্কাৰৰ ওপৰত আলোক পাত কৰি দাখিল কৰা এই প্ৰতিবেদন প্ৰশাসনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিত্তীয় সম্পদৰ স্থায়ী উৎস নোহোৱাকৈ কেৱল ৰাজনৈতিক স্বায়ত্বশাসনে যে স্থানীয় প্ৰশাসনক শক্তিশালী কৰিব নোৱাৰে, এই কথাই পুনৰবাৰ প্ৰমাণিত হৈছে।
সংবিধান আৰু বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ সাংবিধানিক গাথনি
৭৩ আৰু ৭৪ সংখ্যক সাংবিধানিক সংশোধনীৰ মাধ্যমেৰে সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৪৩-I আৰু অনুচ্ছেদ ২৪৩-Y সংযোজন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল প্ৰত্যেক পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগ (SFC) গঠন কৰা, যাতে পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাসমূহৰ বাবে ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু কৰ-বিতৰণৰ এক সুস্থিৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা যায়।
কিন্তু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বেছিভাগ ৰাজ্যতে এই ব্যৱস্থা সঠিক সময়ত কাৰ্যকৰী কৰাত ব্যাঘাত জন্মিছে। অনেক ৰাজ্যত সময়মতে ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগ গঠন নকৰা, পৰামৰ্শসমূহ কাৰ্যকৰী নকৰা বা আৱন্তন কৰা পুঁজি সময়মতে হস্তান্তৰ নকৰাৰ দৰে প্ৰশাসনিক লেহেমীয়া গতি দেখিবলৈ পোৱা যায়।
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ উপ-ৰাজ্যিক বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ গাথনি │
└──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────────────┐ ┌───────────────────────────────┐
│ অনুচ্ছেদ ২৪৩-I / ২৪৩-Y │ │ ষষ্ঠ অনুসূচীৰ পৰিষদসমূহ │
│ ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগ │ │ (বিটিআৰ, কাৰ্বি আংলং, TTAADC) │
│ (পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভা) │ │ (ৰাজ্যিক অনুদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল) │
└───────────┬───────────────────┘ └───────────┬───────────────────┘
│ │
└──────────────────┬──────────────────┘
│
▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ গঠনগত বিত্তীয় প্ৰত্যাহ্বান │
│ • নিজস্ব ৰাজহ সংগ্ৰহৰ নিম্ন হাৰ (সম্পত্তি কৰ আৰু সেৱা মাচুল) │
│ • কেন্দ্ৰীয় অনুদানৰ ব্যৱহাৰত থকা চৰ্তসমূহৰ অসমতা │
│ • ষষ্ঠ অনুসূচীত কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগৰ প্ৰত্যক্ষ আৱন্তনৰ প্ৰয়োজন │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘
ষষ্ঠ অনুসূচীভুক্ত অঞ্চল আৰু অন্তৰ্নিহিত সমস্যা
অসম, মেঘালয়, মিজোৰাম আৰু ত্ৰিপুৰাৰ দৰে ৰাজ্যসমূহত খিলঞ্জীয়া জনগোষ্ঠীসমূহৰ ভূমিৰ অধিকাৰ, পৰম্পৰাগত আইন আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অধীনত স্বায়ত্বশাসিত জিলা পৰিষদসমূহ গঠন কৰা হৈছিল।
১. কেন্দ্ৰীয় অনুদানৰ অভাৱ: ৭৩ আৰু ৭৪ সংখ্যক সাংবিধানিক সংশোধনী ষষ্ঠ অনুসূচীভুক্ত এলেকাত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে প্ৰযোজ্য নহয়। ফলত, এই পৰিষদসমূহে পূৰ্বে কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগৰ (Central Finance Commission) ধন প্ৰত্যক্ষভাৱে লাভ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল। ২. ৰাজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: এই পৰিষদসমূহে মূলতঃ ৰাজ্য চৰকাৰৰ স্বেচ্ছামূলক অনুদান, ভূমি ৰাজহৰ অংশ আৰু খনিজ সম্পদৰ ৰয়েল্টিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। ৩. পুঁজিৰ বিলম্ব: পঞ্চদশ বিত্ত আয়োগে ষষ্ঠ অনুসূচীৰ এলেকাৰ বাবে অনুদানৰ পৰামৰ্শ দিছিল যদিও ৰাজ্যিক কোষাগাৰৰ প্ৰশাসনিক বিলম্বৰ বাবে গাঁও পৰ্যায়লৈ এই ধন সঠিক সময়ত নাপায়।
আভ্যন্তৰীণ ৰাজহ ঘাটি আৰু ৰাজহুৱা সেৱাৰ সংকট
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এক দ্বি-মুখী সমস্যাৰ মুখামুখি হৈছে:
- সীমিত আভ্যন্তৰীণ ৰাজহ সংগ্ৰহ: আধুনিক ভূমি মেপিং (Cadastral mapping) নথকা, বাণিজ্যৰ পৰিসৰ সীমিত হোৱা আৰু আধুনিক সংগ্ৰহ ব্যৱস্থাৰ অভাৱৰ বাবে পৌৰসভা আৰু পৰিষদসমূহে সম্পত্তি কৰ বা স্থানীয় ব্যৱসায়িক অনুজ্ঞাপত্ৰৰ পৰা নগণ্য পৰিমাণৰ ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
- বৰ্ধিত ব্যয়ৰ দায়িত্ব: প্ৰাথমিক শিক্ষা, গ্ৰাম্য পথ মেৰামতি, অনাময় ব্যৱস্থা আৰু খোৱাপানী যোগানৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্বসমূহ পৰিষদ আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
এই ৰাজহ ঘাটয়ে স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক চৰকাৰী অনুদানৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণভাৱে নিৰ্ভৰশীল কৰি তোলে, যিয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰশাসনিক স্বায়ত্বশাসনত আঘাত হানিল। ইয়াৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পৰে সাধাৰণ ৰাইজৰ ওপৰত। শিক্ষক আৰু কৰ্মচাৰীসকলক সময়মতে দৰমহা দিব নোৱাৰাৰ ফলত শিক্ষা আৰু মৌলিক সেৱা ব্যৱস্থা ভেঙে পৰে। লগতে সঠিক আৰু নিকা হিচাপ-নিকাচ প্ৰক্ৰিয়া (Audit Framework) নথকাৰ বাবে এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে CAG-ৰ অডিটত সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়, যাৰ পৰিণতিত পৰৱৰ্তী অনুদান লাভ কৰাত পলম হয়।
ভৱিষ্যতৰ কৰণীয় আৰু পথ-নিৰ্দেশনা
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ সুস্থিৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে তৃণমূল পৰ্যায়ত বিত্তীয় স্বায়ত্বশাসন প্ৰদান কৰাটো অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ বাবে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন:
- ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগৰ পৰামৰ্শ কাৰ্যকৰী কৰা: ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগৰ প্ৰতিবেদন দাখিলৰ ৬ মাহৰ ভিতৰত বিধানসভাত উপস্থাপন কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে আৰু ৰাজহ বিতৰণৰ সূত্ৰসমূহ প্ৰশাসনিক বিলম্ব নোহোৱাকৈ কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে।
- প্ৰত্যক্ষ বিত্তীয় আৱন্তন: বিত্তীয় নীতি সংশোধন কৰি কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক বিত্ত আয়োগৰ ধন পোনপটীয়াকৈ ডিজিটেল মাধ্যমেৰে স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহৰ একাউন্টলৈ প্ৰেৰণৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
- ডিজিটেল ৰাজহ সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা: ডিজিটেল প্ৰপাৰ্টি টেক্স ৰেজিষ্টাৰ, জি.আই.এছ. (GIS) মেপিং আৰু আধুনিক বজাৰ মাচুল সংগ্ৰহ প্ৰণালীৰ মাধ্যমেৰে স্থানীয় প্ৰশাসনৰ নিজস্ব ৰাজহ বৃদ্ধিৰ ব্যৱস্থা কৰা দৰকাৰ।
- পি.এফ.এম.এছ. (PFMS) আৰু অডিট প্ৰণালী: সকলো গাঁও পৰিষদ আৰু স্বায়ত্বশাসিত জিলা পৰিষদত পাব্লিক ফাইনেঞ্চিয়েল মেনেজমেন্ট চিষ্টেম (PFMS) আৰু সামাজিক অডিট (Social Audit) বাধ্যতামূলক কৰি স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰিব লাগে।
সামৰণি
বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ হৈছে এক সুস্থ আৰু সফল স্থানীয় গণতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি। ত্ৰিপুৰাৰ ষষ্ঠ বিত্ত আয়োগৰ মূল্যায়নে সমগ্র উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজ্যসমূহৰ বাবে এক দিশ-নিৰ্দেশক হিচাপে কাম কৰা উচিত। স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠান আৰু স্বায়ত্বশাসিত পৰিষদসমূহক স্থায়ী বিত্তীয় সম্পদৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰাটো কেৱল প্ৰশাসনিক দক্ষতাৰে বিষয় নহয়, বৰঞ্চ ই সাংবিধানিক দৃষ্টিভংগী আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ৰ স্বায়ত্বশাসনক প্ৰকৃত অৰ্থত ৰূপায়ণ কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।