ঈদ-উল-আযহা বা বকৰিদ কেৱল এটা ধৰ্মীয় আচাৰ বা উৎসৱ নহয়; ই হৈছে ত্যাগ, চৰম আত্মসমৰ্পণ, সহমৰ্মিতা আৰু মানৱীয় দায়বদ্ধতাৰ এক চিৰন্তন প্ৰতীক। বিশ্বজুৰি কোটি কোটি মুছলমানে এই দিনটো পৱিত্ৰ অন্তৰেৰে পালন কৰে হজৰত ইব্ৰাহিম (আঃ)-ৰ সেই ঐতিহাসিক ত্যাগৰ আদৰ্শক স্মৰণ কৰি। কিন্তু আজিৰ ভাৰতীয় সামাজিক-ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপটত এই উৎসৱৰ তাৎপৰ্য কেৱল ধৰ্মীয় গণ্ডীৰ ভিতৰতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। বৰঞ্চ ই আমাৰ সমাজৰ গভীৰ সংকট, ক্ৰমবৰ্ধমান পাৰস্পৰিক অবিশ্বাস, তীব্ৰ ৰাজনৈতিক মেৰুকৰণ আৰু উগ্ৰ ধৰ্মীয় মৌলবাদৰ ধুমুহাৰ মাজত এক জ্বলন্ত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে—আমাৰ সামূহিক সমাজখন আচলতে কোন দিশলৈ গতি কৰিছে?
আজিৰ ভাৰতবৰ্ষত ধৰ্ম, ৰাজনীতি আৰু সামাজিক পৰিচয় এক জটিল তথা বিপজ্জনক সংমিশ্ৰণত পৰিণত হৈছে। বিশেষকৈ সামাজিক মাধ্যমৰ অভাৱনীয় বিস্তাৰৰ যুগত ঘৃণা আৰু অপপ্ৰচাৰৰ বিষবাষ্প আগৰ তুলনাত বহুগুণে ক্ষিপ্ৰতাৰে সমাজৰ তৰপে তৰপে বিয়পি পৰিছে। কেইটামান ৰাজনৈতিক ভোটৰ সমীকৰণ মিলাবলৈ মানুহৰ ধৰ্মীয় আৱেগক অত্যন্ত নিৰ্দয়ভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। এনে এক শ্বাসৰুদ্ধকৰ পৰিৱেশত ঈদ-উল-আযহাৰ দৰে পৱিত্ৰ উৎসৱসমূহে আমাক গভীৰ আত্মসমালোচনাৰ এক আপুৰুগীয়া সুযোগ প্ৰদান কৰে।
বকৰিদৰ প্ৰকৃত দৰ্শন: অহংকাৰ বিসৰ্জন আৰু মানৱতাৰ জাগৰণ
ঈদ-উল-আযহাৰ মূল কাহিনীটো গভীৰ মানৱীয় মূল্যবোধৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। মহানবী ইব্ৰাহিম (আঃ)-এ ঈশ্বৰৰ আদেশৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ আত্মসমৰ্পণৰ নিদৰ্শন স্বৰূপ নিজৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় বস্তু ত্যাগ কৰিবলৈ সাজু হৈছিল। এই কাহিনী কেৱল পশু কোৰবাণীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়; ই হৈছে অহংকাৰ, লোভ, বিদ্বেষ আৰু স্বাৰ্থক ত্যাগ কৰাৰ আহ্বান।
আজিৰ সমাজত হয়তো আটাইতকৈ ডাঙৰ কোৰবাণী হ’ব পাৰে—ঘৃণা ত্যাগ কৰা। সামাজিক মাধ্যমত অপমানজনক মন্তব্য নকৰা, আনৰ ধৰ্মক অবজ্ঞা নকৰা, আৰু ৰাজনৈতিক বিভাজনৰ ওপৰত মানবীয় সম্পৰ্কক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া—এইবোৰো এক প্ৰকাৰৰ আধুনিক কোৰবাণী।
ভাৰতৰ সাম্প্ৰতিক ৰাজনৈতিক বাস্তৱতা আৰু ধৰ্মীয় মেৰুকৰণ
সাম্প্ৰতিক সময়ত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ধৰ্মীয় মেৰুকৰণ কেৱল এটা নিৰ্বাচনী কৌশল হৈ থকা নাই, ই এক সামূহিক মানসিকতাত পৰিণত হৈছে। প্ৰতিটো নিৰ্বাচন চমু চাপি অহাৰ লগে লগে মানুহৰ খাদ্যাভ্যাস, পোছাক, ভাষা, ধৰ্মীয় পৰিচয় আৰু ইতিহাসৰ বিকৃতকৰণক একো একোটা ধাৰালো ৰাজনৈতিক অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়।
সমাজৰ এটা অংশই ক্ষোভেৰে বিশ্বাস কৰে যে এই সংখ্যাগৰিষ্ঠতাবাদী (Majoritarian) ৰাজনীতিয়ে ভাৰতৰ বহুত্ববাদী আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ আত্মাক ক্ষত-বিক্ষত কৰিছে। আনহাতে, বিপৰীত পক্ষৰ যুক্তি হ’ল যে ই ঐতিহাসিকভাৱে উপেক্ষিত হৈ অহা সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমাজখনৰ সাংস্কৃতিক আত্মবিশ্বাসৰ এক নৱ-জাগৰণহে। কিন্তু এই দুই বিপৰীতমুখী তৰ্ক আৰু আখ্যানৰ যুঁজখনৰ মাজত পৰি দেশৰ লাখ লাখ সাধাৰণ খাটি-খোৱা মানুহ আচলতে বিভ্ৰান্ত, শংকিত আৰু মানসিকভাৱে ক্লান্ত হৈ পৰিছে।
অসমকে ধৰি সমগ্ৰ দেশতে আজি এক অলিখিত “আমি” বনাম “সিহঁত” (Us vs Them) ধাৰণা অতি প্ৰণালীবদ্ধভাৱে জাপি দিয়া হৈছে। হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান বা আন যিকোনো সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত খোপনি পুতি লোৱা মৌলবাদী শক্তিসমূহে এই সামাজিক ফাঁটটোক অধিক বহল কৰিবলৈ অহৰহ ইন্ধন যোগাই আহিছে।
ধৰ্মীয় মৌলবাদ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সম্প্ৰদায়ৰ একচেটিয়া নহয়
ধৰ্মীয় মৌলবাদক বহু সময়ত একপক্ষীয়ভাৱে কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মৰ সৈতে সাঙুৰি দিয়াৰ এক প্ৰৱণতা দেখা যায়। কিন্তু সমাজবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে চালে বুজা যায় যে মৌলবাদ কোনো ধৰ্মৰ নিজস্ব সম্পত্তি নহয়; ই এক ভয়ংকৰ মানসিক ব্যাধি, যাৰ উপস্থিতি যিকোনো ধৰ্ম বা মতাদৰ্শৰ মাজতেই সম্ভৱ। যেতিয়াই কোনো ব্যক্তি বা সংগঠনে নিজৰ বিশ্বাসক পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ ‘পৰম সত্য’ বুলি জ্ঞান কৰি আনৰ অস্তিত্বক অস্বীকাৰ কৰিবলৈ লয় বা দমন কৰিবলৈ উদ্যত হয়, তেতিয়াই মৌলবাদৰ জন্ম হয়।
আজিৰ ডিজিটেল যুগত ছচিয়েল মিডিয়াৰ ‘অ্যালগৰিদম’ (Algorithm)-এও এই উগ্ৰতা বৃদ্ধিত অনুঘটকৰ কাম কৰিছে। যিমানেই উত্তেজনাপূৰ্ণ আৰু বিদ্বেষপূৰ্ণ বক্তব্য হ’ব, সিমানেই তাৰ ভিউজ, শ্বেয়াৰ আৰু ৰাজনৈতিক মুনাফা বেছি হ’ব। ফলত সুস্থ, যুক্তিসংগত আলোচনা, ইতিহাসৰ গভীৰতা বা সামাজিক বাস্তৱতাৰ সূক্ষ্ম বিশ্লেষণবোৰ লাইমলাইটৰ পৰা বহুত পিছ পৰি ৰৈছে। এই পৰিস্থিতিয়ে আটাইতকৈ বেছি ক্ষতি কৰিছে আমাৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ। নিবনুৱা সমস্যা, অৰ্থনৈতিক অনিশ্চয়তা আৰু শিক্ষাৰ গুণগত মানৰ অভাৱত ভুগি থকা যুৱ সমাজক এই ঘৃণামূলক ৰাজনীতিলৈ অতি সহজে আকৰ্ষিত কৰি একো একোটা আৱেগিক হাতিয়াৰ কৰি তোলা হৈছে।
সংবাদ মাধ্যম, ছচিয়েল মিডিয়া আৰু ‘ঘৃণাৰ বাণিজ্য’
আজিৰ তথ্যযুদ্ধৰ (Information War) কৰাল গ্ৰাসত “ভাইৰেল” হোৱা যিকোনো সস্তীয়া উপাদানেই “সত্য”তকৈ অধিক শক্তিশালী ৰূপত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। একাংশ টিভি চেনেলৰ প্ৰাইম টাইম বিতৰ্ক, দায়িত্বহীন YouTube চেনেল আৰু ছচিয়েল মিডিয়া পেজসমূহে অতি সচেতনভাৱে সমাজত সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা বিয়পাই নিজৰ টি.আৰ.পি. (TRP) আৰু ব্যৱসায়িক লাভ আদায় কৰিছে।
এটা মাত্ৰ অপপ্ৰচাৰমূলক চুটি ভিডিঅ’, বিকৃত ইতিহাসৰ ক্লিপ বা ভুৱা বাতৰি মাত্ৰ কেইটামান ছেকেণ্ডৰ ভিতৰত লাখ লাখ মানুহৰ ম’বাইলৰ স্ক্ৰীণত উপস্থিত হয়। ইয়াৰ কুফলস্বৰূপে, যুগ যুগ ধৰি চুবুৰীয়া হৈ থকা দুজন মানুহৰ মনত ইজনে সিজনৰ প্ৰতি সন্দেহ আৰু ঘৃণাৰ বীজ অংকুৰিত হয়। যিবোৰ ধৰ্মীয় উৎসৱৰ মূল উদ্দেশ্যই আছিল আনন্দৰ আদান-প্ৰদান আৰু সামাজিক বন্ধন সুদৃঢ় কৰা, সেই উৎসৱবোৰকো আজি বিতৰ্কৰ কাঠগড়াত থিয় কৰোৱা হয়।
ভাৰতবৰ্ষৰ আচল শক্তি: বৈচিত্ৰ্য আৰু চিৰন্তন সহাবস্থান
ভাৰতবৰ্ষৰ ইতিহাস মূলতঃ সংঘাতৰ নহয়, ই হৈছে সমন্বয় আৰু সহাবস্থানৰ ইতিহাস। হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি এই ভূখণ্ডত বিভিন্ন ভাষা, সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু জাতিসত্তাই একেলগে বসবাস কৰি আহিছে। ইতিহাসত সংঘাত আছিল, ভুল-ভ্ৰান্তিও আছিল, কিন্তু তাৰ মাজতো সমন্বয়ৰ সুঁতিটো সদায়েই সৰ্বাধিক শক্তিশালী আছিল।
আমাৰ আই অসমৰ কথাই ধৰক। অসমৰ বুকুৰ এই বৰ্ণিল সংস্কৃতি নিজেই এক বৃহৎ সংমিশ্ৰিত ঐতিহ্য। আহোম, বড়ো, মিছিং, কাৰ্বি, ৰাভা, বাংলা, মুছলমান, চাহ জনগোষ্ঠীকে ধৰি অসংখ্য সম্প্ৰদায়ৰ তেজ আৰু ঘামেৰে এই পৱিত্ৰ মটি গঢ়ি উঠিছে। ইয়াত শংকৰ-আজানৰ উত্তৰাধিকাৰ কেৱল এটা কবিতাৰ শাৰী নহয়, ই আমাৰ জীয়াই থকাৰ উশাহ। যদি আমি কেৱল বিভাজনৰ চশমা পিন্ধি সমাজখনক চাবলৈ লওঁ, তেন্তে আমি আমাৰ নিজৰ সামূহিক পূৰ্বপুৰুষ আৰু ইতিহাসকে চৰম অপমান কৰা হ’ব।
সমাজক ৰক্ষা কৰাৰ গঠনমূলক পথসমূহ
ধুমুহা অহাটো নিশ্চিত, কিন্তু ঘৰটো বচাব লাগিব আমিয়েই। তাৰ বাবে কিছুমান দীৰ্ঘম্যাদী পদক্ষেপৰ অতি প্ৰয়োজন:
১. সমালোচনামূলক চিন্তাৰ শিক্ষা (Critical Thinking): শিক্ষাই কেৱল ডিগ্ৰী আৰু চাকৰি নিদিওক, শিক্ষাই এজন মানুহক সুনাগৰিক কৰক। বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ পৰাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক যিকোনো কথাক অন্ধভাৱে বিশ্বাস নকৰি যুক্তিসংগতভাৱে বিশ্লেষণ কৰিবলৈ শিকাব লাগিব।
২. আন্তঃধৰ্মীয় সংলাপৰ ধাৰাবাহিকতা: কেৱল উৎসৱৰ দিন কেইটাত নহয়, বৰঞ্চ স্থানীয় পৰ্যায়ত হিন্দু-মুছলমান-খ্ৰীষ্টান-শিখ সকলো সম্প্ৰদায়ৰ বুদ্ধিজীৱী আৰু সাধাৰণ ৰাইজৰ মাজত নিয়মীয়া সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক মত-বিনিময় হ’ব লাগে।
৩. কঠোৰ ৰাজনৈতিক দায়বদ্ধতা: ধৰ্মীয় মেৰুকৰণ বা উচটনিমূলক ভাষণ দিয়া যিকোনো ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে, তেওঁ যিয়েই নহওক বা যি দলৰে নহওক, কঠোৰ আইনী আৰু নৈতিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰশাসনে সাহস দেখুৱাব লাগিব।
৪. ডিজিটেল লিটাৰেছী: ছচিয়েল মিডিয়াত যিকোনো স্পৰ্শকাতৰ পোষ্ট বা বাতৰি লাইক বা শ্বেয়াৰ কৰাৰ পূৰ্বে তাৰ সত্যতা পৰীক্ষা (Fact Check) কৰাটো প্ৰতিজন সচেতন নাগৰিকৰ পৰম কৰ্তব্য।
৫. মানৱতাবোধক শীৰ্ষস্থান প্ৰদান: ধৰ্মীয়, ভাষিক বা জাতিগত পৰিচয় আমাৰ জন্মগত হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই সকলোবোৰৰ উৰ্ধত আমি প্ৰথমতে এজন মানুহ—এই সৰল সত্যটো আমাৰ চেতনাত পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব।
শেষ বাক্য: ঘৃণাৰ অৱসান ঘটাই মানুহৰ জয় হওক
ঈদ-উল-আযহাই আমাক ত্যাগৰ মহৎ শিক্ষা দিয়ে। বৰ্তমানৰ ভাৰতবৰ্ষত হয়তো আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু কঠিন ত্যাগ হ’ব—মনৰ ভিতৰত পুহি ৰখা পুৰণি ‘বিদ্বেষ’খিনিক চিৰতরে ত্যাগ কৰা।
কোনো এখন দেশ কেৱল বুলেট ট্ৰেইন, জিডিপি (GDP) বা সামৰিক শক্তিৰে বিশ্বৰ বুকুত মহান হ’ব নোৱাৰে; এখন দেশ মহান হয় তাৰ নাগৰিকৰ উদাৰ মানসিকতা, পাৰস্পৰিক সহিষ্ণুতা আৰু সামাজিক ন্যায়বোধৰ বাবে। যদি আমি ৰাজনৈতিক মতভেদৰ স্বাৰ্থত একেখন দেশৰে নাগৰিক হৈ ইজনে সিজনক শত্ৰু জ্ঞান কৰিবলৈ লওঁ, তেন্তে দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সকলো দাবী অৰ্থহীন পৰিণত হ’ব।
বকৰিদৰ এই পৱিত্ৰ ক্ষণত সমগ্ৰ দেশবাসীৰ এটাই সামূহিক প্ৰাৰ্থনা হওক—
- মানুহে যেন মানুহৰ হেৰাই যোৱা বিশ্বাসক পুনৰ বুটলি আনিবলৈ শিকে।
- ধৰ্ম যেন সমাজখনক কাটি টুকুৰা-টুকুৰ কৰা কোনো ৰাজনৈতিক অস্ত্ৰ নহয়, বৰঞ্চ ই যেন হয় মানৱতাক সংযোগ কৰা মৰমৰ এক সুদৃঢ় সেতু আৰু আমাৰ মৰমৰ ভাৰতবৰ্ষ যেন পুনৰ বিশ্বৰ দৰবাৰত বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত ঐক্যৰ এক জীৱন্ত আৰু অপৰাজেয় উদাহৰণ হৈ জিলিকি উঠে।
