শেহতীয়া বৰ্ষসমূহৰ ভাৰতীয় ৰাজনীতি আৰু সামাজিক চৰ্চাত ‘ৰাষ্ট্ৰৱাদ’ (Nationalism) আৰু ‘দেশপ্ৰেম’ (Patriotism) শব্দ দুটা সঘনাই উচ্চাৰিত হৈ আহিছে। কিন্তু বৌদ্ধিক ক্ষেত্ৰখনত আটাইতকৈ ডাঙৰ বিভ্ৰান্তিটো তেতিয়াই ওপজে, যেতিয়া এই দুয়োটা ধাৰণাক সমাৰ্থক বুলি গণ্য কৰা হয়। বাস্তৱিকতে, ইহঁতৰ মাজত এক গভীৰ আৰু মৌলিক পাৰ্থক্য বিদ্যমান। নিজৰ জন্মভূমিক আন্তৰিকতাৰে ভালপোৱা আৰু নিজৰ জাতিক অন্য সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ উগ্ৰ প্ৰতিযোগিতাত লিপ্ত হোৱা—এই দুয়োটা কেতিয়াও একে মানসিকতা হ’ব নোৱাৰে।
বৰ্তমান বিশ্বৰ কেইবাখনো দেশৰ দৰে ভাৰততো এক আৱেগসৰ্বস্ব আৰু আক্ৰমণাত্মক ৰাষ্ট্ৰৱাদৰ উত্থান পৰিলক্ষিত হৈছে। গঠনমূলক সমালোচনাক ‘দেশবিৰোধিতা’ বুলি চিহ্নিত কৰা, মতবিৰোধীক ‘দেশদ্ৰোহী’ আখ্যা দিয়া, অথবা শাসকীয় পক্ষৰ সমালোচনাক ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে কৰা সমালোচনা বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ যি প্ৰৱণতা গঢ় লৈ উঠিছে, সেয়া এখন সুস্থ গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ বাবে চৰম উদ্বেগৰ বিষয়। এই জটিল ঐতিহাসিক ক্ষণত জাতীয়তাবাদ আৰু দেশপ্ৰেমৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ পাৰ্থক্য অনুধাৱন কৰাটো অতিশয় প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে।
দেশপ্ৰেম (Patriotism) কি?
দেশপ্ৰেম হ’ল নিজৰ দেশ, সমাজ, সংস্কৃতি আৰু ভূখণ্ডৰ জনগণৰ প্ৰতি এক স্বতঃস্ফূৰ্ত আন্তৰিক মৰম, গভীৰ দায়িত্ববোধ আৰু সামগ্ৰিক কল্যাণৰ এক চিৰন্তন কামনা। ই এক সাকাৰাত্মক বা ধনাত্মক আৱেগ।
এজন প্ৰকৃত দেশপ্ৰেমী ব্যক্তিয়ে নিজৰ দেশক ভালপায়, কিন্তু একে সময়তে দেশৰ মাজত থকা ভুল-ত্ৰুটি, অন্ধবিশ্বাস বা সামাজিক ব্যাধিসমূহক স্বীকাৰ কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে নিৰপেক্ষ সমালোচনা আৰু নিৰন্তৰ আত্মসমীক্ষাৰ মাধ্যমেৰেহে এখন ৰাষ্ট্ৰই প্ৰগতিৰ পথত অগ্ৰসৰ হ’ব পাৰে।
বিশিষ্ট ব্ৰিটিছ চিন্তাবিদ আৰু অভিধানপ্ৰণেতা চামুৱেল জনছনে (Samuel Johnson) ১৭৭৫ চনত এক প্ৰসংগত কৈছিল:
“Patriotism is the last refuge of a scoundrel.”
(অৰ্থাৎ: দেশপ্ৰেম হ’ল এজন লম্পট বা দুৰ্জন ব্যক্তিৰ অন্তিম আশ্ৰয়স্থল।)
এই উক্তিৰ তাৎপৰ্য দেশপ্ৰেমক হেয় কৰা নহয়; বৰং ইয়াৰ অৰ্থ এয়েই যে সমাজৰ ক্ষমতালোভী আৰু সুবিধাবাদী ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে নিজৰ কু-কৰ্ম ঢাকিবৰ বাবে বা স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে ভুৱা দেশপ্ৰেমক আৱৰণ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। এজন প্ৰকৃত দেশপ্ৰেমীৰ মূল লক্ষ্য হ’ল দেশৰ সৰ্বসাধাৰণ নাগৰিকৰ কল্যাণ, গুণগত শিক্ষা, সুস্বাস্থ্য, বিজ্ঞানমনস্ক চিন্তাৰ প্ৰসাৰ আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
ৰাষ্ট্ৰৱাদ (Nationalism) কি?
ৰাষ্ট্ৰৱাদ মূলতঃ এক আধুনিক ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ, য’ত এটা নিৰ্দিষ্ট জাতি বা ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু স্বাৰ্থক অন্য সকলো কথাতকৈ সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হয়। ই প্ৰায়ে এক সামূহিক পৰিচয় আৰু ‘ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য’ (Nation-State) ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰৱাদে বিশ্ব ইতিহাসত বহু ইতিবাচক আৰু প্ৰেৰণাদায়ী ভূমিকা পালন কৰিছে। বিশেষকৈ ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত ঔপনিৱেশিক শাসন আৰু বিদেশী শোষণৰ বিৰুদ্ধে ভাৰত, ভিয়েটনাম, ইণ্ডোনেছিয়া তথা আফ্ৰিকাৰ বিভিন্ন দেশত গঢ়ি উঠা স্বাধীনতা আন্দোলনৰ মূল চালিকা শক্তি আছিল এই ৰাষ্ট্ৰৱাদ। ই এক বিশাল জনসমষ্টিক একত্ৰিত কৰাত সহায় কৰিছিল।
অৱশ্যে, এই ৰাষ্ট্ৰৱাদ যেতিয়াই যুক্তিহীন, অন্ধ, অহংকাৰী আৰু আনৰ প্ৰতি অসহিষ্ণু হৈ পৰে, তেতিয়াই ই ‘অতিৰাষ্ট্ৰবাদ’ বা উগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰৱাদলৈ (Hyper-nationalism / Chauvinism) ৰূপান্তৰিত হয়। ই নিজৰ জাতিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবিবলৈ গৈ আন জাতিক ঘৃণা কৰিবলৈ শিকায়।
ৰাষ্ট্ৰৱাদ আৰু দেশপ্ৰেমৰ মূল পাৰ্থক্য
বিখ্যাত ইংৰাজ লেখক জৰ্জ অৰৱেলে (George Orwell) তেওঁৰ ‘Notes on Nationalism’ নামৰ প্ৰবন্ধত এই পাৰ্থক্য সুন্দৰকৈ দাঙি ধৰিছিল:
“Patriotism is devotion to a particular place and way of life… nationalism is inseparable from the desire for power.”
(অৰ্থাৎ: দেশপ্ৰেম হ’ল এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান আৰু জীৱনশৈলীৰ প্ৰতি থকা নিষ্ঠা… আনহাতে জাতীয়তাবাদ ক্ষমতাৰ লিপ্সাৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যভাৱে সাঙোৰ খাই থাকে।)
প্ৰবন্ধটোৰ মূল বক্তব্যক সহজকৈ বুজিবলৈ তলৰ তালিকাখন লক্ষ্য কৰিব পাৰি:
| বৈশিষ্ট্য | দেশপ্ৰেম (Patriotism) | ৰাষ্ট্ৰৱাদ (Nationalism) |
| মূল আধাৰ | দেশ আৰু ইয়াৰ জনসাধাৰণৰ প্ৰতি থকা সাকাৰাত্মক মৰম। | নিজৰ জাতিক বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ আক্ৰমণাত্মক হাবিয়াস। |
| সমালোচনাৰ প্ৰতি দৃষ্টিভংগী | আত্মসমালোচনা আৰু শুধৰাণিক আদৰণি জনায়। | যিকোনো ধৰণৰ ভিন্নমত বা সমালোচনাক শত্ৰুতা বুলি গণ্য কৰে। |
| চৰিত্ৰ | অন্তৰ্ভুক্তিমূলক (Inclusive); সকলোকে আপোন কৰি ল’ব পাৰে। | বৰ্জনমূলক (Exclusive); প্ৰায়ে ‘আমি’ আৰু ‘তেওঁলোক’ৰ বিভাজন সৃষ্টি কৰে। |
| আদৰ্শ | গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ, মানৱাধিকাৰ আৰু বহুত্ববাদক সন্মান জনায়। | এটা শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰকেন্দ্ৰিক শাসন আৰু কৰ্তৃত্ববাদক প্ৰাধান্য দিয়ে। |
| প্ৰাথমিক লক্ষ্য | নাগৰিকৰ সৰ্বাংগীণ কল্যাণ আৰু উন্নয়ন। | ৰাষ্ট্ৰৰ বাহ্যিক গৌৰৱ, সামৰিক শক্তি আৰু ক্ষমতাৰ প্ৰদৰ্শন। |
ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন: দেশপ্ৰেম নে ৰাষ্ট্ৰৱাদ ?
ভাৰতৰ দীৰ্ঘদিনীয়া স্বাধীনতা আন্দোলনত দুয়োটা ধাৰাৰেই সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। কিন্তু মহাত্মা গান্ধী, কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, জৱাহৰলাল নেহৰু আদি মনীষীসকলৰ দৃষ্টিভংগী মূলতঃ এক উদাৰ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক দেশপ্ৰেমৰ ওপৰতহে প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।
- ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ: তেওঁ জাতীয়তাবাদৰ অন্ধ আৰু যান্ত্ৰিক ৰূপৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। ঠাকুৰে স্পষ্টকৈ কৈছিল যে মানুহৰ সৰ্বজনীন মানৱীয় পৰিচয়টো ভৌগোলিক বা জাতীয় পৰিচয়তকৈ বহুত ডাঙৰ। জাতীয়তাবাদে মানুহক সংকীৰ্ণ মনোভাৱাপন্ন কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
- মহাত্মা গান্ধী: গান্ধীয়ে কেতিয়াও নিজৰ দেশপ্ৰেমক অন্য জাতিৰ প্ৰতি ঘৃণা বা হিংসাৰ আধাৰত গঢ়ি তোলা নাছিল। তেওঁৰ বাবে দেশপ্ৰেম আছিল সত্য, অহিংসা, নৈতিকতা আৰু মানৱতাৰ প্ৰতি এক নিভাজ প্ৰতিশ্ৰুতি।
বিশ্ব ইতিহাসত অতিৰাষ্ট্ৰবাদৰ ভয়ংকৰ পৰিণাম
ইতিহাসে আমাক বাৰে বাৰে সকীয়াই দিছে যে উগ্ৰ জাতীয়তাবাদ বা অতিৰাষ্ট্ৰবাদে মানৱ জাতিলৈ কেৱল ধ্বংসহে কঢ়িয়াই আনিব পাৰে।
১. জাৰ্মানী আৰু নাৎসীবাদ
অতিৰাষ্ট্ৰবাদৰ আটাইতকৈ ক’লা অধ্যায়টো সৃষ্টি হৈছিল এডলফ হিটলাৰৰ নেতৃত্বত জাৰ্মানীত। ‘আৰ্য জাৰ্মান জাতিয়েই পৃথিৱীৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ’—এই অন্ধ অহংকাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নাৎসীবাদৰ জন্ম হৈছিল। ইয়াৰ পৰিণতিত:
- দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সূত্ৰপাত ঘটিল, য’ত প্ৰায় ৬০ নিযুত (৬ কোটি) লোকে প্ৰাণ হেৰুৱালে।
- ‘হ’ল’কাষ্ট’ (Holocaust) বা ইহুদী গণহত্যাৰ দৰে জঘন্য ঘটনা সংঘটিত হ’ল, য’ত প্ৰায় ৬০ লাখ নিৰীহ ইহুদীক পদ্ধতিগতভাৱে হত্যা কৰা হৈছিল।
২. ইটালী আৰু ফেচিবাদ
বেনিটো মুচোলিনীৰ ফেচিবাদী শাসনো আছিল উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ আন এক ভয়াৱহ উদাহৰণ। গণতন্ত্ৰৰ অৱসান, ভিন্নমতৰ নিষ্ঠুৰ দমন, সংবাদ মাধ্যমৰ সম্পূৰ্ণ চৰকাৰীকৰণ আৰু সামৰিক বিস্তাৰবাদৰ ফলত অৱশেষত সমগ্ৰ ইটালী ধ্বংসৰ গৰাহত পৰিছিল।
৩. জাপানৰ সামৰিক জাতীয়তাবাদ
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পূৰ্বৱৰ্তী সময়ছোৱাত জাপানত সম্ৰাট আৰু সামৰিক বাহিনীক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা উগ্ৰ জাতীয়তাবাদে দেশখনক চুবুৰীয়া চীন, কোৰিয়া আৰু দক্ষিণ-পূর্ব এছিয়াৰ দেশসমূহত এক নৃশংস উপনিৱেশবাদী অত্যাচাৰ চলাবলৈ উচটনি যোগাইছিল।
৪. বাল্কান অঞ্চলৰ ট্ৰেজেডী
১৯৯০ ৰ দশকত যুগোশ্লাভিয়াৰ বিভাজনৰ সময়ত গঢ়ি উঠা সংকীৰ্ণ জাতিগত জাতীয়তাবাদৰ ফলতেই ইউৰোপৰ বুকুত শতিকাৰ ভয়ংকৰ গৃহযুদ্ধ আৰু ধৰ্মীয়-জাতিগত গণহত্যা (Ethnic Cleansing) সংঘটিত হৈছিল।
বৰ্তমান ভাৰতত অতিৰাষ্ট্ৰবাদৰ লক্ষণসমূহ
ভাৰতবৰ্ষ এখন সুবিশাল বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ, যাৰ আত্মা নিহিত আছে ইয়াৰ বহুত্ববাদৰ ভিতৰত। ইয়াত হাজাৰটা ভাষা, ধৰ্ম, জাতি আৰু সংস্কৃতিৰ সহাৱস্থান আছে। কিন্তু সাম্প্ৰতিক সময়ত দেশখনত কিছুমান প্ৰত্যাহ্বানমূলক আৰু চিন্তনীয় লক্ষণ দেখা গৈছে:
- চৰকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰক একাকাৰ কৰা: গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত চৰকাৰ (Government) আৰু ৰাষ্ট্ৰ বা দেশ (State/Nation) কেতিয়াও একে হ’ব নোৱাৰে। চৰকাৰ হ’ল সাময়িকভাৱে নিৰ্বাচিত এক জনপ্ৰতিনিধিত্বমূলক গোট, যাৰ নীতিৰ সমালোচনা কৰাটো প্ৰতিজন নাগৰিকৰ সাংবিধানিক অধিকাৰ। কিন্তু বৰ্তমান চৰকাৰী নীতিৰ বিৰোধিতা কৰা মানেই দেশৰ বিৰোধিতা কৰা বুলি এক কৃত্ৰিম ধাৰণা গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে।
- ভিন্নমতৰ প্ৰতি অসহিষ্ণুতা: বিশ্ববিদ্যালয়, সংবাদ প্ৰতিষ্ঠান বা সামাজিক মাধ্যমত মুক্ত আৰু ভিন্ন মত প্ৰকাশ কৰা চিন্তাবিদ, সাংবাদিক বা সাধাৰণ নাগৰিকক অতি সহজেই ‘দেশবিৰোধী’ বা ‘টুকৰে টুকৰে গেং’ আদি তাচ্ছিল্যসূচক শব্দৰে ভূষিত কৰা হয়।
- ইতিহাসৰ ৰাজনীতিকৰণ: অতীতৰ ঐতিহাসিক ঘটনাক বা ৰজাসকলৰ যুদ্ধসমূহক ধৰ্মীয় মেৰুকৰণৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে ইতিহাসৰ বিকৃতকৰণ কৰাৰ প্ৰৱণতা বাঢ়িছে।
- বাস্তৱ সমস্যাতকৈ প্ৰতীকবাদৰ প্ৰাধান্য: জাতীয় পতাকা, শ্লোগান, বা সামৰিক সা-সঁজুলিৰ প্ৰদৰ্শনেৰে এক হাই-প্ৰফাইল আৱেগ তৈয়াৰ কৰা হয়। কিন্তু ইয়াৰ আঁৰত শিক্ষাৰ অধোগতি, স্বাস্থ্য খণ্ডৰ বিপৰ্যয়, চৰম বেকাৰত্ব, আকাশলংঘী দৰিদ্ৰতা আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ দৰে আচল সংকটসমূহ মূল আলোচনাৰ পৰা আঁতৰি পৰে।
অতিৰাষ্ট্ৰবাদৰ আশু বিপদসমূহ
উগ্ৰ জাতীয়তাবাদে সাময়িকভাৱে এক বৃহৎ জনসংখ্যাক আৱেগিকভাৱে একগোট কৰিব পাৰিলেও, ইয়াৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী পৰিণাম ভয়াবহ:
- গণতন্ত্ৰৰ ধীৰে ধীৰে মৃত্যু: যেতিয়াই শাসকীয় শক্তিৰ সমালোচনা কৰাটো এক সামাজিক অপৰাধ বা দেশদ্ৰোহিতা বুলি সমাজত প্ৰতিষ্ঠা পায়, তেতিয়াই গণতন্ত্ৰৰ চতুৰ্থ স্তম্ভ স্বৰূপ সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা নাইকিয়া হয় আৰু দেশে একনায়কত্ববাদৰ দিশে গতি কৰে।
- সংখ্যালঘু আৰু প্ৰান্তীয় লোকৰ বিচ্ছিন্নতা: ‘প্ৰকৃত নাগৰিক’ আৰু ‘অন্য’ (The Other) বা বহিৰাগতৰ মাজত এক বিভাজন ৰেখা টানি দিয়াৰ ফলত সমাজৰ ধৰ্মীয় বা ভাষিক সংখ্যালঘুসকলৰ মাজত নিৰাপত্তাহীনতাৰ ভাৱ বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত সামাজিক সম্প্ৰীতি বিনষ্ট হয়।
- বৈদেশিক নীতিৰ অপৰিপক্কতা: অতিৰাষ্ট্ৰবাদী পৰিৱেশে চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ সৈতে আৱেগিক আৰু আক্ৰমণাত্মক বৈদেশিক নীতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ চৰকাৰক বাধ্য কৰে। ইয়াৰ ফলত দীৰ্ঘম্যাদী কূটনৈতিক সমাধানৰ পৰিৱৰ্তে আঞ্চলিক যুদ্ধ বা সামৰিক সংঘাতৰ আশংকা বৃদ্ধি পায়।
সুস্থ দেশপ্ৰেমৰ উত্তৰণ কেনেকৈ সম্ভৱ?
এখন সৰ্বাংগীণ সুন্দৰ দেশ গঠন কৰিবলৈ হ’লে উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ জালৰ পৰা ওলাই আহি আমাক এক ‘সুস্থ দেশপ্ৰেম’ৰ প্ৰয়োজন। ইয়াৰ বাবে তলৰ পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰিব লাগিব:
- সংবিধানক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া: ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকতকৈ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, সমাজবাদ আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ আদৰ্শক বুকুত ধাৰণ কৰিব লাগিব।
- মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা: যিকোনো সুস্থ গণতন্ত্ৰৰ বাবে ভিন্নমত এক আশীৰ্বাদ। ইয়াক দমন নকৰি ইয়াৰ সুস্থ চৰ্চাক উৎসাহিত কৰিব লাগিব।
- যুক্তিবাদী আৰু বিজ্ঞানমনস্ক চিন্তা: সমাজত বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰসাৰ ঘটাব লাগিব, যাতে কোনেও কেৱল উৰাবাতৰি বা আৱেগৰ বশৱৰ্তী হৈ সমাজত ঘৃণা বিয়পাব নোৱাৰে।
- মানৱ সম্পদৰ উন্নয়নক মাপকাঠি কৰা: দেশ এখন তেতিয়াহে শ্ৰেষ্ঠ হ’ব, যেতিয়া ইয়াৰ মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI), ক্ষুধাৰ সূচকাংক আৰু সুখৰ সূচকাংক উন্নত হ’ব।
দেশপ্ৰেম আৰু ৰাষ্ট্ৰৱাদ কেতিয়াও একে নহয়—এটা হ’ল হৃদয়ৰ নিভৃত কোণৰ পৰা অহা দেশৰ মানুহৰ প্ৰতি সঁচা মৰম, আৰু আনটো হ’ল ৰাজনৈতিক মুনাফা লাভৰ বাবে ব্যৱহৃত এক উগ্ৰ মতবাদ। দেশপ্ৰেমে দেশৰ ভুলবোৰ আঙুলিয়াই দি তাক শুধৰাবলৈ সাহস দিয়ে, কিন্তু অতিৰাষ্ট্ৰবাদে সেই সাহসক মোহাৰি পেলাব খোজে।
আজিৰ একবিংশ শতিকাৰ ভাৰতবৰ্ষক এক কোলাহলী, উগ্ৰ শ্লোগানধৰ্মী ৰাষ্ট্ৰৱাদৰ প্ৰয়োজন নাই; বৰং প্ৰয়োজন এখন সহিষ্ণু, উদাৰ আৰু সৰ্বগ্ৰাহী দেশপ্ৰেমৰ—য’ত প্ৰতিজন নাগৰিকৰ সাংবিধানিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত থাকিব। কিয়নো, এখন দেশৰ প্ৰকৃত শৌৰ্য আৰু পৰিচয় কেৱল ইয়াৰ সামৰিক কুচকাৱাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকে, ই প্ৰতিফলিত হয় সেই দেশৰ আটাইতকৈ দুখীয়া আৰু প্ৰান্তীয় নাগৰিকজনৰ সুৰক্ষিত, মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু স্বাধীন জীৱন-যাপনৰ মাজতহে।
