ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে শেহতীয়াকৈ দেশবাসীক “মিতব্যয়িতা” বা খৰচ কম কৰাৰ যি আহ্বান জনাইছে, সেয়া কেৱল এটা সাধাৰণ ৰাজনৈতিক মন্তব্য নে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গভীৰ সংকটৰ পূৰ্বাভাস? এই প্ৰশ্ন এতিয়া কেৱল বিৰোধী ৰাজনীতিৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ দেশৰ অগ্ৰণী অৰ্থনীতিবিদ, উদ্যোগপতি, বিনিয়োগকাৰী আৰু সচেতন নাগৰিকৰ মাজতো এক ব্যাপক চৰ্চাৰ বিষয় হৈ পৰিছে।
এসময়ত “আচ্ছে দিন” (ভাল দিন)ৰ সোণালী প্ৰতিশ্ৰুতিৰে অভূতপূৰ্ব জনসমৰ্থন লাভ কৰা চৰকাৰৰ শীৰ্ষ নেতৃত্বই আজিৰ তাৰিখত নাগৰিকক সোণ ক্ৰয় কৰা সীমিত কৰিবলৈ, বিদেশ ভ্ৰমণ পৰিহাৰ কৰিবলৈ, ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু সঞ্চয় বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়াটো নিঃসন্দেহে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক-অৰ্থনৈতিক সংকেত।
বিশ্ব ৰাজনীতিৰ অভিঘাত আৰু ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উদ্বেগ
বৰ্তমান পশ্চিম এছিয়াত চলি থকা সংঘাত, বিশেষকৈ ইৰাণক কেন্দ্ৰ কৰি উদ্ভৱ হোৱা চৰম অস্থিৰতাই বিশ্ববজাৰত খাৰুৱা তেলৰ যোগান ব্যৱস্থাক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছে। ভাৰতে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় খাৰুৱা তেলৰ এক সিংহভাগ আমদানি কৰিবলগীয়া হয়। ফলস্বৰূপে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত তেলৰ মূল্যবৃদ্ধিয়ে দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল, মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতাৰ ওপৰত এক প্ৰত্যক্ষ চাপ সৃষ্টি কৰিছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ এই আহ্বানৰ পাছতেই তেওঁৰ নিজা নিৰাপত্তা কনভয়ত (বাহনৰ বহৰ) গাড়ীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা আৰু বৈদ্যুতিক বাহনৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰাৰ খবৰো প্ৰকাশ পাইছে। চৰকাৰে এই পদক্ষেপক প্ৰশাসনিক দায়িত্বশীলতাৰ এক আদৰ্শ প্ৰতীক হিচাপে উপস্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।
“বিকশিত ভাৰত”ৰ স্বপ্ন আৰু বাস্তৱৰ সংঘাত
শেহতীয়া বছৰসমূহত গোলকীয় মঞ্চত ভাৰতক “বিশ্বৰ আটাইতকায় দ্ৰুতগতিত বিকাশশীল বৃহৎ অৰ্থনীতি” হিচাপে সজোৰে প্ৰচাৰ কৰা হৈছে। ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত দেশক এক উন্নত ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্য বা “বিকশিত ভাৰত ২০৪৭” হৈছে বৰ্তমান চৰকাৰৰ মুখ্য ৰাজনৈতিক আখ্যান। কিন্তু এই চমকপ্ৰদ আখ্যানৰ বিপৰীতে বিদেশী বিনিয়োগৰ ধাৰাবাহিক পতন, শ্বেয়াৰ বজাৰৰ অনিশ্চয়তা, মাৰ্কিন ডলাৰৰ তুলনাত ভাৰতীয় টকাৰ ঐতিহাসিক অৱনমন, শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীৰ মাজত ভয়াবহ বেকাৰত্ব আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান আয় বৈষম্যই এই বিকাশৰ দাবীৰ ওপৰত ডাঙৰ প্ৰশ্নবোধক চিন ওলমাই দিছে।
অৰ্থনীতিবিদসকলে দীৰ্ঘদিন ধৰি সকীয়াই আহিছে যে কেৱল জিডিপি (GDP) বৃদ্ধিৰ পৰিসংখ্যাই দেশৰ সাধাৰণ জনতাৰ প্ৰকৃত জীৱনশৈলীৰ ছবিখন প্ৰতিফলিত নকৰে। যদি অৰ্থনৈতিক উত্তৰণৰ সুফল সমাজৰ মাত্ৰ এমুঠিমান পুঁজিপতিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হয় আৰু বৃহৎ জনগোষ্ঠী নিযুক্তিৰ অভাৱ, নিম্ন আয় আৰু আকাশলংঘী মূল্যবৃদ্ধিৰ যন্ত্ৰণাত জৰ্জৰিত হয়, তেন্তে উচ্চ জিডিপি-এ কেতিয়াও সামাজিক অসন্তোষ প্ৰশমিত কৰিব নোৱাৰে।
মুদ্ৰাস্ফীতি, বেকাৰত্ব আৰু মধ্যবিত্তৰ হাহাকাৰ
সাম্প্ৰতিক ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ সমস্যাটো হৈছে জীৱনধাৰণৰ খৰচ অভাৱনীয়ভাৱে বৃদ্ধি পোৱাটো। ইন্ধন, ৰন্ধন গেছ, ৰাসায়নিক সাৰ, পৰিবহণ আৰু দৈনন্দিন ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰীৰ ক্ৰমাগত মূল্যবৃদ্ধিৰ কোব পোনপটীয়াভাৱে পৰিছে দেশৰ নিম্নবিত্ত আৰু মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ ওপৰত।
ইফালে, যুৱসমাজৰ মাজত দেখা দিয়া সংস্থাপনহীনতাই এক জটিল সামাজিক ব্যাধিৰ ৰূপ লৈছে। উচ্চ ডিগ্ৰীধাৰী লাখ লাখ যুৱক-যুৱতীয়ে উপযুক্ত সংস্থাপন বিচাৰি হাহাকাৰ কৰিবলগীয়া হোৱা পৰিস্থিতিয়ে ভাৰতৰ “জনগাঁথনিৰ সুবিধা” বা ডেম’গ্ৰাফিক ডিভিডেণ্ডক (Demographic Dividend) এক ভয়াবহ “জনগাঁথনিৰ প্ৰত্যাহ্বান”লৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ আশংকাক অধিক ঘনীভূত কৰি তুলিছে।
কঠোৰ আৰ্থিক মিতব্যয়িতা ব্যৱস্থা: স্থায়ী সমাধান নাকি সাময়িক সংকট ব্যৱস্থাপনা?
অৰ্থনৈতিক ইতিহাসৰ পাত মেলি চালে দেখা যায় যে সংকটৰ সময়ত বহু দেশে ‘কঠোৰ আৰ্থিক মিতব্যয়িতা নীতি’ (Austerity Measures) অৱলম্বন কৰিছে। কিন্তু একাধিক গোলকীয় গৱেষণাই প্ৰমাণ কৰিছে যে অত্যধিক কৃচ্ছ্ৰসাধনে বজাৰত গ্ৰাহকৰ ক্ৰয় ক্ষমতা আৰু চাহিদা হ্ৰাস কৰে, যাৰ ফলত অৰ্থনৈতিক মন্থৰতাহে অধিক গভীৰ হয়। বিশেষকৈ ইয়াৰ প্ৰভাৱত যদি চৰকাৰী ব্যয়, বিনিয়োগ আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সংকুচিত হয়, তেন্তে সাময়িক সুস্থিৰতা আহিব পাৰে যদিও দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে দেশৰ অৰ্থনীতি ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
অৱশ্যে চৰকাৰী সূত্ৰই স্পষ্ট কৰি দিছে যে কল্যাণকামী আঁচনিৰ ব্যয়, আন্তঃগাঁথনিৰ মূলধনী বিনিয়োগ বা ৰাজসাহায্য (Subsidy) হ্ৰাস কৰাৰ কোনো পৰিকল্পনা বৰ্তমান নাই। চৰকাৰৰ মতে, এই আহ্বান কেৱল সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰা আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ওপৰত পৰা অতিৰিক্ত চাপ লাঘব কৰাৰ এক সাময়িক কৌশলহে।
ৰাজনৈতিক বাৰ্তা নে অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতা?
প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ এই সমগ্ৰ বক্তব্যক লৈ বিৰোধী ৰাজনৈতিক দলসমূহে তীব্ৰ সমালোচনা কৰা দেখা গৈছে। একাংশৰ মতে, এয়া চৰকাৰৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৰ্থতাৰ এক পৰোক্ষ স্বীকাৰোক্তি। আনহাতে, চৰকাৰী পক্ষৰ দাবী— বিশ্বব্যাপী চলি থকা অনিশ্চয়তাৰ মাজত এয়া এগৰাকী দূৰদৰ্শী আৰু দায়িত্বশীল নেতাৰ সময়োপযোগী নিদৰ্শন।
বাস্তৱিকতে, এই সমগ্ৰ প্ৰেক্ষাপট এই দুয়োটা যুক্তিয়ৰে মাজভাগত অৱস্থিত। গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ অস্থিৰতা, যুদ্ধ, শক্তি সংকট আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক মেৰুকৰণৰ কু-প্ৰভাৱৰ পৰা ভাৰত কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ আঁতৰত থাকিব নোৱাৰে। কিন্তু একে সময়তে দেশৰ অভ্যন্তৰীণ অৰ্থনীতিৰ গঠনগত ত্ৰুটিসমূহ—যেনে নিয়োগহীনতা, আকাশচুম্বী আয় বৈষম্য, উৎপাদন খণ্ডৰ জড়তা আৰু কৃষি খণ্ডৰ ধাৰাবাহিক সংকট—দীৰ্ঘদিন ধৰি উপেক্ষিত হৈ থকাৰ সত্যটোকো কোনেও অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰে।
সংকটৰ সময়ত কাঠিন্য আৰু আত্মসমালোচনাৰ প্ৰয়োজন
প্ৰধানমন্ত্ৰী মোদীৰ “মিতব্যয়িতা”ৰ আহ্বান কেৱল সাধাৰণ খৰচ কমোৱাৰ পৰামৰ্শ নহয়, ই হয়তো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ দিশ সলনি কৰিব পৰা এক পৰোক্ষ সতৰ্কবাণী। কিন্তু মনত ৰখা দৰকাৰ, কেৱল নাগৰিকক পকেটৰ ধন সাঁচিবলৈ কৈ এই গভীৰ ব্যাধিৰ নিৰাময় সম্ভব নহয়। ইয়াৰ বাবে দেশত প্ৰয়োজন ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধি, ব্যাপক ব্যক্তিগত বিনিয়োগ আকৰ্ষণ, মানসম্পন্ন সংস্থাপনৰ সৃষ্টি আৰু সৰ্বস্তৰৰ মানুহক সামৰি লোৱা এক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক বিকাশ।
“বিকশিত ভাৰত” যদি সঁচাকৈয়ে এক অংকিত লক্ষ্য হয়, তেন্তে চৰকাৰ, উদ্যোগ খণ্ড, কৃষি খণ্ড আৰু নাগৰিক সমাজৰ মাজত এক স্বচ্ছ, বাস্তৱসন্মত আৰু খোলা আলোচনা হোৱাটো অত্যন্ত জৰুৰী। কাৰণ অৰ্থনীতিৰ আচল শক্তি কেৱল চৰকাৰী ফাইলৰ পৰিসংখ্যাত নাথাকে; সেই শক্তি নিহিত থাকে দেশৰ সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড, আয়ৰ নিৰাপত্তা আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰতি থকা এক সুদৃঢ় আশাবাদত।
