২০২৮ৰ ভিতৰত বাধ্যতামূলক বৈদ্যুতিক বাহন (EV): ভাৰত সঁচাকৈয়ে প্ৰস্তুত নে ?

ভাৰতত বৈদ্যুতিক বাহন (Electric Vehicle বা EV) এতিয়া কেৱল এটা নতুন প্ৰযুক্তি হৈ থকা নাই; ই ধীৰে ধীৰে এক নীতি-ভিত্তিক পৰিৱহণ বিপ্লৱৰ ৰূপ লৈছে। সাম্প্ৰতিক সময়ত দেশৰ বহু নীতিনিৰ্ধাৰক, পৰিৱেশবিদ আৰু অৰ্থনীতিবিদে ২০২৮ চনৰ ভিতৰত নতুন পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেল বাহনৰ পঞ্জীয়ন সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি বৈদ্যুতিক বাহনক মূলসুঁতিলৈ অনাৰ এক সাহসী প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছে।

কিন্তু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নটো হ’ল—ভাৰত সঁচাকৈয়ে এই বৃহৎ আৰু দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰস্তুত নেকি? এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ কেৱল পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়; ইয়াৰ সৈতে দেশৰ শক্তি সুৰক্ষা, সামগ্ৰিক অৰ্থনীতি, অটোমোবাইল উদ্যোগ, কৰ্মসংস্থান, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ভূ-ৰাজনীতি আৰু বিশেষকৈ চীনৰ ওপৰত ভাৰতৰ কৌশলগত নিৰ্ভৰতাৰ দৰে স্পৰ্শকাতৰ দিশসমূহ সাঙোৰ খাই আছে।

ভাৰতত EV বিপ্লৱৰ বৰ্তমান চিত্র

যোৱা পাঁচ বছৰত ভাৰতীয় বজাৰত EV গ্ৰহণৰ হাৰ উল্লেখনীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। বিশেষকৈ দু-চকীয়া আৰু তিনিচকীয়া বাহনৰ খণ্ডত এক অভূতপূৰ্ব অগ্ৰগতি দেখা গৈছে।

বৰ্তমান ২০২৬ চনলৈকে ভাৰতত EV বিক্ৰীয়ে ইতিমধ্যে ২৪ লাখতকৈও অধিক ইউনিট অতিক্ৰম কৰিছে। এই পৰিসংখ্যাই স্পষ্ট ইংগিত দিয়ে যে ভাৰতীয় EV বজাৰখন এতিয়া কেৱল চৰকাৰী ৰেহাই বা “Subsidy-driven” অৱস্থাত আৱদ্ধ হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ ই “Mass Adoption” বা সৰ্বসাধাৰণৰ গ্ৰহণযোগ্যতাৰ পৰ্যায়লৈ অগ্ৰসৰ হৈছে। আনকি দিল্লীৰ দৰে মহানগৰে নিজৰ নতুন EV নীতিৰ জৰিয়তে ২০২৮ চনৰ পিছত নতুন ICE (Internal Combustion Engine) অৰ্থাৎ পেট্ৰ’ল-ডিজেল চালিত দু-চকীয়া বাহন নিষিদ্ধ কৰাৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিছে।

কিয় প্ৰয়োজন EVলৈ এই দ্ৰুত ৰূপান্তৰ?

১/ বায়ু প্ৰদূষণৰ ভয়াৱহ সংকট

ভাৰতৰ কেইবাখনো আগশাৰীৰ মহানগৰী বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত চহৰৰ তালিকাত শীৰ্ষস্থানত আছে। পৰম্পৰাগত বাহনৰ ধোঁৱাই বায়ুমণ্ডললৈ নিৰ্গত কৰা PM2.5, নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড (NOx) আৰু কাৰ্বন মন’ক্সাইড আদি মাৰাত্মক দূষক পদাৰ্থই জনস্বাস্থ্যৰ প্ৰতি তীব্ৰ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। বৈদ্যুতিক বাহনে এই বিষাক্ত নিৰ্গমন শূন্যলৈ হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

২/ আমদানিকৃত তেলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা হ্ৰাস

ভাৰতে নিজৰ খাৰুৱা তেলৰ প্ৰয়োজনৰ সিংহভাগ (প্ৰায় ৮০% তকৈও অধিক) বিদেশৰ পৰা আমদানি কৰে। বিশ্ববজাৰত তেলৰ মূল্য সামান্য বৃদ্ধি পালেই ভাৰতত:

• ঘৰুৱা মুদ্ৰাস্ফীতি (Inflation) বৃদ্ধি পায়।
• বাণিজ্য ঘাটি (Trade Deficit) আশংকাজনকভাৱে বাঢ়ি যায়।
• আমেৰিকান ডলাৰৰ তুলনাত ভাৰতীয় টকাৰ (INR) মূল্যৰ ওপৰত তীব্ৰ চাপ পৰে।EVৰ বহুল প্ৰসাৰে এই অৰ্থনৈতিক পঙ্গুত্ব বহুখিনি লাঘব কৰিব।

৩/ ‘Net Zero’ লক্ষ্য আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত ভাৰতে ২০৭০ চনৰ ভিতৰত Net Zero বা কাৰ্বন নিৰপেক্ষতাৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ। এই লক্ষ্য সাকাৰ কৰিবলৈ হ’লে পৰিৱহণ খণ্ডৰ পৰা হোৱা কাৰ্বন নিৰ্গমন উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস কৰাটো বাধ্যতামূলক আৰু ইয়াৰ একমাত্ৰ বিকল্প হৈছে EV।

চীনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা: এক ডাঙৰ কৌশলগত প্ৰত্যাহ্বান

EV নীতিৰ বিৰোধী বা সমালোচকসকলৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ যুক্তিটো হৈছে—পেট্ৰ’লিয়ামৰ নিৰ্ভৰতা কমাবলৈ গৈ ভাৰত কাৰ্যতঃ চীনৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিব। এই আশংকা একেবাৰে ভিত্তিহীন নহয়, কাৰণ গোলকীয় পৰ্যায়ত:

• Lithium-ion বেটাৰীৰ যোগান শৃংখলত (Supply Chain) চীনৰ একচেটিয়া আধিপত্য আছে।
• EV মটৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় Rare Earth Elements (দুৰ্লভ খনিজ) প্ৰচেছিঙত চীনে বিশ্বক নেতৃত্ব দিছে।
• মটৰত ব্যৱহৃত Permanent Magnet উৎপাদনৰ মূল নিয়ন্ত্ৰণো চীনৰ হাতত।

শেহতীয়াকৈ চীনে rare earth ৰপ্তানিৰ ওপৰত কঢ়া বাধা-নিষেধ আৰোপ কৰাৰ পিছত Bajaj, Tata আদি আগশাৰীৰ ভাৰতীয় অটোমোবাইল সংস্থাসমূহে সম্ভাৱ্য যোগান ব্যাঘাতক লৈ গভীৰ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।

বিশেষজ্ঞৰ বিপৰীত যুক্তি: অৱশ্যে জলবায়ু আৰু অৰ্থনীতি বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, EVৰ বেটাৰী আৰু মটৰ এবাৰ উৎপাদন বা আমদানি কৰাৰ পিছত তাক বহু বছৰ ধৰি পুনঃপুনঃ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি (আৰু পিছলৈ ৰিসাইক্লিং কৰিব পৰা যায়)। কিন্তু পেট্ৰ’ল-ডিজেল বাহন চলাবলৈ প্ৰতিদিনে ইন্ধন আমদানি কৰিবই লাগিব। সেয়েহে, দীৰ্ঘম্যাদী ভিত্তিত চালে EVয়ে ভাৰতৰ ভূ-ৰাজনৈতিক ঝুঁকি বহু পৰিমাণে হ্ৰাসহে কৰিব।

ভাৰতৰ মূল দুৰ্বলতা আৰু প্ৰত্যাহ্বানসমূহ

১/ চাৰ্জিং আন্তঃগাঁথনিৰ নাটনি (Charging Infrastructure Gap)

ভাৰতত EV ক্ৰয় কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গ্ৰাহকৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ দ্বিধা হৈছে চাৰ্জিং ষ্টেচনৰ অভাৱ। আজিও দেশৰ বেছিভাগ জিলাতে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে Fast Charging Station নাই। চহৰাঞ্চলত পৰিস্থিতি কিছু পৰিমাণে উন্নত হ’লেও গ্ৰামাঞ্চল, পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ দৰে দূৰৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহত এই নেটৱৰ্ক অতিশয় সীমিত। ২০২৮ চনৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ হ’লে ৰাজহুৱা চাৰ্জিং, আৱাসিক চাৰ্জিং পইণ্ট আৰু হাইৱে ফাষ্ট চাৰ্জিং কৰিডৰ যুদ্ধকালীন ক্ষিপ্ৰতাৰে গঢ়ি তুলিব লাগিব।

২/ বেটাৰী উৎপাদনত আত্মনিৰ্ভৰতাৰ প্ৰশ্ন

EVৰ আটাইতকৈ ব্যয়বহুল আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈছে ইয়াৰ বেটাৰী। ভাৰত চৰকাৰে বৰ্তমান PLI Scheme (Production Linked Incentive), National Critical Mineral Mission আৰু ঘৰুৱা চেল উৎপাদন (Domestic Cell Manufacturing)ৰ জৰিয়তে নিজস্ব শক্তি বৃদ্ধিৰ চেষ্টা চলাইছে। কিন্তু CATL বা BYDৰ দৰে বৃহৎ চীনা কোম্পানীসমূহৰ তুলনাত ভাৰত এতিয়াও প্ৰযুক্তি আৰু উৎপাদন ক্ষমতাৰ দিশৰ পৰা বহু পিছপৰা।

৩/ বিদ্যুৎ খণ্ডৰ ক্ষমতা আৰু কয়লাৰ ব্যৱহাৰ

যদি ২০২৮ চনৰ ভিতৰত কোটি কোটি নতুন EV ৰাজপথলৈ আহে, তেন্তে দেশত বিদ্যুতৰ চাহিদা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাব, যাৰ পোনপটীয়া চাপ পৰিব পাৱাৰ গ্ৰীডৰ (Grid Stability) ওপৰত। তাতকৈও ডাঙৰ কথা, বৰ্তমান ভাৰতত ব্যৱহৃত বিদ্যুতৰ সিংহভাগেই কয়লা ভিত্তিক তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ পৰা আহে। গতিকে কয়লা পুৰি উৎপাদন কৰা বিদ্যুতেৰে যদি EV চাৰ্জ কৰা হয়, তেন্তে ইয়াৰ পৰিৱেশগত লাভ বহু পৰিমাণে সীমিত হৈ পৰিব। সেয়েহে EV নীতিৰ সৈতে অক্ষয় শক্তি (Renewable Energy) নীতিৰ একত্ৰীকৰণ অতি জৰুৰী।

কৰ্মসংস্থানৰ পৰিৱৰ্তন: চাকৰি হেৰাব নে নতুন সুযোগ ওলাব?

পৰম্পৰাগত গাড়ী মেকানিক বা অটো-পাৰ্টছ উদ্যোগৰ সৈতে জড়িত লোকসকলৰ মাজত এটা ভয় আছে যে EVৰ আগমনে তেওঁলোকৰ জীৱিকা কাঢ়ি নিব। বাস্তৱ চিত্ৰখন তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• নেতিবাচক দিশ: EVত পৰম্পৰাগত ইঞ্জিন, গিয়াৰবক্স বা জটিল মেকানিকেল যন্ত্ৰাংশ নাথাকে। ফলত সাধাৰণ মেৰামতি আৰু স্পেয়াৰ পাৰ্টছৰ চাহিদা হ্ৰাস পাব।
• ইতিবাচক দিশ: ইয়াৰ বিপৰীতে এক বিশাল নতুন কৰ্মসংস্থানৰ বজাৰ মুকলি হ’ব। দেশত সৃষ্টি হ’ব হাজাৰ হাজাৰ Battery Technicians, Charging Infrastructure Engineers, Software Specialists আৰু Battery Recycling Industryৰ নতুন চাকৰি। অৰ্থাৎ, কৰ্মসংস্থান ধ্বংস নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ ধৰণ সলনিহে হ’ব, যাৰ বাবে ব্যাপক ‘Up-skilling’ বা পুনৰ-প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন।

২০২৮ চনৰ লক্ষ্য: বাস্তৱ নে মাত্ৰ এক উচ্চাকাঙ্ক্ষা?

ভাৰতৰ সামগ্ৰিক প্ৰস্তুতিক যদি আমি এটা তুলনাত্মক চিত্রৰ মাধ্যমেৰে অবলোকন কৰোঁ, তেন্তে স্পষ্ট হৈ পৰিব যে দেশখন কোনবোৰ দিশত আগবাঢ়িছে আৰু ক’ত থমকি ৰৈছে:

সামৰণি

২০২৮ চনৰ ভিতৰত বাধ্যতামূলক বৈদ্যুতিক বাহনৰ নীতি গ্ৰহণ কৰাটো ভাৰতৰ বাবে কেৱল এটা পৰিৱহণ খণ্ডৰ সালসলনি নহয়; ই এক সুদূৰপ্ৰসাৰী ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰকল্প। বৰ্তমানৰ তথ্য আৰু আন্তঃগাঁথনি পৰ্যালোচনা কৰিলে দেখা যায় যে ২০২৮ চনৰ ভিতৰত ১০০% সকলো শ্ৰেণীৰ বাহন বাধ্যতামূলকভাৱে EVলৈ ৰূপান্তৰ কৰাটো অতিশয় কঠিন হ’ব। কিন্তু দু-চকীয়া, তিনিচকীয়া আৰু চহৰীয়া বাণিজ্যিক ডেলিভাৰী ফ্লীটৰ (Urban Delivery Fleets) ক্ষেত্ৰত এই লক্ষ্য অনায়াসে সম্ভৱ আৰু বাস্তৱসন্মত।

প্ৰশ্নটো এতিয়া “EV ভাৰতত হ’ব নে নহ’ব” তাক লৈ নহয়, কাৰণ বিশ্ব ইতিমধ্যে এই দিশে ধাবমান হৈছে। আচল প্ৰশ্নটো হৈছে—ভাৰতে এই ৰূপান্তৰ কিমান দ্ৰুত, কিমান সুৰক্ষিত আৰু চীনৰ দৰে বিদেশী শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ কিমান আত্মনিৰ্ভৰশীলভাৱে সম্পন্ন কৰিব পাৰে। ২০২৮ চনৰ এই সাহসী লক্ষ্যক জিকিবলৈ হ’লে চৰকাৰ, অটোমোবাইল উদ্যোগ, বিদ্যুৎ খণ্ড আৰু বিজ্ঞানীসকলৰ এক অভূতপূৰ্ব সমন্বিত প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰয়োজন হ’ব।