ডিজিটেল গোলকীকৰণৰ এই যুগত এক নতুন ধৰণৰ ক্ষমতাৰ যুঁজ আৰম্ভ হৈছে। এই যুঁজ কোনো ভৌগোলিক সীমা বা সামৰিক শক্তিৰ নহয়, বৰঞ্চ ই হৈছে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা বা আৰ্টিফিচিয়েল ইণ্টেলিজেন্স (AI) আৰু ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ। বৰ্তমান বিশ্বত যি দেশে এআই প্ৰযুক্তি, ইয়াৰ ডাটা আৰু শক্তিশালী কম্পিউট আন্তঃগাঁথনি (Compute Infrastructure) নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, সেই দেশে সমগ্ৰ বিশ্বৰ অৰ্থনীতি আৰু ভূ-ৰাজনীতিকো পৰিচালনা কৰিব। এই প্ৰেক্ষাপটতে বৰ্তমান সময়ত আটাইতকৈ চৰ্চিত বিষয়টো হৈছে— ‘AI সাৰ্বভৌমত্ব’ (AI Sovereignty)।
প্ৰশ্ন হয়, ১১ হাজাৰ কোটিতকৈও অধিক টকাৰ ‘ইণ্ডিয়া এআই মিছন’ (IndiaAI Mission) লৈ আগবঢ়া ভাৰতবৰ্ষই বিশ্বৰ আগশাৰীৰ প্ৰযুক্তি শক্তি যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ বা চীনৰ সৈতে সমকক্ষ হ’বলৈ সঁচাকৈয়ে সাজুনে? নে আমি কেৱল বিদেশী প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়েই ক্ষান্ত থাকিব লাগিব?
AI সাৰ্বভৌমত্ব কি? (What is AI Sovereignty?)
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, এআই সাৰ্বভৌমত্ব হৈছে এটা জাতিৰ নিজৰ ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰতে এআই ব্যৱস্থাসমূহ গঢ়ি তোলা, পৰিচালনা কৰা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে আপোনাৰ দেশৰ নাগৰিকৰ তথ্য বা ডাটা (Data) অন্য কোনো বিদেশী ক্লাউড বা চাৰ্ভাৰলৈ নাযায়, আপোনাৰ দেশৰ এআই মডেলসমূহ নিজস্ব চিপ আৰু কম্পিউট শক্তিৰে (Compute Capacity) প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত হয়, আৰু ইয়াৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে দেশৰ নিজা আইনী এক্তিয়াৰ বা প্ৰশাসন (Governance) বাহাল থাকে।
বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এআই সাৰ্বভৌমত্বৰ মূল ভেটিটো ৫টা স্তৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত: ১/ শক্তি বা ইন্ধন আন্তঃগাঁথনি (Energy Infrastructure) ২/ উন্নত চিপ আৰু কম্পিউটিং হাৰ্ডৱেৰ (Semiconductor & GPUs) ৩/ ঘৰুৱা ডাটা চেণ্টাৰ (Data Centers) ৪/ মৌলিক এআই মডেল বা ফাউণ্ডেচনেল মডেল (Foundation Models) ৫/ থলুৱা ব্যৱহাৰিক এপ্লিকেচন (Applications)
কম্পিউট শক্তিৰ নাটনি: ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান
ভাৰতবৰ্ষ বৰ্তমান এআই প্ৰতিযোগিতাত বিশ্বৰ ভিতৰত তৃতীয় স্থানত আছে যদিও আমাৰ মূল দুৰ্বলতাটো হৈছে হাৰ্ডৱেৰ আৰু কম্পিউট ক্ষমতাৰ। বৰ্তমান সময়ত ডাঙৰ এআই মডেলসমূহ (যেনে ChatGPT বা Google Gemini) প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ শক্তিশালী জিপিইউ (GPU) বা প্ৰচেছৰৰ প্ৰয়োজন হয়।
বৰ্তমান ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ছুপাৰকম্পিউটিং ক্ষমতা প্ৰায় ৪০ পেটাফ্লপ্স (Petaflops), যিটো বিশ্বৰ অগ্ৰণী দেশসমূহৰ তুলনাত যথেষ্ট সীমিত। ইণ্ডিয়া এআই মিছনৰ অধীনত ২০২৬ চনৰ শেষৰ ফালে প্ৰায় ১,০০,০০০ জিপিইউ অনবৰ্ড কৰাৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰা হৈছে যদিও বৰ্তমান আমি ইয়াৰ আধাতকৈ অলপহে বেছি অংশ অৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছোঁ। আমেৰিকাৰ বিগ-টেক কোম্পানীসমূহৰ একচেটিয়া আধিপত্যৰ বাবে উন্নত চিপৰ যোগান শৃংখল (Supply Chain) প্ৰায়ে ভূ-ৰাজনৈতিক অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সেইবাবেই ‘ভাৰত চেমিকণ্ডাক্টৰ মিছন’ (ISM) ৰ জৰিয়তে ঘৰুৱাভাৱে চিপ ডিজাইন আৰু প্ৰস্তুতকৰণৰ ওপৰত ব্যাপক জোৰ দিয়া হৈছে।
‘মডেল সাৰ্বভৌমত্ব’ বনাম ‘ৱৰ্কফ্ল’ সাৰ্বভৌমত্ব’
এই ক্ষেত্ৰত বৰ্তমান এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হৈছে। ভাৰতে আমেৰিকা বা চীনৰ দৰে অৰ্বুদ ডলাৰ খৰচ কৰি বৃহৎ ফাউণ্ডেচন মডেল (Foundation Models) তৈয়াৰ কৰাৰ অন্ধ প্ৰতিযোগিতাত নামিব লাগে নে ভাৰতৰ নিজস্ব শক্তিৰ সঠিক প্ৰয়োগ কৰিব লাগে?
বিশেষজ্ঞৰ মত: ভাৰতে কেৱল মডেল সাৰ্বভৌমত্বৰ পাছত দৌৰাতকৈ ৱৰ্কফ্ল’ সাৰ্বভৌমত্ব (Workflow Sovereignty) বা ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া উচিত।
ভাৰতে ইতিপূৰ্বেই ইয়াৰ ডিজিটেল পাব্লিক আন্তঃগাঁথনি বা ডিপিআই (Digital Public Infrastructure – DPI) যেনে— আধাৰ (Aadhaar), ইউপিআই (UPI) আৰু ডিজি লকাৰৰ (DigiLocker) জৰিয়তে বিশ্ববাসীক নিজৰ ক্ষমতা দেখুৱাইছে। ঠিক একেদৰে, গোলকীয় এআই মডেলসমূহক লৈ ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যময় ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰেক্ষাপটত (যেনে ২২টা চৰকাৰী ভাষাৰ বাবে IIT Bombay ৰ উদ্যোগত গঢ়ি তোলা ‘Param2’ মডেল) প্ৰয়োগ কৰিলেহে প্ৰকৃত সফলতা আহিব।
ডাটা সুৰক্ষা আৰু নতুন প্ৰশাসনৰ যুগ (Data Governance & Regulations)
এআইৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ইন্ধন হৈছে ডাটা। ভাৰতত ১৪০ কোটিতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰ বাবে ডাটাৰ কোনো অভাৱ নাই। কিন্তু ইমান দিনে আমাৰ ডাটা বিদেশী কোম্পানীসমূহে ব্যৱহাৰ কৰি মুনাফা লুটি আহিছিল। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে ডিজিটেল ব্যক্তিগত ডাটা সুৰক্ষা আইন (DPDP Act) বলবৎ কৰিছে।
শেহতীয়াকৈ ভাৰতৰ নিজস্ব ক্লাউড প্লেটফৰ্ম যেনে ‘স্বৰাজ ক্লাউড’ (Swaraj Cloud) ৰ আত্মপ্ৰকাশ ঘটিছে, যি সম্পূৰ্ণৰূপে ভাৰতীয় আইনৰ এক্তিয়াৰত আৰু ১০০% ভাৰতীয় ডাটা আৱাসিকতা (Data Residency) নিশ্চিত কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, ভাৰতে এক ঘৰুৱা এআই সুৰক্ষা প্ৰতিষ্ঠান (AI Safety Institute) গঠনৰো ঘোষণা কৰিছে, যাৰ কাম হ’ব এআইৰ নৈতিক ব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা।
আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ পথ
এআই সাৰ্বভৌমত্বৰ অৰ্থ বিশ্বৰ পৰা বিছিন্ন হৈ পৰাটো নহয়, বৰঞ্চ নিজৰ চৰ্তত বিশ্বৰ সৈতে সহযোগিতা কৰাটোহে। শেহতীয়াভাৱে স্বাক্ষৰিত হোৱা ‘ভাৰত-আমেৰিকা এআই অপৰ্চুনিটি পাৰ্টনাৰশ্বিপ’ ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। ভাৰতৰ লক্ষ্য হ’ব লাগে এআই প্ৰযুক্তিৰ এনে এক গণতান্ত্ৰিকীকৰণ, য’ত ই কেৱল মুষ্টিমেয় কেইটামান কৰ্পোৰেট গোষ্ঠীৰ হাতত বন্দী হৈ নাথাকি কৃষি, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু প্ৰশাসনৰ তৃণমূল পৰ্যায়লৈ বিস্তাৰিত হয়। ভাৰতৰ মেধাৱী মানৱ সম্পদ আৰু অনন্য ডিপিআই (DPI) মডেলৰ সঠিক সংমিশ্ৰণ ঘটাব পাৰিলে, একৈশ শতিকাৰ এআই যুগত ভাৰত কেৱল এজন গ্ৰাহক হৈ নাথাকি এজন বিশ্বনেতা হিচাপে থিয় দিব পাৰিব।
