২০২৬ চনত সমগ্ৰ দেশে ‘বন্দে মাতৰম’ৰ ১৫০ বছৰীয়া জয়ন্তী অতি আড়ম্বৰেৰে উদযাপন কৰাৰ সময়তে, দেশৰ সাংস্কৃতিক আৰু সাংবিধানিক ভৌগোলিকতাক লৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপিত হৈছে। ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ অগ্নিস্নাত ইতিহাসত ‘বন্দে মাতৰম’ৰ স্থান অদ্বিতীয়। বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায় ৰচিত এই গীতে ভাৰতীয় মুক্তিকামী জনতাক ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিবলৈ অপাৰ প্ৰেৰণা যোগাইছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত (National Song) হিচাপে ইয়াৰ আনুষ্ঠানিক গুৰুত্ব আৰু চৰকাৰী শিষ্টাচাৰক আদৰণি জনোৱাটো প্ৰত্যেকজন দেশপ্ৰেমিক নাগৰিকৰ কৰ্তব্য।
কিন্তু এই উৎসৱমুখৰ পৰিৱেশৰ মাজতেই আন এক অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ অথচ মৌলিক প্ৰশ্নই ধৰা দিছে — আমাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত (National Anthem) ‘জন গণ মন’ৰ ভৌগোলিক মানচিত্ৰত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ স্থান ক’ত?
এই প্ৰশ্ন বিশ্বকবি ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ মহান সৃষ্টিৰ প্ৰতি কোনো আক্ৰোশ নহয়, বা ই কোনো ধৰণৰ অপ্ৰয়োজনীয় বিতৰ্কৰ সূচনা কৰাৰ প্ৰচেষ্টাও নহয়। বৰঞ্চ, ই হ’ল আধুনিক ভাৰতৰ আত্ম-কল্পনাত (national imagination) দেশৰ এক বিশাল অঞ্চলৰ প্ৰতিনিধিত্বক লৈ কৰা এক গাঢ় সাংবিধানিক আৰু গণতান্ত্ৰিক আত্মপৰ্যালোচনা।
এক বিশাল অঞ্চলৰ অনুপস্থিতি: ইতিহাস আৰু সমসাময়িক বাস্তৱতা
১৯১১ চনত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ‘জন গণ মন’ ৰচনা কৰাৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক মানচিত্ৰ আজিৰ তুলনাত সম্পূৰ্ণ বেলেগ আছিল। গীতটিৰ প্ৰথম স্তৱকত উল্লিখিত ভৌগোলিক পংক্তি —
“পাঞ্জাব সিন্ধু গুজৰাট মৰাঠা দ্ৰাবিড় উৎকল বঙ্গ”
তৎকালীন ঔপনিৱেশিক ভাৰতৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক ভূখণ্ডসমূহৰ এক সুন্দৰ কাব্যিক প্ৰতিফলন আছিল।
ধ্ৰুপদী আৰু ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ’লে, ১৯১১ চনত আজিৰ ‘উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল’ নামৰ সুসংহত ৰাজনৈতিক ধাৰণাটো অস্তিত্বত নাছিল। অসম, অৰুণাচল প্ৰদেশ, মণিপুৰ, মেঘালয়, মিজোৰাম, নাগালেণ্ড, প্ৰাক-স্বাধীনতাৰ ত্ৰিপুৰা আৰু ১৯৭৫ চনত ভাৰতৰ অংশ হোৱা ছিকিম — এই আটাইকেইখন ৰাজ্যৰ বৰ্তমানৰ সীমান্ত বিভিন্ন ঐতিহাসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰেহে গঢ়ি উঠিছে। সেয়েহে, ১৯১১ চনৰ কাব্যিক পৰিসৰক ২০২৬ চনৰ ভৌগোলিক ধাৰণাৰে বিচাৰ কৰাটো বুদ্ধিভিত্তিকভাৱে অন্যায় হ’ব।
কিন্তু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন হয়: ইতিহাসে কোনো এক উপাদানৰ অনুপস্থিতিক ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে, কিন্তু সেই অনুপস্থিতিক চিৰকালৰ বাবে অস্পৃশ্য বা বিতৰ্কৰ উৰ্ধত কৰি ৰাখিব পাৰেনে?
পৰিধিৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰীয় ভাবধাৰাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুলৈ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ভূমিকা
দশক দশক ধৰি উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক কেৱল “দূৰৱৰ্তী সীমান্ত” বা “প্ৰান্তীয় অঞ্চল” বুলি আখ্যা দি অহা হৈছে। কিন্তু বৰ্তমান এই ধাৰণাৰ ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে।
-
ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব: ‘অ্যাক্ট ইষ্ট’ (Act East) নীতিৰ জৰিয়তে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল হৈ পৰিছে দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ ভাৰতৰ মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ।
-
প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদ: চীন, ম্যানমাৰ, ভূটান আৰু বাংলাদেশৰ সীমান্তত অৱস্থিত এই অঞ্চলটো অতিশয় বৈচিত্ৰ্যময় লোকসংস্কৃতি, ভাষা আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যেৰে চহকী।
-
ৰাষ্ট্ৰীয় বৰঙণি: খেলপথাৰৰ পৰা সেনা বাহিনীলৈ, শিল্প-সংস্কৃতিৰ পৰা প্ৰশাসন আৰু বিজ্ঞানলৈ — উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ সন্তানে ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণত অনবদ্য অৱদান আগবঢ়াই আহিছে।
ইমানৰ পিছতো, ৰাষ্ট্ৰীয় মূলসুঁতিৰ আলোচনা সমূহত এই অঞ্চলটো সততে অৱহেলিত বা কেৱল সংকটৰ সময়তহে চৰ্চালৈ অহা দেখা যায়। ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকসমূহ কেৱল অতীতৰ কিছু কাব্যিক শাৰী নহয়; ই নাগৰিকৰ অন্তৰত ‘আপোনত্বৰ ভাৱ’ গঢ়ি তোলাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম।
সমসাময়িক প্ৰসঙ্গ: ‘বন্দে মাতৰম’ আৰু এক প্ৰাপ্তবয়স্ক জাতীয়তাবাদ
ভাৰত চৰকাৰে যেতিয়া ‘বন্দে মাতৰম’ৰ দৰে ঐতিহাসিক ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতক একবিংশ শতিকাৰ নতুন ধাৰণাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে, তেন্তে ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতৰ অন্তৰ্নিহিত ভাৱ-ভৌগোলিকতাক লৈও এক সুস্থ আলোচনাৰ অৱকাশ নিশ্চয় আছে।
ইয়াৰ অৰ্থ ‘জন গণ মন’ক সালসলনি কৰা বা ৰবীন্দ্ৰনাথক অসন্মান কৰা নহয়। বৰঞ্চ ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে — গণৰাজ্যখনৰ আৱেগিক ভৌগোলিকতাই আজিৰ বাস্তৱ ভাৰতক সঠিকভাৱে প্ৰতিফলিত কৰিব পাৰিছেনে নাই, তাৰ এক নিৰপেক্ষ পৰ্যালোচনা কৰা।
ভাৰতৰ শক্তি ইয়াৰ একক সংস্কৃতিত নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ সাংবিধানিক বৈচিত্ৰ্যতহে নিহিত হৈ আছে। যেতিয়া এটা নির্দিষ্ট অঞ্চলৰ জনসাধাৰণে অনুভৱ কৰে যে দেশৰ ইতিহাস আৰু গীতত তেওঁলোকৰ উল্লেখ নাই, তেতিয়া সেয়া কেৱল সাহিত্যিক প্ৰশ্ন হৈ নাথাকে — ই মনস্তাত্ত্বিক অধিকাৰৰ প্ৰশ্ন হৈ পৰে।
কেৱল সাংকেতিক প্ৰতিনিধিত্বই (Tokenism) সমাধান নহয়
এই বিতৰ্কৰ সমাধান কেৱল এটা গীতত কেইখনমান ৰাজ্যৰ নাম যোগ কৰাতে সীমিত হ’ব নোৱাজে। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক নতুন দিল্লীৰ পৰা কোনো সাংকেতিক দয়া বা অনুগ্ৰহৰ প্ৰয়োজন নাই; প্ৰয়োজন হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় ইতিহাস আৰু মূলসুঁতিত সমান অংশগ্ৰহণৰ।
-
পাঠ্যপুথিৰ সংস্কাৰ: দেশৰ পাঠ্যপুথিত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী আৰু ইতিহাসৰ বিস্তৃত অন্তৰ্ভুক্তি।
-
সংস্কৃতিক স্বীকৃতি: ৰাষ্ট্ৰীয় সাংস্কৃতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহত যোগ্য স্থান আৰু খিলঞ্জীয়া ভাষাসমূহৰ সংৰক্ষণ।
-
সংবাদ মাধ্যমৰ ভূমিকা: কেৱল বানপানী, হিংসা বা নিৰ্বাচনৰ সময়ত নহয়, দৈনন্দিন ৰাষ্ট্ৰীয় ভাবধাৰাত এই অঞ্চলক মূল্যায়ন কৰা।
সামৰণি: এটি মুকলি প্ৰশ্ন
যি জাতীয়তাবাদে প্ৰশ্নোধৃত হ’বলৈ ভয় কৰে, সেয়া অত্যন্ত দুৰ্বল। কিন্তু যি জাতীয়তাবাদে নিজৰ ভিতৰৰে প্ৰশ্নসমূহক সাৱটি ল’ব পাৰে, সেয়াহে প্ৰকৃততে শক্তিশালী আৰু আত্মবিশ্বাসী।
আমি ‘বন্দে মাতৰম’ক শ্ৰদ্ধাৰে মূৰ দোৱাওঁ, ‘জন গণ মন’ৰ ধ್ৱনিত গৌৰৱবোধ কৰোঁ। কিন্তু একে সময়তে গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰেৰে সোধো — যি গীতৰ শিৰোনাম ‘জন গণ মন’ (ভাৰতৰ জনসাধাৰণৰ মন আৰু ভাগ্য), উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ মন আৰু ভাগ্যক আঁতৰাই ৰাখি সেই জাতীয় আত্মা কেতিয়াবা সম্পূৰ্ণ হ’ব পাৰেনে?
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল কেৱল ভাৰতৰ ভৌগোলিক সীমান্ত হৈ নাথাকি, ৰাষ্ট্ৰীয় কল্পনাৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰাটোৱেই হ’ব ভাৰতীয় ঐক্যৰ প্ৰকৃত প্ৰকাশ।
