—– মুকুট বৰুৱা
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক প্ৰায়ে ভৌগোলিকভাৱে বিচ্ছিন্ন আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগেৰে ভৰপূৰ এক প্ৰান্তীয় এলেকা বুলি বিবেচনা কৰা হয়। কিন্তু ইতিহাসৰ পাত লুটিয়ালে ধৰা পৰে এক সম্পূৰ্ণ বিপৰীত ছবি। প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় সময়ছোৱাত দক্ষিণ-পূব এছিয়া, তিব্বত, চীন আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মাজত সংযোগ স্থাপনকাৰী অন্যতম প্ৰধান বাণিজ্য আৰু সংস্কৃতিৰ মহাসংগমস্থল আছিল আমাৰ এই উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা আৰু ইয়াৰ পাৰ্শ্বৱৰ্তী পাহাৰীয়া এলেকা ব্যৱহাৰ কৰি গঢ়ি উঠা প্ৰাচীন বাণিজ্য পথসমূহে কেৱল বাণিজ্যই নহয়, বৰঞ্চ প্ৰাচীন কামৰূপ তথা সমগ্ৰ উত্তৰ-পূবৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক স্থিতি অত্যন্ত শক্তিশালী কৰি ৰাখিছিল।
একবিংশ শতিকাত ভাৰত চৰকাৰৰ ‘এক্ট ইষ্ট পলিচি’ (Act East Policy) আৰু উত্তৰ-পূবক এছিয়াৰ বাণিজ্য কেন্দ্র হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ প্ৰচেষ্টা চলি থকাৰ সময়ত প্ৰাচীন বাণিজ্য পথসমূহৰ ঐতিহাসিক আৰু অৰ্থনৈতিক মূল্যাংকন অত্যন্ত প্ৰাসংগিক হৈ পৰিছে।
১. লিডো আৰু দক্ষিণ ৰেশম পথ (Southern Silk Route): উত্তৰ-পূবৰ প্ৰাচীন সংযোগ
প্ৰাচীন চীনা নথি আৰু গ্ৰীক-ৰোমান ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ টোকাত ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰা এক প্ৰধান স্থলপথৰ উল্লেখ পোৱা যায়, যাক ‘দক্ষিণ ৰেশম পথ’ (Southern Silk Route) বা ‘দক্ষিণ-পশ্চিম ৰেশম পথ’ বুলি জনা যায়। এই পথটো চীনৰ সিচুৱান (Sichuan) আৰু ইউনান (Yunnan) প্ৰদেশৰ পৰা আৰম্ভ হৈ মায়ানমাৰৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল অতিক্ৰম কৰি পাটকাই পৰ্বতমালাৰ মাজেৰে অসমত প্ৰৱেশ কৰিছিল।
অসম বা প্ৰাচীন কামৰূপত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত এই পথটো ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপত্যকাৰে গৈ বংগ আৰু বিহাৰৰ জৰিয়তে মধ্য ভাৰত তথা বৈদিক ভাৰতৰ ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰসমূহৰ সৈতে যুক্ত হৈছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাত চীনা ৰাষ্ট্ৰদূত ঝাং কিয়ান (Zhang Qian) যেতিয়া মধ্য এছিয়ালৈ গৈছিল, তেতিয়া তেওঁ বেক্ট্ৰিয়া (Bactria) অৰ্থাৎ আধুনিক আফগানিস্তানৰ বজাৰত চীনৰ সিচুৱান প্ৰদেশত উৎপাদিত বাঁহৰ লাঠি আৰু ৰেশম বস্ত্ৰ বিক্ৰী হৈ থকা দেখিছিল। গৱেষণাৰ অন্তত ধৰা পৰিছিল যে এই সামগ্ৰীসমূহ উত্তৰ-পূব ভাৰত আৰু কামৰূপৰ মাজেৰে কামৰূপী ব্যৱসায়ীসকলৰ জৰিয়তে ভাৰত অতিক্ৰম কৰি মধ্য এছিয়ালৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল।
২. পাহাৰীয়া পাছ আৰু সীমান্ত বাণিজ্য (Himalayan Passes and Overland Trade)
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ভূ-প্ৰকৃতি যদিও পাহাৰীয়া আৰু দুৰ্গম আছিল, তথাপিও ই বাণিজ্যৰ বাবে হেঙাৰ হোৱা নাছিল। বৰঞ্চ এই পাহাৰীয়া পথসমূহেই আছিল অৰ্থনীতিৰ প্ৰাণৰেখা।
- তিব্বত-অসম বাণিজ্য পথ: অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু ভূটানৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা প্ৰাকৃতিক গিৰিপথসমূহ (যেনে: নামকা চু, তৱাং, বাউমডি-লা) ব্যৱহাৰ কৰি তিব্বত আৰু অসমৰ মাজত এক লাভজনক বাণিজ্য চলিছিল। অসমৰ পৰা ৰেশম, ধান, মেজংকৰি, শুকান মাছ আৰু সুগন্ধি গছ-লতা তিব্বতলৈ পঠোৱা হৈছিল; আনহাতে তিব্বতৰ পৰা নিমখ, সোণ, কস্তুৰী (Musk), আৰু তিব্বতী ঘোৰা অসমলৈ আমদানী কৰা হৈছিল।
- পাটকাই গিৰিপথ আৰু মায়ানমাৰ সংযোগ: পাটকাই পৰ্বতমালা অতিক্ৰম কৰি আপাৰ মায়ানমাৰৰ ইৰাৱতী নদী উপত্যকালৈ যোৱা পথসমূহ আছিল কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। পৰৱৰ্তী সময়ত আহোম স্বৰ্গদেউসকলে এই পথ ব্যৱহাৰ কৰাৰ উপৰি মোগল আৰু ভৈয়ামৰ ব্যৱসায়ীসকলেও এই বোৰেৰে কম্বোডিয়া, থাইলেণ্ড আৰু চীন সীমান্তলৈ সামগ্ৰী আদান-প্ৰদান কৰিছিল।
৩. মহাবাহু ব্ৰহ্মপুত্ৰ: জলপথ আৰু সাগৰীয় বাণিজ্যৰ সংযোগস্থল
প্ৰাচীন কামৰূপ কেৱল স্থলপথতে সীমাবদ্ধ নাছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আছিল জলপথ বাণিজ্যৰ ঘাইৰাস্তা। প্ৰাচীন নথি ‘প্ৰিপ্লাছ অৱ দ্য এৰিথ্ৰিয়ান চি’ (Periplus of the Erythraean Sea) আৰু পিট’লেমীয় মানচিত্ৰত ‘কিৰাডিয়া’ (Kirrhadia) বা কামৰূপৰ পৰা ৰেশম আৰু সুগন্ধি কাঠৰ ৰপ্তানিৰ বিশদ বিৱৰণ পোৱা যায়।
গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ সংগমস্থলেৰে কামৰূপৰ পৰা ওলোৱা নাৱবোৰ বংগোপসাগৰৰ প্ৰাচীন বন্দৰ ‘তাম্ৰলিপ্তি’ (Tamralipti) লৈ গৈছিল। তাম্ৰলিপ্তিৰ পৰা কামৰূপী ৰেশম, কস্তুৰী আৰু তেজপাত দ্ৰুতগতিত শ্ৰীলংকা, মালয়েছিয়া, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পৰাই প্ৰমাণ হয় যে প্ৰাচীন অসমৰ ব্যৱসায়ীসকল বিশ্বজনীন সাগৰীয় বাণিজ্য শৃংখলৰ (Global Maritime Supply Chain) সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত আছিল।
৪. থলুৱা সামগ্ৰী আৰু অৰ্থনৈতিক বৈচিত্ৰ্য
প্ৰাচীন উত্তৰ-পূবৰ ব্যৱসায়িক সফলতা কেৱল ট্ৰেনজিট (Transit) বা পথ হিচাপে ব্যৱহাৰ হোৱাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নাছিল; ইয়াত উৎপাদিত থলুৱা সামগ্ৰীৰ সমগ্ৰ এছিয়াতে প্ৰচুৰ চাহিদা আছিল।
- ৰেশম শিল্প (Silk Trade): কামৰূপৰ মুগা, পাট আৰু এৰী কাপোৰ প্ৰাচীনকালৰে পৰাই বিখ্যাত আছিল। কৌটিল্যৰ ‘অৰ্থ শাস্ত্ৰ’ত কামৰূপত উৎপাদিত সূক্ষ্ম আৰু ৰেচমী বস্ত্ৰৰ বিশেষ প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যাক ৰাজকীয় আৰু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
- খনিজ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ বালিৰ পৰা সোণ সংগ্ৰহ কৰা ‘সোণোৱাল’সকলৰ প্ৰথা অসমৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক ভিত্তি আছিল। ইয়াৰ উপৰি হস্তীদন্ত (Ivory), বাঁহ-বেতৰ সাজ-পোছাক, আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ভেষজ উদ্ভিদে বৈদেশিক বজাৰত ভাল মূল্য লাভ কৰিছিল।
৫. ঔপনিৱেশিক কালত পথৰ অৱক্ষয় আৰু ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা
আহোম ৰাজত্বকালৰ শেষলৈকে এই সীমান্ত আৰু জলপথ বাণিজ্য সুকলমে চলি আছিল। কিন্তু ঊনবিংশ শতিকাত ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ (১৮২৬) পিছত ব্ৰিটিছ ইস্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে অসম দখল কৰাৰ লগে লগে এই প্ৰাচীন বাণিজ্য পথসমূহৰ বিনাশ ঘটিল।
ব্ৰিটিছে অসমক কেৱল চাহ, ক্ৰুড অইল আৰু কাঠৰ কেঁচামাল সংগ্ৰহৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ল’লে। তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থত তিব্বত, চীন আৰু মায়ানমাৰৰ সৈতে থকা প্ৰাচীন থলুৱা বাণিজ্য পথসমূহ আইনী আৰু সামৰিকভাৱে বন্ধ কৰি দিলে। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনে উত্তৰ-পূবৰ স্বাভাৱিক জলপথ আৰু সাগৰীয় পথসমূহ সম্পূৰ্ণভাৱে বন্ধ কৰি দিলে। সমগ্ৰ উত্তৰ-পূব কেৱল ২২ কিলোমিটাৰ বহল ‘শিলিগুড়ি কৰিড’ৰ’ বা ‘চিকেনছ নেক’ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ এক প্ৰকাৰ কাৰাৰুদ্ধ হৈ পৰিল।
একবিংশ শতিকাৰ প্ৰাসংগিকতা: ইতিহাসৰ পুনৰাবৃত্তি
আজি যেতিয়া ভাৰত চৰকাৰে ‘কালাদান মাল্টি-মডেল প্ৰজেক্ট’, ‘ইণ্ডিয়া-মায়ানমাৰ-থাইলেণ্ড ট্ৰাইলেটেৰেল হাইৱে’, বা বাংলাদেশৰ মাজেৰে Chittagong আৰু Mongla বন্দৰ ব্যৱহাৰৰ পৰিকল্পনা কৰিছে, সেয়া প্ৰকৃততে কোনো নতুন উদ্ভাৱন নহয়। ই হ’ল আমাৰ হেৰাই যোৱা প্ৰাচীন অৰ্থনৈতিক ভূগোলৰ পুনৰুজ্জীৱন।
প্ৰাচীন উত্তৰ-পূবে প্ৰমাণ কৰিছিল যে ভৌগোলিক দুৰ্গমতা কেতিয়াও ব্যৱসায় আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে দেৱাল হ’ব নোৱাৰে, যদিহে আমাৰ সীমান্তসমূহ মুকলি থাকে আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক শক্তিশালী হয়।
‘জনগণ বাৰ্তা’ৰ ঐতিহাসিক আৰু অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিভংগীৰে চালে ধৰা পৰে যে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক সুৰক্ষিত আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰিবলৈ হ’লে ইতিহাসৰ এই ধূলিমলিন পৃষ্ঠাসমূহ পুনৰ অধ্যয়ন কৰা প্ৰয়োজন। কেৱল কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অনুদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে, উত্তৰ-পূবক পুনৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ‘ৱে-পইণ্ট’ বা সংযোগবিন্দু হিচাপে গঢ়ি তুলিব লাগিব। প্ৰাচীন ৰেশম পথ আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বাণিজ্য ঐতিহাসিক অতীত হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই অতীতেই নিৰ্ধাৰণ কৰে উত্তৰ-পূবৰ অৰ্থনৈতিক ভৱিষ্যতৰ সঁচা দিশ।
