অসমৰ গ্ৰামীণ অৰ্থনীতি আৰু জনস্বাস্থ্যৰ ভেটি শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ যোগান এক অত্যন্ত জৰুৰী আৰু স্পৰ্শকাতৰ বিষয়। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ‘জল জীৱন মিছন’ (JJM)-ৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ জৰিয়তে ৰাজ্যৰ লাখ লাখ গ্ৰামীণ পৰিয়াললৈ টেপৰ পানী (Har Ghar Jal) পোৱাবলৈ এক বৃহৎ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। কিন্তু ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্য, প্লাৱন ভূমি আৰু পানীৰ গুণগত মানৰ জটিলতাই প্ৰথম পৰ্যায়ত বহু প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিলে। এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আঁতৰাই প্ৰযুক্তিগত আধুনিকীকৰণেৰে বৰ্তমান ‘জল জীৱন মিছন ২.০’ (JJM 2.0)-ৰ ভেটি স্থাপন কৰা হৈছে, যাৰ লক্ষ্য কেৱল পাইপ বহুৱাই পানী দিয়াই নহয়—বৰঞ্চ পানীৰ নিৰৱচ্ছিন্ন যোগান আৰু সুৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰা।
১. বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু ভূতলে পানীৰ গুণগত মান (Water Quality Standards)
অসমত গ্ৰামীণ খোৱাপানী যোগানৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অন্তৰায় হ’ল ভূগর্ভস্থ পানীৰ প্ৰাকৃতিক দূষণ। নামনি আৰু উজনি অসমৰ বিস্তৃত অঞ্চলত পানীৰ অতিৰিক্ত গুণগত ত্ৰুটি প্ৰত্যক্ষ কৰা যায়:
আৰ্চেনিক আৰু ফ্ল’ৰাইডৰ ভয়াবহতা: ধুবুৰী, বাক্সা, বৰপেটাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যোৰহাট, গোলাঘাট আৰু তিনিচুকীয়ালৈকে ভূগর্ভস্থ পানীত আৰ্চেনিক (Arsenic) আৰু নগাঁও-কাৰ্বি আংলং সীমান্তত ফ্ল’ৰাইডৰ (Fluoride) উপস্থিতি বিপজ্জনক পৰ্যায়ত থাকে। ইয়াৰ ফলত চৰ্মৰোগ, কেঞ্চাৰ আৰু হাড়ৰ বেঁকা ৰোগ ধৰা পৰে।
আইৰন (Iron) আৰু বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণ: ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় ৮০% ভূগর্ভস্থ পানীত আইৰনৰ মাত্ৰা অত্যধিক। ইয়াৰ উপৰি বানপানীৰ সময়ত নদী বা নলকূপৰ পানীত ‘ই-কোলাই’ (E. coli) বেক্টেৰিয়া ফ্ল্যাশ ফ্লাডৰ জৰিয়তে সোমাই তীব্র পেটৰ ৰোগ আৰু ডায়ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে।
২. প্ৰযুক্তিগত সমাধান: ‘জল জীৱন মিছন ২.০’ৰ মূল বিশেষত্ব
প্ৰথম পৰ্যায়ৰ পানীৰ যোগান প্ৰকল্পসমূহৰ গুণগত ত্ৰুটি আৰু প্ৰায়ে পাইপ শুকাই থকাৰ অভিযোগসমূহ সমাধান কৰিবলৈ ‘জল জীৱন মিছন ২.০’ত আধুনিক প্ৰযুক্তি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে:
IoT (Internet of Things) ভিত্তিক নিৰীক্ষণ: প্ৰতিটো গ্ৰামীণ পানী শোধন প্ৰকল্পত (Water Treatment Plant) IoT সেন্সৰ সংযোজন কৰা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা পানীৰ চাপ (Pressure), যোগানৰ সময় আৰু পানীৰ pH, আৰ্চেনিক বা আইৰনৰ মাত্ৰা ডিজিটেল ডেছব’ৰ্ডত লাইভ নিৰীক্ষণ কৰা হয়।
সুৰক্ষিত ভূ-পৃষ্ঠীয় পানীৰ উৎস (Surface Water Schemes): ভূগর্ভস্থ পানীৰ পৰিৱৰ্তে ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ পৰা পানী আনি সংহত প্ৰকল্প (Multi-Village Schemes) নিৰ্মাণ কৰাত অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে। নদীৰ পানী শোধন কৰি সুদূৰ গাওঁসমূহলৈ যোগান ধৰিলে আৰ্চেনিকৰ বিপদে স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে।
সৌৰচালিত ওয়াটাৰ পাম্প (Solar Pumping Systems): অসমৰ বিজুলী ব্যৱস্থা ব্যাহত হোৱা গ্ৰাম্যাঞ্চলত নিৰৱচ্ছিন্ন পানী যোগানৰ বাবে সৌৰশক্তিচালিত পাম্প স্থাপন কৰা হৈছে, যিয়ে বিদ্যুৎ বিলৰ বোজাও হ্ৰাস কৰে।
৩. বিত্তীয় স্থায়িত্ব আৰু স্থানভিত্তিক জন-অংশগ্ৰহণ (Pani Samiti & Community Ownership)
যিকোনো চৰকাৰী আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পৰ দীৰ্ঘম্যাদী সফলতা নিৰ্ভৰ কৰে ইয়াৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ (Operation and Maintenance) ওপৰত।
[ কেন্দ্ৰীয়/ৰাজ্যিক পুজি ]
│
▼
[ প্ৰযুক্তিগত আন্তঃগাঁথনি (IoT/Solar) ]
│
▼
[ স্থানীয় ‘পানী সমিতি’ (Pani Samiti) ]
│
▼
[ ১. জল সংৰক্ষণ ২. ব্যৱহাৰিক মাচুল সংগ্ৰহ ৩. গুণগত মান পৰীক্ষা ]
পানী সমিতি (Pani Samiti): ‘জল জীৱন মিছন ২.০’ৰ অধীনত প্ৰতিখন গাঁৱত ‘পানী সমিতি’ গঠন কৰা হৈছে, য’ত ৫০% মহিলা সদস্য থকাটো বাধ্যতামূলক।
FTK (Field Test Kit) প্ৰশিক্ষণ: গ্ৰামীণ মহিলাসকলক বিশেষভাৱে কেমিকেল কিটৰ জৰিয়তে নিয়মিত পানী পৰীক্ষা কৰাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে, যাতে গাওঁবাসীয়ে নিজে পানীৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিব পাৰে।
ব্যৱহাৰিক মাচুল (User Fee Model): প্ৰকল্পসমূহ স্বাৱলম্বী কৰি ৰাখিবলৈ স্থানীয় ৰাইজৰ পৰা এক নামমাত্ৰ মাহেকীয় মাচুল সংগ্ৰহ কৰি পাইপ মেৰামতি আৰু অপাৰেটৰৰ দৰমহা পৰিশোধ কৰাৰ নিয়ম কৰা হৈছে।
৪. নীতিগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ
প্ৰযুক্তি আৰু পুঁজিৰ ব্যৱস্থা থকা সত্ত্বেও অসমৰ ভৌগোলিক বাস্তৱতাত ‘জল জীৱন মিছন ২.০’ই কেইবাটাও সমস্যাৰ মুখামুখি হৈছে:
বানপানী আৰু নদী খহনীয়া: বাৰিষা সময়ত পাইপলাইনবোৰ পানীৰ তলত পৰে বা খহনীয়াত বিলীন হয়। ফলত প্ৰকল্পসমূহ পুনৰায় নিৰ্মাণ কৰোঁতে অতিৰিক্ত বিত্তীয় হেঁচা পৰে।
ঠিকাদাৰী কাৰ্যৰ নিম্নমান: প্ৰথম পৰ্যায়ত বহু অঞ্চলত প্লাষ্টিকৰ নলা বা নিম্নমানৰ টেপ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে যোগান ব্যৱস্থা সোনকালে বিকল হৈ পৰিছিল। ২.০ পৰ্যায়ত ইয়াৰ কঠোৰ থাৰ্ড-পাৰ্টি অডিট (Third-Party Audit) অতি প্ৰয়োজনীয়।
‘জল জীৱন মিছন ২.০’ কেৱল এখন গৃহকৰ্ম সহজ কৰা আঁচনি নহয়; ই অসমৰ গ্ৰামীণ স্বাস্থ্য, ডিজিটেল প্ৰযুক্তি আৰু মহিলা সবলীকৰণৰ এক ত্ৰিৱেণী সংগম। যদিহে আৰ্চেনিক মুক্ত ভূ-পৃষ্ঠীয় পানী যোগান ধৰা আৰু ‘পানী সমিতি’সমূহক স্বাৱলম্বী কৰি তোলা প্ৰক্ৰিয়াটো নিকাভাৱে কাৰ্যকৰী কৰা হয়, তেন্তে ই অসমৰ গ্ৰামীণ অৰ্থনীতিক এক নতুন গতি প্ৰদান কৰিব।
