ভাৰতবৰ্ষত শিক্ষাক সদায়েই “ভৱিষ্যৎ গঢ়াৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ হাতিয়াৰ” বুলি গণ্য কৰা হয়। কিন্তু যেতিয়া সেই শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল ভেটি— অৰ্থাৎ পৰীক্ষা আৰু মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াই নিজেই বিশ্বাসযোগ্যতা হেৰুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া কেৱল নম্বৰ বা ফলাফলেই ক্ষতিগ্ৰস্ত নহয়; বৰঞ্চ কুঠাৰঘাত কৰা হয় এটা সমগ্ৰ প্ৰজন্মৰ আত্মবিশ্বাস, কঠোৰ পৰিশ্ৰম আৰু সোণালী ভৱিষ্যতৰ ওপৰত।
২০২৬ চনৰ চিবিএছই (CBSE) দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষাৰ ফলাফল ঘোষণাৰ পিছত দেশজুৰি আৰম্ভ হোৱা অভূতপূৰ্ব বিতৰ্ক এতিয়া কেৱল “কম নম্বৰ পোৱা” একাংশ শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষোভতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। নতুন ‘অন-স্ক্ৰীণ মাৰ্কিং’ (OSM) বা ডিজিটেল মূল্যায়ন ব্যৱস্থাক কেন্দ্ৰ কৰি উত্থাপিত ভয়াবহ অভিযোগসমূহে ভাৰতৰ শিক্ষা প্ৰশাসনৰ দক্ষতা, স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতাক লৈ এক গভীৰ প্ৰশ্নবোধক চিন থিয় কৰাইছে।
কি আছিল CBSEৰ নতুন OSM ব্যৱস্থা?
২০২৬ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰা চিবিএছই-এ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ উত্তৰপত্ৰ পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে বৃহৎ পৰিসৰত ‘অন-স্ক্ৰীণ মাৰ্কিং’ (OSM) ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত পৰীক্ষাৰ্থীৰ উত্তৰপত্ৰসমূহ স্কেন কৰি ডিজিটেল প্লেটফৰ্মত আপলোড কৰা হয় আৰু শিক্ষকসকলে কম্পিউটাৰৰ স্ক্ৰীণত চাই অনলাইন যোগে মূল্যায়ন সম্পন্ন কৰে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু চিবিএছই কৰ্তৃপক্ষই ইয়াক “স্বচ্ছ”, “দ্ৰুত” আৰু “ভুলমুক্ত” মূল্যায়নৰ এক নতুন যুগ বুলি ব্যাপক প্ৰচাৰ চলাইছিল।
কিন্তু ফলাফল প্ৰকাশ পোৱাৰ লগে লগেই দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ শিক্ষাৰ্থী, উদ্বিগ্ন অভিভাৱক আৰু শিক্ষক সমাজে একাধিক গুৰুতৰ বিসংগতিৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
অস্পষ্ট স্কেন, নিখোজ পৃষ্ঠা আৰু ভুল উত্তৰপত্ৰ: বিভ্ৰাটৰ আৰম্ভণি
পুনৰীক্ষণ বা পুনৰমূল্যায়নৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীসকলক যিবোৰ স্কেন কপি (Scan Copy) প্ৰদান কৰা হৈছিল, তাৰে বহুসংখ্যকেই তেওঁলোকে মূল পৰীক্ষাত লিখা উত্তৰপত্ৰৰ সৈতে মিল থকা নাছিল বুলি গুৰুতৰ অভিযোগ উঠিছে। ক’ৰবাত যদি পৃষ্ঠা নিখোজ হৈছে, আন ক’ৰবাত আকৌ অস্পষ্ট বা ধূসৰ (Blur) স্কেনিং কৰা হৈছে। আনকি এজন পৰীক্ষাৰ্থীৰ একাউণ্টত আন এজন শিক্ষাৰ্থীৰ উত্তৰপত্ৰ ভুলকৈ আপলোড হোৱাৰ দৰে মাৰাত্মক ঘটনাও পোহৰলৈ আহিছে।
কিছুমান ক্ষেত্ৰত শিক্ষাৰ্থীয়ে দাবী কৰিছে যে তেওঁলোকে লিখা সম্পূৰ্ণ উত্তৰসমূহ কম্পিউটাৰ স্ক্ৰীণত মূল্যায়নৰ সময়ত দৃশ্যমান হোৱা নাছিল। এনে বিসংগতিৰ ঘটনা বিশেষকৈ পদাৰ্থ বিজ্ঞান, ৰসায়ন বিজ্ঞান আৰু গণিত (PCM)ৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহত অধিক দেখা গৈছে, য’ত অসংখ্য মেধাৱী শিক্ষাৰ্থীয়ে আশাতীতভাৱে কম নম্বৰ লাভ কৰাৰ কথা পোহৰলৈ আহিছে।
তথ্য সুৰক্ষা (Data Security) আৰু উত্তৰপত্ৰ ফাদিলৰ বিতৰ্ক
এই সমগ্ৰ বিতৰ্কৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ দিশটো হৈছে ডিজিটেল সুৰক্ষাক লৈ উত্থাপিত হোৱা প্ৰশ্নসমূহ। একাংশ চাইবাৰ বিশেষজ্ঞ আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তি কৰ্মীৰ মতে, চিবিএছই-ৰ ডিজিটেল মূল্যায়ন ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত থকা ‘ক্লাউড ষ্ট’ৰেজ’ (Cloud Storage) ব্যৱস্থাত পৰ্যাপ্ত সুৰক্ষা কৱচ নাছিল। যাৰ ফলত লক্ষাধিক শিক্ষাৰ্থীৰ গোপন উত্তৰপত্ৰ আৰু সংবেদনশীল ব্যক্তিগত তথ্য অননুমোদিতভাৱে আনৰ হাতলৈ যোৱাৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা সৃষ্টি হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত চিবিএছই কৰ্তৃপক্ষই কিছু কাৰিকৰী দুৰ্বলতাৰ কথা স্বীকাৰ কৰি সেয়া সংশোধনৰ আশ্বাস দিছে।
যদি এই অভিযোগসমূহ আংশিকভাৱেও সত্য হয়, তেন্তে ই কেৱল এটা সাধাৰণ কাৰিকৰী ত্ৰুতি নহয়; বৰঞ্চ লাখ লাখ নাবালক শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত তথ্য সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এক বৃহৎ ‘জাতীয় ব্যৰ্থতা’ হিচাপে চিহ্নিত হ’ব।
টেণ্ডাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু স্বচ্ছতাৰ ওপৰত প্ৰশ্নবাণ
এই ব্যয়বহুল ডিজিটেল মূল্যায়ন ব্যৱস্থাৰ বাবে ঠিকা বা কণ্ট্ৰেক্ট লাভ কৰা ব্যক্তিগত সংস্থাক লৈও এতিয়া সন্দেহৰ আঙুলি উঠিছে। বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দল, সমাজকৰ্মী আৰু শিক্ষাবিদে অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে যে এই সমগ্ৰ টেণ্ডাৰ প্ৰক্ৰিয়াত ব্যাপক অনিয়ম সংঘটিত হৈছে আৰু সমগ্ৰ বিষয়টোৰ এক নিৰপেক্ষ, স্বতন্ত্ৰ তদন্ত হোৱাটো আৱশ্যক। চিবিএছই-এ অৱশ্যে এই সকলো অভিযোগ খাৰিজ কৰি সকলো চৰকাৰী নিয়ম মানিহে ঠিকা দিয়া হৈছিল বুলি দাবী কৰিছে। কিন্তু যদি প্ৰক্ৰিয়াটো সম্পূৰ্ণ স্বচ্ছ আছিল, তেন্তে বৰ্তমান শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ে নিজেই কিয় ইয়াৰ অভ্যন্তৰীণ তদন্ত কৰাৰ কথা চিন্তা কৰিবলগীয়া হৈছে?
শিক্ষাৰ্থীৰ জীৱন কি কেৱল এক “প্ৰযুক্তিগত পৰীক্ষাগাৰ”?
এই সমগ্ৰ প্ৰশাসনিক লেহেমীয়া আৰু বিশৃংখলতাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বলি হৈছে নিৰ্দোষ শিক্ষাৰ্থীসকল। বৰ্তমান সময়ত জেইই (JEE), নিট (NEET), চিইউইটি (CUET), বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নামভৰ্তি তথা বৃত্তিসমূহৰ বাবে দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ নম্বৰ এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপকাঠী। এনে এক স্পৰ্শকাতৰ পৰিস্থিতিত মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ সামান্য ত্ৰুটিয়েও এজন ছাত্ৰ বা ছাত্ৰীৰ বহু বছৰৰ সপোন আৰু পৰিশ্ৰমক এক মূহূৰ্ততে ধূলিস্যাৎ কৰি দিব পাৰে।
বিভিন্ন সামাজিক মাধ্যম আৰু ছাত্ৰ মঞ্চসমূহত হাজাৰ হাজাৰ পৰীক্ষাৰ্থীয়ে এই মূল্যায়ন বিভ্ৰাটৰ বিৰুদ্ধে সোঁচ্চাৰ হৈ পৰিছে। যদিও সকলো অভিযোগকে সত্য বুলি ধৰি ল’ব নোৱাৰি, তথাপিও এই প্ৰতিবাদৰ ব্যাপকতা আৰু ক্ষোভৰ জুইকুৰাই প্ৰমাণ কৰে যে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোত ক’ৰবাত নহয় ক’ৰবাত এক ডাঙৰ ঘুণে ধৰিছে।
ভাৰতীয় মূলধাৰাৰ সংবাদ মাধ্যমৰ লজ্জাজনক নীৰৱতা
এই সমগ্ৰ ঘটনাপ্ৰৱাহৰ আটাইতকৈ দুখজনক আৰু দুৰ্ভাগ্যজনক দিশটো হৈছে দেশৰ মূলধাৰাৰ সংবাদ মাধ্যম (Mainstream Media)ৰ ৰহস্যজনক ভূমিকা। যিটো বিষয়ৰ সৈতে লাখ লাখ শিক্ষাৰ্থীৰ ভৱিষ্যৎ, তথ্য সুৰক্ষা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পৰীক্ষা নিয়ন্ত্ৰক সংস্থাৰ জবাবদিহিতাৰ প্ৰশ্ন জড়িত হৈ আছিল, সেই বিষয়টোক তথাকথিত “ৰাষ্ট্ৰীয়” সংবাদ মাধ্যমে প্ৰয়োজনীয় গুৰুত্বই প্ৰদান নকৰিলে।
যি মিডিয়াই প্ৰতিদিনে টিআৰপি (TRP) কেন্দ্ৰিক উত্তেজনামূলক বিতৰ্ক চলাই আকাশ-পাতাল কঁপাই তোলে, তেওঁলোকে এই সমগ্ৰ কেলেংকাৰীক কেৱল “ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ উৰাবাতৰি” হিচাপে লঘু কৰি দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিলে। কিছুক্ষেত্ৰত চৰকাৰী স্পষ্টীকৰণকে একমাত্ৰ সত্য হিচাপে তুলি ধৰা হ’ল, কিন্তু ভুক্তভোগী শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষক আৰু স্বতন্ত্ৰ বিশেষজ্ঞসকলৰ সঁচা উদ্বেগক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰা হ’ল। গণতন্ত্ৰত সংবাদ মাধ্যমৰ প্ৰধান দায়িত্ব হৈছে শাসনব্যৱস্থাক প্ৰশ্ন কৰা, ক্ষমতাৰ প্ৰচাৰ বিভাগ (PR Agent)ত পৰিণত হোৱা নহয়। যেতিয়া সাংবাদিকতাই শিক্ষাৰ্থীৰ ন্যায়সংগত প্ৰশ্নক উপেক্ষা কৰে, তেতিয়া ক্ষতি কেৱল সাংবাদিকতাৰে নহয়, বৰঞ্চ গণতন্ত্ৰৰ চতুৰ্থ স্তম্ভটোৰেই পতন ঘটে।
ডিজিটেল সংস্কাৰ প্ৰয়োজন, কিন্তু জবাবদিহিতাহীনতা নহয়
প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰক বিৰোধিতা কৰাটো এই বিতৰ্কৰ মূল উদ্দেশ্য নহয়। বিশ্বৰ বহু উন্নত দেশৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত ডিজিটেল মূল্যায়ন সফলভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হৈছে। কিন্তু যিকোনো বৃহৎ সংস্কাৰ কাৰ্যকৰী কৰাৰ পূৰ্বে ব্যাপক পৰীক্ষামূলক প্ৰয়োগ (Pilot Project), শিক্ষকসকলক পৰ্যাপ্ত প্ৰশিক্ষণ, সুদৃঢ় ডাটা সুৰক্ষা আৰু স্পষ্ট জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাটো প্ৰাথমিক চৰ্ত। প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে যদি শিক্ষাৰ্থীৰ ভৱিষ্যতক অধিক সুৰক্ষিত কৰাৰ পৰিৱৰ্তে অনিশ্চয়তাৰ অন্ধকাৰলৈ ঠেলি দিয়ে, তেন্তে তাক কোনো কাৰণতে অৰ্থপূৰ্ণ “সংস্কাৰ” বুলি অভিহিত কৰিব নোৱাৰি।
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ এক স্পষ্ট বাৰ্তা
চিবিএছই-ৰ এই সমগ্ৰ বিতৰ্ক এতিয়া কেৱল এটা প্ৰশাসনিক ভুলৰ মাজতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই; ই বৰ্তমান ভাৰতৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বিশ্বাসযোগ্যতাৰ পৰীক্ষা। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ে এতিয়া উৰাবাতৰি বুলি অজুহাত দেখুওৱাৰ সলনি এক সম্পূৰ্ণ স্বচ্ছ, স্বতন্ত্ৰ আৰু সময়াবদ্ধ উচ্চস্তৰীয় তদন্ত আৰম্ভ কৰিব লাগে।
টেণ্ডাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডাটা সুৰক্ষা আৰু মূল্যায়নৰ প্ৰতিটো ত্ৰুটি জনসাধাৰণৰ আগত স্পষ্ট কৰাটো চৰকাৰৰ কৰ্তব্য। যদি কৰ্তৃপক্ষৰ ভুল হৈছে, তেন্তে দোষীৰ শাস্তি হ’বই লাগিব। আৰু যদি শিক্ষাৰ্থীসকল অন্যায়ৰ বলি হৈছে, তেন্তে তেওঁলোকৰ ন্যায় সুনিশ্চিত কৰিবই লাগিব। কাৰণ এটা জাতিৰ ভৱিষ্যৎ শ্ৰেণীকোঠাতহে গঢ়া হয়, কোনো চৰকাৰী প্ৰচাৰ অভিযানত নহয়। লাখ লাখ শিক্ষাৰ্থীৰ জীৱনক লৈ কোনো চৰকাৰ, সংস্থা বা ডিজিটেল প্লেটফৰ্মক এনেদৰে বিপদসংকুল “পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা” কৰিবলৈ এৰি দিব নোৱাৰি।
