২০০৯ চনৰ ঐতিহাসিক লোকসভা নিৰ্বাচনৰ পৰা ২০২১ চনৰ বিধানসভা নিৰ্বাচনলৈকে— বিগত ডেকাধিনতকৈও অধিক সময় ধৰি ভাৰতীয় আঞ্চলিক ৰাজনীতিৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় আৰু সফল ‘পৱাৰ হাউচ’ আছিল অল ইণ্ডিয়া তৃণমূল কংগ্ৰেছ (TMC)। অগ্নিময়ী নেত্ৰী মমতা বেনাৰ্জীৰ একক নেতৃত্বত দলটোৱে পশ্চিমবংগত সুদীৰ্ঘ ৩৪ বছৰীয়া বাওঁপন্থী শাসনৰ দুৰ্গ খহি এক অভূতপূৰ্ব ৰাজনৈতিক যুগৰ সূচনা কৰিছিল।
যি শক্তিয়ে এক সময়ত “মা, মাটি, মানুষ” (মাতৃ, ভূমি আৰু জনতা) শ্লোগানেৰে চিলিকন ভেলীসদৃশ বংগৰ চুক-কোণ জোকাৰি গৈছিল, সেই দলটোৱে বৰ্তমান সময়ত নিজৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ মতাদৰ্শগত আৰু সাংগঠনিক সংকটৰ মাজেৰে গতি কৰিছে। ২০২৬ চনৰ শেহতীয়া বিধানসভা নিৰ্বাচনৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত দলটোৰ অভ্যন্তৰত সৃষ্টি হোৱা তীব্ৰ বিদ্ৰোহ, নেতৃত্বৰ বিভাজন, শৃংখলাহীনতা আৰু ইটোৰ পিছত সিটো দুৰ্নীতিৰ কেলেংকাৰীয়ে পশ্চিমবংগৰ ৰাজনৈতিক ধাৰাক এক নতুন দিশলৈ ঠেলি দিছে। ৰাজনৈতিক বিশ্লেষকসকল এতিয়া এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন হৈছে: তৃণমূল কংগ্ৰেছ বৰ্তমান নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ সৰ্ববৃহৎ যুঁজখনত অৱতীৰ্ণ হৈছে নেকি?
TMCৰ উত্থানৰ খতিয়ান: এক শক্তিশালী জনআন্দোলনৰ পৰা ক্ষমতাৰ স্তম্ভলৈ
১৯৯৮ চনত যেতিয়া মমতা বেনাৰ্জীয়ে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছেদ কৰি তৃণমূল কংগ্ৰেছ গঠন কৰিছিল, তেতিয়া ই কেৱল এটা দল নাছিল, বৰঞ্চ চি পি আই (এম)-ৰ কেডাৰভিত্তিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে এক স্বতঃস্ফূৰ্ত গণ-বিক্ষোভ আছিল।
উত্থানৰ মূল চালিকা শক্তি সমূহ:
- ভূমি অধিগ্ৰহণ বিৰোধী আন্দোলন: ২০০৬-২০০৭ চনৰ ছিংগুৰ (টাটা মটৰ্ছৰ নেন’ প্ৰকল্প) আৰু নন্দীগ্ৰামৰ হিংসাত্মক ভূমি আন্দোলনৰ জৰিয়তে তৃণমূল কংগ্ৰেছে ৰাজ্যখনৰ কৃষক আৰু গ্ৰাম্য সমাজক নিজৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ভোটবেংকত পৰিণত কৰে।
- ২০১১ চনৰ ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তন: ১৮৪খন আসন লাভ কৰি বংগৰ শাসনভাৰ হাতলৈ লোৱাৰ পিছত, দলটোৱে ক্ৰমাগতভাৱে ২০১৬ (২১১ খন আসন) আৰু ২০২১ চনত (২১৩ খন আসন) বিপুল সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে নিজৰ স্থিতি সুদৃঢ় কৰিছিল।
লাহে লাহে বংগৰ সীমা অতিক্ৰমি ত্ৰিপুৰা, মেঘালয় আৰু গোৱাৰ দৰে ৰাজ্যলৈ সম্প্ৰসাৰিত হ’বলৈ চেষ্টা কৰা TMC ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বিজেপি বিৰোধী মিত্ৰজোঁটৰ এক অন্যতম কেন্দ্ৰীয় স্তম্ভ হৈ পৰিছিল।
সাংগঠনিক ক্ষমতাৰ অতি-কেন্দ্ৰীকৰণ আৰু ইয়াৰ পাৰ্শ্বক্ৰিয়া
তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সাংগঠনিক দুৰ্বলতা হৈছে ইয়াৰ ‘অত্যধিক ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক’ (Hyper-personalized) গাঁথনি। দলটোৰ জন্ম লগ্নৰে পৰা সমগ্ৰ সাংগঠনিক শক্তি আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়া কেৱল মমতা বেনাৰ্জীৰ চাৰিওফালে ঘূৰ্ণায়মান।
ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ: আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত যেতিয়া কোনো এটা দল প্ৰতিষ্ঠানগত নীতি বা গণতান্ত্ৰিক উপ-সমিতিৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল এজন ব্যক্তিৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চলে, তেতিয়া দ্বিতীয় সাৰিৰ নেতৃত্বৰ মাজত ক্ষোভৰ সৃষ্টি হোৱাটো স্বাভাৱিক। ২০২৬ চনৰ নিৰ্বাচনোত্তৰ পৰ্যায়ত এই সাংগঠনিক ফাট মেলিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
‘দ্বৈত ক্ষমতা কেন্দ্ৰ’: অভিষেক বেনাৰ্জীৰ উত্থান আৰু জ্যেষ্ঠ বনাম নৱ্য প্ৰজন্মৰ সংঘাত
বিগত কেইবছৰমানৰ পৰা দলটোৰ ভিতৰত আটাইতকৈ চৰ্চিত বিষয়টো হৈছে সাংসদ অভিষেক বেনাৰ্জীৰ সৰ্বেসৰ্বা ৰূপত উত্থান। ডায়মণ্ড হাৰ্বাৰৰ সাংসদগৰাকীক দলৰ সৰ্বভাৰতীয় সাধাৰণ সম্পাদক নিযুক্তি দিয়াৰ পিছৰে পৰা তৃণমূল কংগ্ৰেছ স্পষ্টভাৱে দুটা শিবিৰত বিভক্ত হৈ পৰে:
[তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ অভ্যন্তৰীণ মেৰুকৰণ]
│
├─► জ্যেষ্ঠ শিবিৰ: মমতা বেনাৰ্জীৰ পুৰণি অনুগত (ঐতিহ্যবাহী জনভিত্তি)
│
└─► নৱ্য প্ৰজন্মৰ শিবিৰ: অভিষেক বেনাৰ্জীৰ কৰ্পোৰেট শৈলীৰ অনুগামী (প্ৰযুক্তি-নিৰ্ভৰ সংগঠন)
এই কৰ্পোৰেটধৰ্মী ৰাজনৈতিক শৈলী আৰু পুৰণি জ্যেষ্ঠ নেতাসকলক একাষৰীয়া কৰাৰ নীতিৰ বাবে দলটোৰ ভিতৰত এক ধৰণৰ ‘সমান্তৰাল ক্ষমতা কেন্দ্ৰ’ (Parallel Power Center) গঢ়ি উঠিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে জিলা পৰ্যায়ৰ পুৰণি কেডাৰ আৰু শীৰ্ষ নেতৃত্বৰ মাজত যোগাযোগৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি পালে।
প্ৰতিষ্ঠান বিৰোধী ঢৌ: দুৰ্নীতিৰ ধাৰাবাহিক অভিযোগ আৰু জনবিশ্বাসৰ অভাৱ
শাসনৰ ১৫ বছৰ অতিক্ৰম কৰাৰ পিছত, বৰ্তমান তৃণমূল চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈছে প্ৰতিষ্ঠান বিৰোধী ঢৌ (Anti-incumbency)। কেন্দ্ৰীয় তদন্তকাৰী সংস্থা (ED, CBI) আৰু ন্যায়ালয়ৰ হস্তক্ষেপত পোহৰলৈ অহা কেইবাটাও বৃহৎ কেলেংকাৰীয়ে দলটোৰ সততাৰ মুখাখন খহাই পেলাইছে:
- পৰীক্ষাগাৰৰ পৰা কাৰাগাৰলৈ: স্কুলীয়া শিক্ষক নিযুক্তি কেলেংকাৰী (SSC Scam)-ত প্ৰাক্তন শিক্ষামন্ত্ৰী পাৰ্থ চেটাৰ্জীৰ গ্ৰেপ্তাৰ আৰু কোটি কোটি টকা উদ্ধাৰৰ ঘটনাই মধ্যবিত্ত সমাজক আশ্চৰ্যকৰ আৰু ক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল।
- ৰাজহ অপচয়ৰ অভিযোগ: কয়লা চোৰাং ব্যৱসায়, গৰু সৰবৰাহ কেলেংকাৰী আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (Ration Scam)-ৰ অনিয়মে গ্ৰাম্য বংগত দলটোৰ ভাবমূৰ্তি ম্লান কৰিছে।
- “কাট মানি” আৰু সিন্ডিকেট সংস্কৃতি: স্থানীয় পৰ্যায়ত পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাৰ নেতাসকলৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত হিতাধিকাৰীৰ ধন আত্মসাৎ কৰাৰ অভিযোগে তৃণমূলৰ মূল ভেটি “মানুষ”ক দলটোৰ পৰা আঁতৰাই পঠিয়াইছে।
ভোটবেংকৰ গাঁথনিত ফাট: মহিলা আৰু গ্ৰাম্য ভোটাৰৰ মনস্তাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তন
মমতা বেনাৰ্জীৰ আটাইতকৈ সুৰক্ষিত দুৰ্গ আছিল বংগৰ মহিলা সমাজ, যিসকলক ‘লক্ষ্মীৰ ভাণ্ডাৰ’, ‘কন্যাশ্ৰী’ আৰু ‘ৰূপশ্ৰী’ আদি সামাজিক কল্যাণমূলক আঁচনিৰ জৰিয়তে দলটোৱে নিজৰ পক্ষত ধৰি ৰাখিছিল।
অৱশ্যে, শেহতীয়া কেইটামান বৰ্ষত ৰাজ্যখনত সংঘটিত কেইবাটাও সংবেদনশীল অপৰাধমূলক ঘটনা আৰু আইন-শৃংখলাৰ অৱনতিৰ বাবে মহিলা নিৰাপত্তাৰ প্ৰশ্নটো এক মুখ্য ইছ্যু হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত চহৰীয়া আৰু অৰ্ধ-চহৰীয়া অঞ্চলৰ মহিলা ভোটাৰসকলৰ এক বুজন অংশই তৃণমূলৰ পৰা দূৰত্ব বজাই চলিবলৈ আৰম্ভ কৰা বুলি নিৰ্বাচনী পৰিসংখ্যাই দেখুৱাইছে।
অৰ্থনৈতিক জড়তা: উদ্যোগহীনতা আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সংকট
পশ্চিমবংগৰ অৰ্থনীতি বৰ্তমান এক গভীৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ মাজেৰে গতি কৰিছে। সমালোচকসকলৰ মতে, ছিংগুৰ আন্দোলনৰ জৰিয়তে যি “উদ্যোগ বিৰোধী” বাৰ্তা বজাৰলৈ গৈছিল, তাৰ ফলত বিগত ডেড় দশকত কোনো বৃহৎ বহুজাতিক প্ৰকল্প বা গধুৰ উদ্যোগ পশ্চিমবংগলৈ অহা নাই।
| অৰ্থনৈতিক খণ্ড | তৃণমূল চৰকাৰৰ দাবী | সমালোচক/তথ্যৰ বাস্তৱতা |
| উদ্যোগ আৰু বিনিয়োগ | MSME আৰু ক্ষুদ্র উদ্যোগত দেশৰ ভিতৰতে আগশাৰীৰ। | কোনো ডাঙৰ মটৰ গাড়ী উদ্যোগ বা গধুৰ উৎপাদন খণ্ড আকৰ্ষণ কৰাত ব্যৰ্থ। |
| কৰ্মসংস্থাপন | সামাজিক আঁচনিৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য কৰ্মসংস্থাপন বৃদ্ধি। | আই টি (IT) আৰু উচ্চ কাৰিকৰী শিক্ষাৰ অভাৱত মেধাৱী যুৱক-যুৱতীৰ বহিঃৰাজ্যলৈ প্ৰব্ৰজন (Brain Drain) বৃদ্ধি। |
| বিত্তীয় স্থিতি | ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন (GSDP) বৃদ্ধিৰ দাবী। | কল্যাণমূলক আঁচনিৰ অত্যধিক খৰচৰ বাবে ৰাজ্যৰ ধাৰৰ বোজা ক্ৰমে বৃদ্ধি পাইছে। |
২০২৬ চনৰ নিৰ্বাচনোত্তৰ বাস্তৱতা: বিদ্ৰোহৰ প্ৰকৃতি
২০২৬ চনৰ বিধানসভা নিৰ্বাচনৰ ফলাফল ঘোষণাৰ পিছৰে পৰা তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ ভিতৰচৰাত এক অভূতপূৰ্ব সাংগঠনিক খহনীয়া দেখা গৈছে। একাধিক জিলা সভাপতি, বিধায়ক আৰু জ্যেষ্ঠ সাংসদে মুকলিকৈ দলীয় নেতৃত্বৰ বিৰুদ্ধে ক্ষোভ উজাৰিছে। কিছুমান প্ৰভাৱশালী নেতাই ইতিমধ্যে পদত্যাগ কৰিছে আৰু একাংশই স্বতন্ত্ৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছে। এই বিদ্ৰোহে স্পষ্ট কৰে যে তৃণমূলৰ ভিতৰত থকা একনায়কত্ববাদী সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ প্ৰক্ৰিয়াক লৈ দলৰ তৃণমূল পৰ্যায়ৰ কৰ্মীসকল এতিয়া আশাহত।
বিজেপিৰ কৌশলগত উত্থান আৰু দ্বিমুখী মেৰুকৰণ
তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ এই ধাৰাবাহিক অৱক্ষয়ৰ আটাইতকৈ বেছি সুবিধা লাভ কৰিছে ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টী (BJP)-এ। ২০১৪ চনলৈকে বংগত মাত্ৰ ২-৪ শতাংশ ভোট লাভ কৰা বিজেপিয়ে ২০১৯ চনৰ লোকসভাত ১৮খন আসন আৰু ২০২১ চনত ৭৭খন আসন লাভ কৰি এক শক্তিশালী বিকল্প হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
বংগৰ ৰাজনীতি বৰ্তমান বাওঁপন্থী-কংগ্ৰেছৰ ত্ৰিমুখী প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা মুক্ত হৈ সম্পূৰ্ণৰূপে তৃণমূল বনাম বিজেপিৰ এক মেৰুকৰণৰ ৰাজনীতিত পৰিণত হৈছে। বাওঁপন্থীৰ পৰম্পৰাগত ভোটবেংক বিজেপিৰ ফালে স্থানান্তৰিত হোৱাটোৱে তৃণমূলৰ বাবে বিপদৰ ঘণ্টা বজাই দিছে।
তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ পুনৰুত্থান সম্ভৱনে ?
ৰাজনৈতিক ইতিহাস সাক্ষী আছে যে আঞ্চলিক দলসমূহৰ সংকট যিমানেই গভীৰ নহওক কিয়, সঠিক কৌশল অৱলম্বন কৰিলে পুনৰুত্থান অসম্ভৱ নহয়। তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ হাতত এতিয়াও মমতা বেনাৰ্জীৰ দৰে এগৰাকী অতি জনপ্ৰিয় তথা মাৰাথক যুঁজাৰু নেত্ৰী আছে। দলটোৱে যদি পুনৰ খোপনি পুতিব খোজে, তেন্তে কেইটামান জৰুৰী পদক্ষেপ লোৱা প্ৰয়োজন:
- অভ্যন্তৰীণ গণতন্ত্ৰৰ পুনৰুদ্ধাৰ: কেৱল ওপৰৰ পৰা জাপি দিয়া সিদ্ধান্তৰ পৰিৱৰ্তে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ কৰ্মীসকলৰ মতামতক গুৰুত্ব দিব লাগিব।
- Zero Tolerance on Corruption: দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত স্থানীয় নেতা আৰু কাৰ্যবাহীসকলক দলৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰি চিকাৰী ভাবমূৰ্তি সলনি কৰিব লাগিব।
- উদ্যোগমুখী নীতি গ্ৰহণ: কেৱল বিনামূলীয়া কল্যাণমূলক আঁচনিতে আৱদ্ধ নাথাকি বংগত ব্যক্তিগত বিনিয়োগ আৰু স্থায়ী কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিত গুৰুত্ব দিব লাগিব।
- নেতৃত্বৰ স্পষ্টতা: মমতা বেনাৰ্জী আৰু অভিষেক বেনাৰ্জীৰ মাজৰ ক্ষমতাৰ বিভাজনক লৈ থকা অস্পষ্টতা দূৰ কৰি দলক একত্ৰিত কৰিব লাগিব।
সামৰণি
তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ যাত্ৰা ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক অনন্য আৰু সংগ্ৰামী অধ্যায়। কিন্তু বৰ্তমানৰ সংকটে প্ৰমাণ কৰিছে যে কেৱল অতীতৰ আৱেগ আৰু জনপ্ৰিয় আঁচনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কোনো শাসন চিৰস্থায়ী হ’ব নোৱাৰে। ২০২৬ চনৰ বংগৰ এই নতুন বাস্তৱতাই তৃণমূল কংগ্ৰেছক এক সন্ধিক্ষণত থিয় কৰাইছে— দলটোৱে এতিয়া হয় নিজকে পুনৰ নিৰ্মাণ (Reinvent) কৰিব লাগিব, নহয় ইতিহাসে দেখুৱাৰ দৰে আন এক আঞ্চলিক দলৰ দৰে ক্ষমতাৰ পৰা বিদায় লব লাগিব। বংগৰ সচেতন ভোটাৰে কি সিদ্ধান্ত লয়, সেয়াই হ’ব আগন্তুক সময়ৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ৰাজনৈতিক বাৰ্তা।
