ইউনেস্ক’ৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ চাৰিওফালে থকা ‘পৰিৱেশ সংবেদনশীল অঞ্চল’ (Eco-Sensitive Zone বা ESZ) বৰ্তমানৰ ১০ কিলোমিটাৰ ডিফল্ট পৰিসীমাৰ পৰা মাত্ৰ ১ কিলোমিটাৰলৈ হ্ৰাস কৰাৰ বাবে অসম চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা শেহতীয়া প্ৰস্তাৱক কেন্দ্ৰ কৰি এক ডাঙৰ আইনী আৰু পাৰিৱেশিক বিতৰ্কৰ সূচনা হৈছে। ৰাজ্য চৰকাৰৰ এই পদক্ষেপক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশনা পালন বুলি চৰকাৰী মহলৰ পৰা ইংগিত দিয়া হৈছে যদিও সমগ্ৰ আইনী নথি আৰু ন্যায়ালয়ৰ নজিৰ পৰ্যালোচনা কৰিলে এক সম্পূৰ্ণ ভিন্ন ছবি পোহৰলৈ আহে।
প্ৰশ্ন হয়— ন্যায়ালয়ে সঁচাকৈয়ে কাজিৰঙাৰ পৰিৱেশ সংবেদনশীল অঞ্চল ১ কিলোমিটাৰলৈ হ্ৰাস কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিলনে? নে ইয়াৰ আঁৰত পৰিৱেশিক বিজ্ঞানতকৈ অনিয়ন্ত্ৰিত নিৰ্মাণ আৰু বাণিজ্যিক স্বাৰ্থক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে?
১. উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সঁচাকৈয়ে ১ কিঃমিঃৰ নিৰ্দেশ দিছিলনে?
আইনী নথি পৰীক্ষা কৰিলে স্পষ্ট হয় যে, উচ্চতম ন্যায়ালয়ে অসম চৰকাৰক কাজিৰঙাৰ ESZ ১ কিলোমিটাৰলৈ সংকুচিত কৰিবলৈ কোনো নিৰ্দেশ দিয়া নাই।
১. ৩ জুন ২০২২ ৰ নিৰ্দেশনা ($I.A.\ No.\ 1000/2003$): T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে প্ৰত্যেক সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বা অভয়াৰণ্যৰ চাৰিওফালে নূন্যতম ১ কিলোমিটাৰ ESZ থাকিব লাগিব (Paragraph 56.1)। কিন্তু ইয়াতেই ৰায়টো শেষ হোৱা নাই।
২. Paragraph 56.2 আৰু 56.8 ৰ ব্যাখ্যা: ন্যায়ালয়ে স্পষ্টভাৱে কৈছিল যে যিবোৰ স্থানত ইতিমধ্যে বহল সুৰক্ষা বলয় আছে বা যিবোৰ ৰাজ্যে কোনো সুনিৰ্দিষ্ট প্ৰস্তাৱ দাখিল কৰা নাই, তাত ১০ কিলোমিটাৰৰ ডিফল্ট পৰিসীমা প্ৰযোজ্য হ’ব। কাজিৰঙাৰ ক্ষেত্ৰত এই ১০ কিলোমিটাৰ ডিফল্ট নিয়ন্ত্ৰণেই প্ৰযোজ্য হৈ আছিল।
৩. ২৬ এপ্ৰিল ২০২৩ ৰ স্পষ্টীকৰণ ($I.A.\ No.\ 131377/2022$): উচ্চতম ন্যায়ালয়ে পুনৰ স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে ESZ ৰ পৰিসীমা সকলো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ বাবে এক ভৌগোলিক বৃত্তৰ দৰে যান্ত্ৰিকভাৱে ১ কিঃমিঃ স্থিৰ কৰিব নোৱাৰি (Paragraph 55)। ইয়াক সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ নিজা ভৌগোলিক আৰু পাৰিৱেশিক বিশেষত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগিব।
গোটেই আইনী প্ৰক্ৰিয়াটোত ১ কিঃমিঃ হৈছে আইনী নূন্যতম সীমা (minimum threshold), বাধ্যতামূলক উৰ্ধসীমা বা একক মানদণ্ড নহয়।
২. গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ১২ মাৰ্চ ২০২৬ ৰ সিদ্ধান্ত
এই বিতৰ্কৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য প্ৰকাশ পাইছে গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ এক ৰায়দানত। Jiten Engjai v. Union of India & Ors. [W.P.(C) No. 6479/2025] গোচৰৰ ১২ মাৰ্চ ২০২৬ ৰ ৰায়দানত আদালতে স্পষ্টভাৱে লিপিবদ্ধ কৰে যে— সেই তাৰিখলৈকে অসম চৰকাৰে কাজিৰঙাৰ বাবে কোনো খচৰা প্ৰস্তাৱ (Draft Proposal) বা চূড়ান্ত নিৰ্দেশনা কেন্দ্ৰীয় পৰিৱেশ মন্ত্ৰালয়লৈ (MoEFCC) প্ৰেৰণ কৰা নাছিল।
আদালতে সেয়েহে ৰায় দিয়ে যে কাজিৰঙাৰ ক্ষেত্ৰত ১০ কিলোমিটাৰৰ ডিফল্ট সুৰক্ষা বলয়েই বলৱৎ হৈ আছিল।
আইনী আৰু প্ৰশাসনিক প্ৰশ্ন: ১২ মাৰ্চ ২০২৬ লৈকে যিখন ৰাজ্য চৰকাৰে কাজিৰঙাৰ বাবে কেন্দ্ৰলৈ কোনো স্থান-ভিত্তিক খচৰা প্ৰস্তাৱ প্ৰেৰণ কৰা নাছিল, সেইখন চৰকাৰে কেইমাহমানৰ ভিতৰত কেনেকৈ কোনো ৰাজহুৱা তথ্য বা বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন নকৰাকৈ ১ কিলোমিটাৰৰ প্ৰস্তাৱ প্ৰস্তুত কৰিলে?
৩. কাজিৰঙাৰ পাৰিৱেশিক গুৰুত্ব: কেৱল এটা উদ্যানৰ সীমা নহয়
কাজিৰঙাক সুৰক্ষা দিয়া মানে কেৱল মেপখনত এখন বৃত্ত অঁকা নহয়। ১২ এপ্ৰিল ২০১৯ ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে প্ৰদান কৰা এটা নিৰ্দেশত কাজিৰঙাক এক বৃহৎ পাৰিৱেশিক ভূ-খণ্ড (ecological landscape) হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত আছিল:
-
কাৰ্বি আংলং পাহাৰ: য’ৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা নদী আৰু জান-জুৰিবোৰ কাজিৰঙালৈ বৈ আহে।
-
বৰ্ষাকালীন আশ্ৰয়স্থল: বাৰিষা কাজিৰঙা প্লাবিত হ’লে জীৱ-জন্তুবোৰ সুৰক্ষিত স্থানৰ বাবে কাৰ্বি আংলং পাহাৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।
-
৯ টা চিহ্নিত বন্যপ্ৰাণী ক’ৰিডৰ: জিএছমেপ সংলগ্ন ৯ টা স্থান যিটো জীৱ-জন্তুর যাতায়াতৰ বাবে সংৰক্ষিত।
ন্যায়ালয়ে ২০১৯ চনতেই কাৰ্বি আংলং পাহাৰৰ পৰা বৈ অহা নদীসমূহৰ অববাহিকাত খিলঞ্জীয়া বা বাণিজ্যিক খনন সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ কৰিছিল আৰু ৯ টা ক’ৰিডৰত কোনো নতুন ব্যক্তিমুখী নিৰ্মাণত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল।
প্ৰস্তাৱিত ১ কিঃমিঃ সুৰক্ষা বলয়ৰ ফলত এই ৯ টা সংৰক্ষিত ক’ৰিডৰ আৰু কাৰ্বি আংলঙৰ জলনিৰ্গমন অঞ্চলৰ (catchment areas) কিমান অংশ সুৰক্ষা বলয়ৰ বাহিৰলৈ ওলাই যাব, তাক লৈ এক ডাঙৰ প্ৰশ্নবোধক সৃষ্টি হৈছে।
৪. ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট: ১৯৯৬ চনৰ নুমলীগড় সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ শিক্ষা
পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ দিশটো চৰকাৰৰ নিজা পুৰণি নথিতো ধৰা পৰে। ১৯৯৬ চনৰ ৫ জুলাইত কেন্দ্ৰীয় পৰিৱেশ মন্ত্ৰালয়ে জাৰি কৰা S.O.481(E) অধিসূচনা অনুসৰি নুমলীগড় শোধনাগাৰৰ চাৰিওফালে ১৫ কিলোমিটাৰৰ এক ‘ন’ ডেভেলপমেণ্ট জ’ন’ (No Development Zone) গঠন কৰা হৈছিল।
সেই সময়তেই চৰকাৰে স্বীকাৰ কৰিছিল যে কাজিৰঙাৰ নিচিনা এটা সংবেদনশীল বাসস্থানৰ ওচৰত অনিয়ন্ত্ৰিত ঔদ্যোগিক বা বাণিজ্যিক বিকাশে উদ্যানখনৰ বন্যপ্ৰাণী আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদত “ভীষণ হেঁচা” (tremendous pressure) পেলাব পাৰে। ১৯৯৬ চনতেই যি বিপদৰ কথা চৰকাৰে অনুধাৱন কৰিছিল, বৰ্তমান ২০২৬ চনত কি এনে নতুন বৈজ্ঞানিক তথ্য ওলাল যে ১ কিলোমিটাৰ পৰিসীমাক পৰ্যাপ্ত বুলি ধৰি লোৱা হৈছে?
৫. তিনিটা সুকীয়া সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ পাৰ্থক্য (Comparative Analysis)
সংবাদ মাধ্যমত এই বিতৰ্কটোক প্ৰায়ে খেলিমেলি কৰা দেখা যায়। তলৰ তালিকাখনত এই সুকীয়া ব্যৱস্থাসমূহ স্পষ্ট কৰা হ’ল:
| ব্যৱস্থা (Mechanism) | ঐতিহাসিক/আইনী ভেটি | সামৰি লোৱা এলেকা / নিয়ন্ত্ৰণ |
| ১৯৯৬ ৰ নুমলীগড় সংৰক্ষিত অঞ্চল | MoEF S.O.481(E) (৫ জুলাই ১৯৯৬) | শোধনাগাৰৰ চাৰিওফালে ১৫ কিঃমিঃ ‘No Development Zone’। |
| উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ডিফল্ট ESZ | ৩ জুন ২০২২ ৰ নিৰ্দেশনা (Para 56.8) | সুনিৰ্দিষ্ট প্ৰস্তাৱ নথকা পৰ্যন্ত ১০ কিঃমিঃ পৰিসীমাৰ বাধ্যবাধকতা। |
|
অসম চৰকাৰৰ শেহতীয়া প্ৰস্তাৱ (২০২৬)
|
ৰাজ্য চৰকাৰৰ প্রস্তাবিত নতুন খচৰা |
১০ কিঃমিঃৰ সলনি ১ কিঃমিঃ সংকুচিত স্থান-ভিত্তিক ESZ। |
(মন কৰিবলগীয়া যে, ১ কিঃমিঃ ESZ ৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ১-১০ কিঃমিঃ পৰিসীমাৰ ভিতৰত যিকোনো বেআইনী খনন বা নিৰ্মাণ কৰিব পৰা যাব, কাৰণ ২৬ এপ্ৰিল ২০২৩ ৰ ৰায় অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ ১ কিঃমিঃৰ ভিতৰত খনন নিষিদ্ধ হোৱাৰ উপৰিও অইন পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আইনেই (EIA, Forest Conservation Act) অন্যান্য ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।)
৬. জনসাধাৰণৰ প্ৰশ্ন আৰু পাৰিৱেশিক দাবী
উন্নয়ন আৰু প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ মাজত এক ভাৰসাম্য থকাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। কিন্তু সেয়া বিজ্ঞানক কাষৰীয়াকৈ থৈ কৰা উচিত নহয়। অসম চৰকাৰে এই ১ কিঃমিঃৰ প্ৰস্তাৱটো প্ৰস্তুত কৰোঁতে তলত দিয়া দিশসমূহ স্পষ্ট কৰাটো অপৰিহাৰ্য:
১. বৈজ্ঞানিক তথ্য উন্মোচন: কাজিৰঙাৰ বানপানীৰ সময়ৰ বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰব্ৰজন, জিএছ (GIS) মেপিং, জিএছ-কেমেৰা ট্ৰেপিং ডাটা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানখনৰ জলনিৰ্গমন ব্যৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা অধ্যয়নৰ প্ৰতিবেদন ৰাজহুৱা কৰিব লাগে। ২. ৯ টা বন্যপ্ৰাণী ক’ৰিডৰৰ স্থিতি: ১ কিঃমিঃ পৰিসীমাৰ বাহিৰত পৰা বন্যপ্ৰাণী ক’ৰিডৰসমূহৰ সুৰক্ষাৰ আইনী নিশ্চয়তা কি হ’ব? ৩. প্ৰকল্পভিত্তিক তথ্য প্ৰকাশ: ১ ৰ পৰা ১০ কিলোমিটাৰৰ ভিতৰত পৰিকল্পনা কৰি থকা নতুন হোটেল, ৰিজ’ৰ্ট, বাণিজ্যিক বা ঔদ্যোগিক প্ৰকল্পসমূহৰ বিস্তৃত তালিকা চৰকাৰে প্ৰকাশ কৰা উচিত। ৪. ৰাজহুৱা পৰামৰ্শ (Public Consultation): পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন ১৯৮৬ ৰ নীতি অনুসৰি স্থান-ভিত্তিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ পূৰ্বে স্থানীয় খিলঞ্জীয়া ৰাইজ আৰু বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে।
সামৰণি
কাজিৰঙা কেৱল এক পৰ্যটন কেন্দ্ৰ বা ৰাজহ সংগ্ৰহৰ পথ নহয়; ই অসমৰ গৌৰৱ আৰু এক অনন্য জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ধাৰক। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ আধাৰত সুনিৰ্দিষ্ট ইক’-চেঞ্চিটিভ জ’ন নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ ৰাজ্যৰ আছে, কিন্তু সেই সিদ্ধান্ত বিজ্ঞানসন্মত, স্বচ্ছ আৰু তথ্যভিত্তিক হ’ব লাগিব।
উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ‘পৰিৱেশ সুৰক্ষা’ৰ স্বাৰ্থত দিয়া আদেশৰ সঠিক ব্যাখ্যা কৰি, কাজিৰঙা আৰু কাৰ্বি আংলঙৰ অবিচ্ছদ্য পাৰিৱেশিক সংযোগক আঘাত নকৰাকৈ চৰকাৰে এই খচৰা পুনৰ্নিৰ্ধাৰণ কৰাটোৱেই অসমৰ প্ৰাকৃতিক ভৱিষ্যতৰ বাবে মংগলজনক হ’ব।
