—– মুকুট বৰুৱা
ভাৰতৰ স্বাস্থ্যখণ্ডৰ বিকাশ আৰু আধুনিকীকৰণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰোঁতে প্ৰায়ে আমাৰ চকুৰ আগত ভাঁহি উঠে মহানগৰসমূহৰ আধুনিক, বহু-বিশেষজ্ঞতাসম্পন্ন (multi-specialty) ব্যক্তিগত হাস্পতালসমূহ। কিন্তু এখন ৰাজ্য বা দেশৰ জনস্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃত মানদণ্ড নিৰূপণ হয় তাৰ প্ৰান্তীয় অৰ্থাৎ গ্ৰামীণ এলেকাৰ প্ৰাথমিক আৰু প্ৰথম উপ-স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহৰ অৱস্থাৰ ওপৰত। অসমৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্য—চাৰিফালে বিস্তাৰিত নদী দ্বীপ, চৰ- চাপৰি, চাহ বাগান আৰু পাহাৰীয়া দুৰ্গম এলেকাসমূহত বসবাস কৰা বৃহৎ জনসংখ্যাৰ বাবে চৰকাৰী স্বাস্থ্যসেৱাই হৈছে একমাত্ৰ ভাৰসা। কিন্তু কাগজত জিলিকি থকা বৃহৎ বাজেটীয় আৱণ্টন আৰু ৰাজহুৱা ঘোষণাৰ বিপৰীতে গ্ৰামীণ অসমৰ প্ৰান্তীয় স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহৰ বাস্তৱ অৱস্থাটো আজিও চৰম অনিশ্চয়তা আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱেৰে ভৰপূৰ।
প্ৰশ্ন হয়—বছৰি চৰকাৰী বাজেটত স্বাস্থ্যখণ্ডৰ বাবে আবণ্টন কৰা কোটি কোটি টকা প্ৰকৃততে ক’লৈ যায়? বাস্তৱিক ক্ষেত্ৰত বাজেটৰ সংখ্যা আৰু গ্ৰামীণ চিকিৎসালয়ৰ আন্তঃগাঁথনিৰ মাজৰ ব্যৱধান কিয় হ্ৰাস পোৱা নাই?
বাজেটীয় আবণ্টন আৰু বাস্তৱ প্ৰয়োগৰ প্ৰত্যাহ্বান
প্ৰত্যেক বিত্তীয় বৰ্ষতে ৰাজ্যিক তথা কেন্দ্ৰীয় বাজেটত স্বাস্থ্যখণ্ডৰ শিতানত ধনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাৰ দাবী কৰা হয়। ‘ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযান’ (NHM), ‘আয়ুষ্মান ভাৰত’ বা স্থানীয় স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে বিশাল পুঁজি ধাৰ্য কৰা হয়। কিন্তু অৰ্থনীতি আৰু নীতি বিশ্লেষণৰ দৃষ্টিৰে চালে দেখা যায় যে এই আবণ্টনৰ এক বৃহৎ অংশ কেৱল প্ৰশাসনিক ব্যয়, কাৰ্যালয় চলোৱা আৰু কৰ্মচাৰীৰ দৰমহাতেই শেষ হয়।
স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহৰ নতুন গৃহ নিৰ্মাণ, আধুনিক চিকিৎসা সঁজুলি ক্ৰয়, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ বাবে অত্যাৱশ্যকীয় লেব’ৰেটৰী স্থাপন আৰু ৰোগীৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জৰুৰীকালীন সেৱা গঢ়ি তোলাৰ বাবে যি ‘মূলধনী ব্যয়’ (Capital Expenditure) হ’ব লাগিছিল, তাৰ পৰিমাণ আজিও যথেষ্ট নহয়। আনহাতে, বাজেট মুকলি কৰি দিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াত হোৱা আমোলাতান্ত্ৰিক বিলম্বৰ বাবে বিত্তীয় বৰ্ষৰ শেষ মুহূৰ্ততহে পুঁজি ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত কামৰ গুণগত মান প্ৰায়ে নিম্নমানৰ হৈ ৰয়।
আন্তঃগাঁথনিৰ পয়ালগা ছবি: অট্টালিকা আছে, কিন্তু সেৱা নাই
অসমৰ গ্ৰাম্যাঞ্চলৰ বহু উপ-স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ বা প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰলৈ গ’লে এক অদ্ভুত বৈপৰীত দেখা পোৱা যায়। কেইবাটাও স্থানত নতুন অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰা হৈছে ঠিকেই, কিন্তু ভিতৰলৈ সোমাই গ’লে দেখা যায় আধুনিক সেৱাৰ চৰম অভাৱ।
১. বিদ্যুৎ আৰু খোৱাপানীৰ সমস্যা: প্ৰান্তীয় স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহৰ এটা ডাঙৰ সমস্যা হ’ল নিয়মিত বিদ্যুৎ যোগান আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ অভাৱ। বিদ্যুৎ নথকাৰ বাবে চিকিৎসালয়ত সংৰক্ষিত কৰি ৰখা বেজী, ভেকচিন বা জীৱন ৰক্ষাকাৰী দৰৱসমূহ নষ্ট হোৱাৰ উপক্ৰম হয়। সৌৰ শক্তি বা জেনেৰেটৰৰ ব্যৱস্থা কাগজতে সীমাবদ্ধ হৈ থাকে।
২. চিকিৎসা সঁজুলিৰ অভাৱ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ দুৰ্বলতা: এক্স-ৰে (X-ray), ইচিজি (ECG) বা সাধাৰণ তেজ পৰীক্ষাৰ যন্ত্ৰসমূহ বহু চিকিৎসালয়ত অনুপস্থিত। যিবোৰ স্থানত যন্ত্ৰ আছে, তাত প্ৰশিক্ষিত টেকনিচিয়ানৰ অভাৱত সেইবোৰ ধূলি পৰি নষ্ট হৈছে। সৰু সৰু যান্ত্ৰিক বিজুটিৰ বাবেও মাহ মাহ ধৰি পৰীক্ষাগাৰসমূহ বন্ধ হৈ থাকে, যাৰ বাবে দৰিদ্ৰ ৰোগীয়ে ব্যক্তিগত পৰীক্ষাগাৰত প্ৰচুৰ ধন ভাঙিবলগীয়া হয়।
৩. জৰুৰীকালীন আৰু মাতৃ-শিশু স্বাস্থ্যসেৱা: গ্ৰামীণ এলেকাত প্ৰসৱকালীন জটিলতা বা আকস্মিক দুৰ্ঘটনাৰ সময়ত জৰুৰীকালীন সেৱা আগবঢ়োৱাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰসৱ কক্ষ (Labor Room) আৰু আইচিইউ (ICU) সমতুল্য ব্যৱস্থা প্ৰায়ে নাথাকে। ‘১০৮’ এম্বুলেন্স সেৱাই কিছু পৰিমাণে সকাহ দিছে যদিও দুৰ্গম পথ আৰু ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতাৰ বাবে সময়মতে এম্বুলেন্স নোপোৱাৰ অভিযোগ আজিও উত্থাপন হয়।
মানৱ সম্পদৰ তীব্র সংকট: চিকিৎসক আৰু স্বাস্থ্যকৰ্মীৰ অভাৱ
আন্তঃগাঁথনি কেৱল শিলেৰে কৰা ঘৰ নহয়, ইয়াৰ মূল প্ৰাণ হ’ল দক্ষ মানৱ সম্পদ অৰ্থাৎ চিকিৎসক, নাৰ্চ, ফাৰ্মাচিষ্ট আৰু লেব টেকনিচিয়ান। চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি প্ৰান্তীয় স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহত চিকিৎসকমূৰীয়া পদৰ এক বৃহৎ অংশ খালী হৈ আছে।
নগৰীয়া অঞ্চলৰ তুলনাত সুবিধাহীন গ্ৰামীণ এলেকাত কাম কৰিবলৈ বহু নৱাগত চিকিৎসক অনিচ্ছুক। বাসস্থানৰ দুৰ্বল ব্যৱস্থা, সন্তানৰ শিক্ষাৰ অসুবিধা আৰু জৰুৰীকালীন নিৰাপত্তাৰ অভাৱৰ বাবে গ্ৰাম্যাঞ্চলত চিকিৎসকমণ্ডলী স্থায়ীভাৱে থাকিব নিবিচাৰে। ফলত এজন বা দুজন চিকিৎসকৰে এটা বিশাল অঞ্চলৰ হাজাৰ হাজাৰ ৰোগীক সেৱা আগবঢ়াবলগীয়া হয়। এই অতিৰিক্ত কাৰ্যভাৰে সেৱাৰ গুণগত মান নিম্নগামী কৰে।
দৰিদ্ৰ ৰোগীৰ ওপৰত অৰ্থনৈতিক বোজা (Out-of-Pocket Expenditure)
প্ৰান্তীয় স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহ দুৰ্বল হোৱাৰ আটাইতকৈ ভয়াবহ পৰিণতি ভোগ কৰে দৰিদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় শ্ৰেণীৰ মানুহে। চৰকাৰী হাস্পতালত বিনামূলীয়া দৰৱ আৰু পৰীক্ষাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয় যদিও বাস্তৱত ৰোগীয়ে প্ৰায়ে বাহিৰৰ ফাৰ্মাচীৰ পৰা দৰৱ ক্ৰয় কৰিবলগীয়া হয়।
যেতিয়া এজন দৰিদ্ৰ খেতিয়ক বা দিনহাজিয়া কৰা শ্ৰমিকে স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰত চিকিৎসা নাপাই ব্যক্তিগত ক্লিনিক বা দূৰৈৰ নগৰৰ চিকিৎসালয়লৈ যাবলগীয়া হয়, তেতিয়া তেওঁলোকৰ সমগ্ৰ সঞ্চিত ধন শেষ হৈ যায়। বহু সময়ত চিকিৎসাৰ খৰচ বহন কৰিবলৈ মাটি-বাৰী বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হয় বা মহাজনৰ ওচৰত ঋণী হ’বলগীয়া হয়। ইয়াক অৰ্থনীতিৰ ভাষাত ‘Out-of-Pocket Expenditure’ বুলি কোৱা হয়, যিয়ে মানুহক দৰিদ্ৰতাৰ অতল গহ্বৰলৈ ঠেলি দিয়ে।
প্ৰয়োজনীয় সংস্কাৰ আৰু নীতিনিৰ্ধাৰণৰ দিশ
প্ৰান্তীয় স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহৰ এই পুৰণি বেমাৰ আৰু বাজেটীয় বিসংগতি দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰ তথা নীতিনিৰ্ধাৰকসকলে কেতবোৰ জৰুৰী খোজ তোলাটো অপৰিহাৰ্য:
১. বিকেন্দ্ৰীকৃত বাজেট আৰু স্বায়ত্বশাসন: প্ৰত্যেক প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰক স্থানীয় প্ৰয়োজন অনুসৰি সৰু সুৰা মেৰামতি আৰু জৰুৰী ক্ৰয়ৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ পুঁজি (Untied Funds) ব্যৱহাৰ কৰাৰ স্বায়ত্বশাসন দিব লাগে, যাতে সৰু বিসংগতিৰ বাবে দিছপুৰৰ অনুমোদনলৈ অপেক্ষা কৰিবলগীয়া নহয়।
২. গ্ৰামীণ সেৱাৰ বাবে আকৰ্ষণীয় প্ৰৰোচনা (Incentives): গ্ৰামীণ আৰু দুৰ্গম এলেকাত কৰ্তব্যৰত চিকিৎসক আৰু স্বাস্থ্যকৰ্মীসকলৰ বাবে বিশেষ দৰমহা, উন্নত আৱাসিক সুবিধা আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ৰেহাই (quota/weightage) দিয়াৰ ব্যৱস্থা নিচ্ছিত কৰিব লাগে।
৩. ডিজিটেল স্বাস্থ্য আৰু টেলি-মেডিচিন (Tele-medicine): আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি গ্ৰামীণ স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহক নগৰৰ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়সমূহৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে। ‘ই-সঞ্জীৱনী’ বা টেলি-মেডিচিন সেৱাৰ জৰিয়তে বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ প্ৰান্তীয় গাঁওলৈ লৈ যোৱাটো সম্ভৱ।
৪. ৰাজহুৱা নিৰীক্ষণ আৰু কেগ (CAG) ৰ অডিট: স্বাস্থ্যখণ্ডত খৰচ কৰা প্ৰতিটো টকাৰ সামাজিক অডিট (Social Audit) আৰু স্থানীয় পঞ্চায়ত বা স্বাস্থ্য সমিতিসমূহৰ জৰিয়তে নিৰীক্ষণ বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে।
এখন সুস্থ আৰু শক্তিশালী সমাজ গঠনৰ মূল ভেটি হ’ল প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱা। প্ৰান্তীয় স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰসমূহক কেৱল বাজেটৰ হিচাপ-নিকাচ বা ভোটৰ ৰাজনীতিৰ বিজ্ঞাপন হিচাপে নাচাই এক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ সময় আহি পৰিছে। বাজেটীয় আৱণ্টন কেৱল কাগজত জিলিকি থকা সংখ্যা হৈ নাথাকি যেতিয়ালৈকে চৰাইদেউ, দৰং, ধুবুৰী বা কাৰ্বি আংলঙৰ শেষৰখন গাঁৱৰ দুখীয়া মানুহজনৰ কাষত মানসম্পন্ন চিকিৎসা হৈিয়েই উপস্থিত নহ’ব, তেতিয়ালৈকে আমাৰ উন্নয়নৰ ধাৰণা আধৰুৱা হৈয়েই ৰ’ব।