Social Audit

শেহতীয়াকৈ গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ে অসম চৰকাৰক ৰাজ্যখনৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহত হৈ থকা ধাৰাবাহিক বেদখল উচ্ছেদৰ বাবে এক বিস্তৃত আৰু সমন্বিত কাৰ্যপন্থা (Action Plan) দাখিল কৰিবলৈ স্পষ্ট নিৰ্দেশ দিছে। পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ বাবে অত্যন্ত সংবেদনশীল অঞ্চলসমূহ সুৰক্ষিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰশাসনৰ মন্থৰ গতিত অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰি ন্যায়ালয়ে বন বিভাগ আৰু জিলা প্ৰশাসনক এক নির্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত অবৈধ বসতি আৰু বেদখল বন্ধ কৰাৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰিছে।

এই আইনী নিৰ্দেশনাই ৰাজ্যখনত দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি থকা সংৰক্ষিত বনাঞ্চল সুৰক্ষা বনাম বনাঞ্চলত বসবাস কৰা জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ পৰম্পৰাগত ভূ-অধিকাৰ আৰু ২০০৬ চনৰ অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য পৰম্পৰাগত বনবাসী (বন অধিকাৰৰ স্বীকৃতি) আইন (Forest Rights Act, 2006) ৰূপায়ণৰ সংঘাত পুনৰ পোহৰলৈ আনিছে।

সম্পাদকীয় প্ৰসংগ

অসমৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহ বৰ্তমান তীব্ৰ জনসংখ্যাৰ চাপ, অবৈধ ব্যৱসায়িক শোষণ, গৰাখহনীয়া আৰু বানপানীত গৃহহীন হোৱা লোকৰ সংস্থাপন আৰু কৃষিভূমি সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত চৰম সংকটৰ মুখত পৰিছে। ন্যায়ালয়ৰ সক্ৰিয় হস্তক্ষেপৰ আঁৰত আছে আইনী বাধ্যবাধকতা কাৰ্যকৰী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰশাসনৰ দীৰ্ঘদিনীয়া হীনমন্যতা।

যিহক, সঠিক মাটিৰ জৰীপ আৰু সামাজিক পৰ্যালোচনা (Social Audit) অবিহনে গণ-উচ্ছেদ চলোৱালে মূল সংগঠিত ব্যৱসায়িক বেদখলকাৰী আৰু সংবিধানিক অধিকাৰপ্ৰাপ্ত দুৰ্বল, বন-নিৰ্ভৰশীল খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ পাৰ্থক্য মচি যোৱাৰ আশংকাই দেখা দিছে।

বিশ্লেষণাত্মক দৃষ্টিভংগী

জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ যাতায়াতৰ পথ (Wildlife Corridors) বিপন্ন হোৱাৰ পৰা ৰোধ কৰিবলৈ আইনী পদক্ষেপ অতি জৰুৰী। সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ ভিতৰত অনিয়ন্ত্ৰিত বসতিয়ে জৈৱ-পৰিবেশ বিনাশ কৰাৰ লগতে মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাত বৃদ্ধি কৰিছে।

কিন্তু বিচাৰপীঠৰ এই নিৰ্দেশ কাৰ্যকৰী কৰোঁতে প্ৰশাসনে আইনী প্ৰক্ৰিয়া কঠোৰভাৱে মানি চলাটো আৱশ্যক। ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থত বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা সংগঠিত মাটিৰ মাফিয়া আৰু প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি বনাঞ্চলৰ কাষৰীয় অঞ্চলত বাস কৰি অহা খিলঞ্জীয়া জনজাতীয় লোকসকলক একেখন চকুৰে চাই উচ্ছেদ চলালে তাৰ পৰা ডাঙৰ সামাজিক আৰু আইনী জটিলতাৰ সৃষ্টি হ’ব।

             ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
             │       গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ কাৰ্যপন্থা নিৰ্দেশনা       │
             └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                          │
              ┌───────────────────────────┴───────────────────────────┐
              │                                                       │
  ┌───────────┴───────────┐                               ┌───────────┴───────────┐
  │   পৰিৱেশ সংৰক্ষণ নীতি  │                               │    বন অধিকাৰ আইন ২০০৬  │
  ├───────────────────────┤                               ├───────────────────────┤
  │ • জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সুৰক্ষা    │                               │ • খিলঞ্জীয়াৰ ভু-অধিকাৰ │
  │ • বন্যপ্ৰাণী ক কৰিডৰ ৰক্ষা  │                               │ • সামাজিক সুৰক্ষা     │
  │ • মাফিয়া উচ্ছেদ       │                               │ • ন্যায্য পুনৰসংস্থাপন   │
  └───────────────────────┘                               └───────────────────────┘

ঐতিহাসিক পৃষ্ঠভূমি

অসমৰ বন প্ৰশাসনৰ ইতিহাস ১৮৯১ চনৰ ‘আসাম ফৰেষ্ট ৰেগুলেচন’ (Assam Forest Regulation, 1891) ৰ দৰে উপনিৱেশিক নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, যিয়ে বনাঞ্চলৰ কাঠ আৰু সম্পদৰ ওপৰত চৰকাৰী একচ্ছত্ৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিছিল। স্বাধিনোত্তৰ ভাৰততো ট্রাইবেল বেল্ট আৰু ব্লক্সসমূহত পৰম্পৰাগত বনবাসীক সংৰক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত অন্তৰ্ভুক্ত নকৰাত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়।

২০০৬ চনৰ ঐতিহাসিক ‘বন অধিকাৰ আইনে’ (FRA) খিলঞ্জীয়া আৰু পৰম্পৰাগত বনবাসীক মাটিৰ আইনী অধিকাৰ দি এই ঐতিহাসিক ভুল শুধৰাবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। কিন্তু অসমত এই আইনৰ ধীৰগতিত হোৱা ৰূপায়ণৰ বাবে আজিও বহু প্ৰকৃত খিলঞ্জীয়া অধিকাৰ প্ৰাপ্তিৰ পৰা বঞ্চিত হৈ আছে।

অংশীদাৰসকলৰ দৃষ্টিভংগী

• পৰিৱেশ সংৰক্ষণবাদীসকলৰ মতে: সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ আৱাসস্থল চিৰদিনৰ বাবে ধ্বংস হোৱাৰ পৰা বচাবলৈ ন্যায়ালয়ৰ এই কঠোৰ হস্তক্ষেপ অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
• মানৱ অধিকাৰ আৰু জনজাতীয় সংগঠনসমূহৰ মতে: সঘনাই চলোৱা উচ্ছেদ অভিযানে মূলতঃ দৰিদ্ৰ জনজাতীয় লোকসকলকহে লক্ষ্য কৰি লয়, আনহাতে বনাঞ্চলত সক্ৰিয় ব্যৱসায়িক ছিণ্ডিকেট আৰু ধনী বেদখলকাৰীসকল সহজে সাৰি যায়।

সংবিধান, প্ৰশাসন আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ

ক্ষেত্ৰ	প্ৰভাৱ আৰু তাৎপৰ্য
সাংবিধানিক প্ৰভাৱ	সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৪৮-এ (পৰিৱেশ আৰু বনাঞ্চল সংৰক্ষণৰ ৰাজ্যিক দায়িত্ব) আৰু অনুচ্ছেদ ১৪ আৰু ২১ (সমতা আৰু জীৱন ধাৰণৰ মৌলিক অধিকাৰ) ৰ মাজত সুষম সমভাৱ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ প্ৰয়োজন। ষষ্ঠ অনুসূচী আৰু ট্রাইবেল বেল্টৰ নীতিয়েও খিলঞ্জীয়াৰ মাটি ৰক্ষাৰ আইনী কৱচ দিয়ে।
প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ	ডিজিটেল মাটিৰ নথিপত্ৰৰ অভাৱ আৰু বনাঞ্চলৰ সীমা স্পষ্টকৈ চিহ্নিত নকৰাৰ বাবে প্ৰশাসনে ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশ কাৰ্যকৰী কৰোঁতে জটিল আইনী প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখত পৰে।
সামাজিক প্ৰভাৱ	সঠিক পুনৰসংস্থাপন অবিহনে কৰা উচ্ছেদে দৰিদ্ৰ লোকসকলক গৃহহীন কৰে, শিশুৰ শিক্ষা ব্যাহত কৰে আৰু অৰ্থনৈতিক সংকট গভীৰ কৰে। ফলত এই লোকসকল বাধ্য হৈ পুনৰ নতুন পৰিৱেশ সংবেদনশীল অঞ্চলত আশ্ৰয় লয়।
আঞ্চলিক ও ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰভাৱ	উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ অসমৰ বনাঞ্চল সংৰক্ষণে সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ জলবায়ু নিৰ্ধাৰণ কৰে। অসম চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ সমগ্ৰ দেশৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ন্যায়িক উদাহৰণ (Precedent) হ’ব।

উত্তৰণৰ পথ (The Way Forward)

1. ডিজিটেল মেপিং আৰু উপগ্ৰহ জৰীপ: ড্ৰোন আৰু চেটেলাইট ইমেজাৰীৰ সহায়ত সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ সঠিক আৰু স্বচ্ছ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিহে উচ্ছেদ অভিযান চলাব লাগে।
2. বন অধিকাৰ আইন (FRA, 2006) ক্ষিপ্ৰ কৰা: সকলো অমীমাংসিত ব্যক্তিক্ৰম আৰু সম্প্ৰদায়গত আবেদনসমূহ ক্ষিপ্ৰতাৰে নিৰ্পত্তি কৰি প্ৰকৃত থলুৱা বনবাসীক আইনী সুৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰিব লাগে।
3. সংগঠিত মাফিয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা: বনাঞ্চলৰ ভিতৰত বাণিজ্যিক উদ্দেশ্যে চলোৱা ডাঙৰ বেদখল আৰু ভূ-মাফিয়াসকলৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম পৰ্যায়ত কঠোৰ কাৰ্যপন্থা গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
4. ন্যায্য পুনৰসংস্থাপন নীতি: নদীৰ খহনীয়া আৰু বানপানীত ভেটি-মাটি হেৰুৱাই বনাঞ্চলৰ কাষৰীয় অঞ্চলত আশ্ৰয় লোৱা দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ বাবে সংবিধানসন্মত আৰু মানৱীয় পুনৰসংস্থাপন নীতি প্ৰস্তুত কৰা জৰুৰী।

সম্পাদকীয় সিদ্ধান্ত

অসমৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল সুৰক্ষিত কৰাটো এক জৰুৰী পৰিৱেশীয় দায়িত্ব। কিন্তু এই সংৰক্ষণ থলুৱা বনবাসীৰ সংবিধানপ্ৰদত্ত মানৱ অধিকাৰক ভৰিৰে গছকি সম্ভৱ হ’ব নোৱাৰে। চৰকাৰে গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ত এনে এক কাৰ্যপন্থা দাখিল কৰা উচিত য’ত পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ কঠোৰতা, আইনী স্বচ্ছতা আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ বাবে মানৱীয় পুনৰসংস্থাপনৰ এক সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ থাকে। পৰিৱেশৰ ন্যায় আৰু খিলঞ্জীয়াৰ সামাজিক ন্যায়—দুয়োটা একেলগে আগবাঢ়িব লাগিব।