ভাৰতৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু প্ৰতিৰক্ষা প্ৰস্তুতিৰ এক অন্যতম শক্তিশালী স্তম্ভ হৈছে সৈনিক স্কুল (Sainik School)। ১৯৬১ চনত তদানীন্তন প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী ভি. কে. কৃষ্ণ মেননৰ দূৰদৰ্শী চিন্তাৰ ফচল হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰা এই বিদ্যালয়সমূহৰ মূল লক্ষ্য আছিল সামৰিক বাহিনীৰ নেতৃত্বৰ বাবে গ্ৰাম্য আৰু মধ্যবিত্ত পৰিয়ালৰ মেধাৱী শিক্ষাৰ্থীক প্ৰস্তুত কৰা। বিগত ছয়টা দশকত এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে দেশক হাজাৰ হাজাৰ দক্ষ সামৰিক বিষয়া উপহাৰ দিছে।
অৱশ্যে, শেহতীয়া বৰ্ষসমূহত সৈনিক স্কুলসমূহক লৈ এক তীব্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বিতৰ্কৰ সূচনা হৈছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ নতুন Public-Private Partnership (PPP) নীতিৰ অধীনত স্থাপন কৰা নতুন সেনিক স্কুলসমূহৰ পৰিচালনাৰ দায়িত্বক লৈ এতিয়া “ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণ নে কোনো বিশেষ মতাদৰ্শৰ প্ৰসাৰ?”—এই প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে। সমালোচকসকলৰ মতে, ইয়াৰ জৰিয়তে দেশৰ আটাইতকৈ নিৰপেক্ষ প্ৰতিষ্ঠান সামৰিক শিক্ষাৰ “গেৰুৱাকৰণ” (Saffronisation) কৰাৰ চেষ্টা চলোৱা হৈছে।
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ নতুন PPP মডেল কি?
২০২১ চনৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত চৰকাৰে দেশজুৰি ১০০ খন নতুন সৈনিক স্কুল স্থাপনৰ এক অভিলাসী আঁচনি ঘোষণা কৰে। কিন্তু পূৰ্বৰ বিদ্যালয়সমূহৰ দৰে এইসমূহ সম্পূৰ্ণ চৰকাৰী পুঁজিৰে পৰিচালিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে চৰকাৰে PPP (Public-Private Partnership) মডেল গ্ৰহণ কৰে।
- কাৰ্যপদ্ধতি: এই ব্যৱস্থাত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিদ্যালয়, বেচৰকাৰী সংগঠন (NGO), ট্ৰাষ্ট বা ধৰ্মীয় শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে Sainik Schools Society-ৰ সৈতে বুজাবুজিৰ চুক্তি (MoU) স্বাক্ষৰ কৰি নতুন সেনিক স্কুলসমূহ পৰিচালনা কৰিব পাৰে।
- চৰকাৰৰ যুক্তি:
- কম খৰচত অধিক সংখ্যক শিক্ষাৰ্থীক সামৰিক শিক্ষা প্ৰদান কৰা।
- আধুনিক আন্তঃগাঁথনিৰ জৰিয়তে বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি কৰা।
- যুৱপ্ৰজন্মক সামৰিক জীৱন আৰু দেশপ্ৰেমৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰা।
তথ্য আৰু RTI-ৰ বিস্ফোৰক খতিয়ান: বিতৰ্কৰ মূল উৎস
অনুসন্ধানমূলক সাংবাদিকতাৰ মঞ্চ Reporters’ Collective-ৰ এক শেহতীয়া প্ৰতিবেদনে এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৰ ওপৰত ডাঙৰ প্ৰশ্নবোধক চিন ওলোমাই দিছে। ২০২২ চনৰ মে’ মাহৰ পৰা ২০২৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে Sainik Schools Society-য়ে স্বাক্ষৰ কৰা ৪০ খন নতুন সৈনিক স্কুলৰ চুক্তি পৰীক্ষা কৰি এক উদ্বেগজনক তথ্য পোহৰলৈ আহিছে:
নতুন সেনিক স্কুলৰ অংশীদাৰিত্বৰ বিভাজন
দাবী: অনুমোদিত ৪০ খন নতুন স্কুলৰ ভিতৰত প্ৰায় ৬২ শতাংশ বিদ্যালয় আৰ.এছ.এছ. (RSS), বিজেপি নেতা বা হিন্দুত্ববাদী সংগঠনৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে জড়িত।
| অংশীদাৰী সংগঠন/ব্যক্তি | বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা |
| বিজেপি নেতা বা তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত ট্ৰাষ্ট | ১১ খন |
| RSS আৰু ইয়াৰ সহযোগী সংগঠন (যেনে: বিদ্যা ভাৰতী) | ৮ খন |
| অন্যান্য হিন্দুত্ববাদী তথা সোঁপন্থী ধৰ্মীয় সংগঠন | ৬ খন |
| মুঠ মতাদৰ্শগতভাৱে জড়িত স্কুল | ২৫ খন (৬২.৫%) |
এই পৰিসংখ্যাই সমালোচক আৰু শিক্ষা বিশেষজ্ঞসকলৰ মাজত তীব্ৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰিছে। কিয়নো ইয়াত কোনো সংখ্যালঘু ধৰ্মীয় সংগঠন বা ধৰ্মনিৰপেক্ষ বেচৰকাৰী ট্ৰাষ্টৰ উল্লেখনীয় অংশীদাৰিত্ব দেখা পোৱা যোৱা নাই।
“গেৰুৱাকৰণ”ৰ অভিযোগ: কিয় ই চিন্তনীয়?
ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত শিক্ষাৰ “গেৰুৱাকৰণ” বুলিলে শিক্ষা ব্যৱস্থাত এক বিশেষ ধৰ্মীয় বা সোঁপন্থী ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধিক বুজোৱা হয়। সৈনিক স্কুলৰ ক্ষেত্ৰত এই বিতৰ্কই তলত উল্লেখ কৰা কাৰণসমূহৰ বাবে গুৰুত্ব লাভ কৰিছে:
১. সামৰিক বাহিনীৰ ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতাৰ সংকট
ভাৰতীয় সেনাবাহিনী বিশ্বৰ ভিতৰতে এখন অন্যতম পেছাদাৰী আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ (Apolitical) প্ৰতিষ্ঠান। সৈনিক স্কুলসমূহ হৈছে এই সামৰিক সংস্কৃতিৰ প্ৰাথমিক ভেটি। যদি শিশু অৱস্থাৰে পৰা শিক্ষাৰ্থীসকলক কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক বা সাংস্কৃতিক মতাদৰ্শৰ ছত্ৰছায়াত ডাঙৰ-দীঘল কৰা হয়, তেন্তে ভৱিষ্যতৰ সামৰিক নেতৃত্বৰ নিৰপেক্ষতা অক্ষুণ্ণ থাকিবনে—তাক লৈ প্ৰশ্ন উঠিছে।
২. ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ একক বাখ্যা
RSS-ৰ শিক্ষা শাখা ‘বিদ্যা ভাৰতী’ৰ দৰে সংগঠনসমূহৰ শিক্ষা পদ্ধতিত ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ এক সুকীয়া বাখ্যা ডাঙি ধৰা হয় বুলি সমালোচকসকলে দীৰ্ঘদিন ধরে অভিযোগ কৰি আহিছে। যদিও এই বিদ্যালয়সমূহত CBSE পাঠ্যক্ৰম অনুসৰণ কৰা হ’ব, তথাপিও বিদ্যালয়ৰ আভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ আৰু পৰিচালনা সমিতিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মনস্তত্বত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
৩. বহুত্ববাদ আৰু বৈচিত্ৰ্যৰ অভাৱ
ভাৰত এখন বহুসাংস্কৃতিক আৰু বহু ধৰ্মীয় দেশ। সামৰিক বাহিনীত সকলো ধৰ্ম আৰু জাতিৰ সম অধিকাৰ আছে। কিন্তু নতুন মডেলত এক বিশেষ আদৰ্শৰ বিদ্যালয়সমূহক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াত, ভাৰতৰ বহুত্ববাদী চৰিত্ৰ (Pluralism) ক্ষুণ্ণ হোৱাৰ আশংকা কৰা হৈছে।
চৰকাৰৰ স্পষ্টীকৰণ আৰু সুৰক্ষা কৱচ
এই গুৰুতৰ অভিযোগসমূহ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু Sainik Schools Society-য়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে নাকচ কৰিছে। চৰকাৰী সূত্ৰৰ মতে, এই বাচনি প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ স্বচ্ছ আৰু নিয়মনিষ্ঠ:
- যোগ্যতাৰ ভিত্তিত বাচনি: বিদ্যালয়সমূহৰ আন্তঃগাঁথনি, শৈক্ষিক ট্ৰেক ৰেকৰ্ড, আৰু বিত্তীয় সক্ষমতা চাইহে অনুমতি দিয়া হৈছে, কোনো ৰাজনৈতিক সংযোগ চাই নহয়।
- কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ: সকলো নতুন স্কুল Sainik Schools Society-ৰ প্ৰত্যক্ষ নিৰীক্ষণত থাকিব।
- পাঠ্যক্ৰমৰ অভিন্নতা: প্ৰতিখন স্কুলতে বাধ্যতামূলকভাৱে CBSE পাঠ্যক্ৰম আৰু সামৰিক প্ৰশিক্ষণৰ নিয়মসমূহ মানি চলিব লাগিব। ইয়াত কোনো ব্যক্তিগত নিয়ম জাপি দিব নোৱাৰিব।
সামৰণি: শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য কি হ’ব লাগে?
সৈনিক স্কুলক লৈ গঢ়ি উঠা এই বিতৰ্কই কেৱল এটা ৰাজনৈতিক দল বা সংগঠনৰ মাজত আৱদ্ধ থকা নাই; ই ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক গভীৰ প্ৰশ্নক পুনৰ উশিয়াই দিছে: ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ চৰিত্ৰ কি হোৱা উচিত?
এই বিতৰ্কত গেৰুৱাকৰণৰ অভিযোগ সত্য নে অতিৰঞ্জিত—সেই লৈ ভিন্ন মত থাকিব পাৰে। কিন্তু দেশৰ সুৰক্ষা আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ স্বাৰ্থত এটা কথা নিশ্চিত কৰাটো প্ৰয়োজন যে—ভাৰতৰ সামৰিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিশ্বাসযোগ্যতা, বৈচিত্ৰ্য আৰু ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতা যেন কোনো পৰিস্থিতিতে বিঘ্নিত নহয়। কাৰণ, সৈনিক স্কুলে কেৱল চাকৰিয়াল বা ছাত্ৰ গঢ়ি নোতোলে; ই দেশৰ ভৱিষ্যতৰ সৰ্বাধিনায়ক, নীতি-নিষ্ঠা আৰু সাংবিধানিক মূল্যবোধৰো ভিত্তি নিৰ্মাণ কৰে। ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণৰ এই পবিত্ৰ প্ৰক্ৰিয়া সকলো ধৰণৰ ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ উৰ্ধত থকাটোৱেই কাম্য।
