“এখন সভ্য সমাজে কেৱল বৰ্তমানৰ লাভৰ কথা নাভাবে; ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ অধিকাৰৰ কথাও সমানে ভাবে। থাইলেণ্ড মাগুৰক লৈ অসমৰ সন্মুখত উপস্থিত হোৱা প্ৰশ্নটোও ঠিক তেনেকুৱাই।”
অসম নদী, বিল, জলাশয় আৰু আৰ্দ্ৰভূমিৰ দেশ। ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাৰ এই বিশাল জলসম্পদ কেৱল মাছৰ উৎসই নহয়; ই আমাৰ জীৱিকা, খাদ্য সুৰক্ষা, সংস্কৃতি আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰো মূল আধাৰ। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যবশতঃ, এই মূল্যৱান প্ৰাকৃতিক সম্পদ আজিৰ দিনত কেৱল দূষণ, বানপানী বা জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বাবেই নহয়, এক ভয়াৱহ বিদেশী আক্ৰমণাত্মক মাছ— থাইলেণ্ড মাগুৰ বা African Catfish (Clarias gariepinus)—ৰ বাবেও এক তীব্ৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছে।
বহু লোকৰ বাবে ই হয়তো বজাৰত পোৱা কেৱল এটা সস্তীয়া মাছ। কিন্তু বিজ্ঞান, পৰিৱেশবিদ্যা আৰু মীন সম্পদ ব্যৱস্থাপনাৰ দৃষ্টিৰে চালে ই এক Invasive Alien Species (আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতি)। অৰ্থাৎ, এনে এক প্ৰজাতি যিয়ে স্থানীয় বাস্তুতন্ত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি আমাৰ থলুৱা জৈৱ বৈচিত্ৰ্য, অৰ্থনীতি আৰু পৰিৱেশৰ অপূৰণীয় ক্ষতি সাধন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ভয়াৱহতাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ভাৰত চৰকাৰে ১৯৯৭ চনতেই এই প্ৰজাতিৰ পালন নিষিদ্ধ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বিভিন্ন ন্যায়িক নিৰ্দেশ আৰু National Green Tribunal (NGT)-ৰ কঠোৰ আদেশৰ জৰিয়তে ইয়াৰ পালন, প্ৰজনন আৰু বিস্তাৰ ৰোধ কৰিবলৈ ৰাজ্যসমূহক স্পষ্ট নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
লাভৰ অংক বনাম প্ৰকৃতিৰ মূল্য: থাইলেণ্ড মাগুৰ কিয় ইমান জনপ্ৰিয়?
থাইলেণ্ড মাগুৰ চোৰাংকৈ পালন কৰাৰ আঁৰত কিছুমান অসাধু মীন পালকৰ ক্ষন্তেকীয়া লাভৰ অংক জড়িত হৈ থাকে। এই মাছবিধৰ কিছুমান বিশেষ প্ৰকৃতিৰ বাবে ইয়াৰ উৎপাদন খৰচ অতি কম:
- দ্ৰুত বৃদ্ধি: ই অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে অস্বাভাৱিকভাৱে ডাঙৰ-দীঘল হয়।
- সৰ্বভক্ষী চৰিত্ৰ: যিকোনো ধৰণৰ আৱৰ্জনা, মচা বা পঁচা খাদ্য গ্ৰহণ কৰিও ই জীয়াই থাকিব পাৰে।
- পৰিৱেশ সহনশীলতা: অতি কম অক্সিজেন থকা লেতেৰা বা পঁচা পানীতো ই সহজে বংশবৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
কিন্তু এই অল্পকালীন আৰ্থিক লাভৰ বাবে আমি কি দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশগত ক্ষতি মুকলি কৰি দিছোঁ?
উত্তৰটো নিঃসন্দেহে— কেতিয়াও নহয়। কাৰণ এই মাছ সাধাৰণ উৎপাদনশীল প্ৰজাতি নহয়; ই এক অত্যন্ত দক্ষ আৰু হিংস্ৰ চিকাৰী। ই আমাৰ থলুৱা মাছৰ ডিম, পোনা, সৰু মাছ, বেঙ, কেঁকোৰা, আনকি জলজ চৰাইৰ পোৱালিলৈকেও গিলি পেলায়। ফলত প্ৰকৃতিৰ খাদ্য শৃংখলাৰ স্বাভাৱিক ভাৰসাম্য সম্পূৰ্ণৰূপে ভংগ হয় আৰু আমাৰ আপুৰুগীয়া দেশীয় মাছসমূহৰ অস্তিত্ব বিপদাপন্ন হৈ পৰে। বিশ্বজুৰি বিজ্ঞানীসকলে African Catfish-ক অন্যতম সমস্যাজনক জলজ শত্ৰু হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে।
অসমৰ ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপট: বিপদ ইয়াত অধিক ভয়ংকৰ কিয়?
অসমৰ ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য আৰু বাৰ্ষিক বানপানিয়ে এই সংকটক এক সুকীয়া মাত্ৰা প্ৰদান কৰে। অসমত প্ৰতি বছৰে হোৱা বানপানীৰ ফলত পুখুৰী, বিল আৰু নদীসমূহৰ মাজত এক প্ৰাকৃতিক সংযোগ স্থাপন হয়।
ভয়াৱহ দিশ: যদি কোনো ব্যক্তিগত মীনপামৰ পৰা এই নিষিদ্ধ African Catfish বানপানীৰ সুযোগ লৈ মুক্ত নদী বা বিললৈ ওলাই যায়, তেন্তে ইয়াক পুনৰ নিয়ন্ত্ৰণ বা ধ্বংস কৰাটো বৈজ্ঞানিকভাৱে প্ৰায় অসম্ভৱ হৈ পৰিব।
ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ দৰে বিশ্বৰ অন্যতম সমৃদ্ধ মিঠাপানীৰ বাস্তুতন্ত্ৰত এনে আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিৰ বিস্তাৰ হোৱাৰ অৰ্থ হ’ল— সমগ্ৰ জলজ পৰিৱেশৰ গাঁথনি চিৰদিনৰ বাবে সলনি হৈ যোৱা। ইতিমধ্যে ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ প্ৰাকৃতিক জলাশয়ত এই মাছ পোৱা গৈছে, যাক বিজ্ঞানীসকলে ভাৰতৰ জৈৱ সুৰক্ষা (Biosecurity)ৰ এক গুৰুতৰ দুৰ্বলতা বুলি অভিহিত কৰিছে।
থলুৱা মাগুৰ আৰু থাইলেণ্ড মাগুৰৰ পাৰ্থক্য
গ্ৰাহক আৰু সাধাৰণ জনসাধাৰণে বজাৰত মাছ কিনোঁতে এই দুই প্ৰজাতিৰ পাৰ্থক্য জনাটো অতি প্ৰয়োজনীয়:
| বৈশিষ্ট্য | থলুৱা মাগুৰ (Clarias batrachus) | থাইলেণ্ড মাগুৰ (Clarias gariepinus) |
| আকাৰ | তুলনামূলকভাৱে সৰু (সাধাৰণতে ৩০০-৫০০ গ্ৰাম)। | অতি বিশাল (কেবা কেজিও হ’ব পাৰে)। |
| ৰং | পাতল কজলা বা মূগা চানেকীয়া। | ডাঠ ক’লা বা ধূসৰ, গাত কিছু দাগ থাকিব পাৰে। |
| মূৰৰ গঢ় | মূৰটো ঘূৰণীয়া আৰু মিহি। | মূৰটো চেপেটা, বহল আৰু অতি টান হাড়যুক্ত। |
| আইনী স্থিতি | সম্পূৰ্ণ বৈধ আৰু স্বাস্থ্যসন্মত। | ভাৰতত সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ। |
কেৱল আইন যথেষ্ট নহয়: সজাগতা আৰু প্ৰশাসনৰ ভূমিকা
কাগজে-কলমে আইন আৰু নিষেধাজ্ঞা আছেই, কিন্তু আটাইতকেই ডাঙৰ প্ৰশ্নটো হ’ল— ইয়াৰ কাৰ্যকৰী ৰূপায়ণ কিমান হৈছে?
দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত এতিয়াও অবৈধভাৱে এই মাছৰ উৎপাদন আৰু বিক্ৰী চলি থকাৰ তথ্য পোৱা যায়। শেহতীয়াকৈ মহাৰাষ্ট্ৰত ৫০ টনতকৈও অধিক নিষিদ্ধ African Catfish জব্দ কৰি ধ্বংস কৰা হৈছিল। এই ঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে এই চোৰাং ব্যৱসায়ৰ শিপা কিমান গভীৰ।
অসমৰ ক্ষেত্ৰতো কেৱল নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিয়েই ক্ষান্ত থাকিলে নহ’ব। মীন বিভাগ আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ কঠোৰভাৱে গ্ৰহণ কৰিব লাগিব:
১/ স্থানীয় বজাৰসমূহত নিয়মীয়া আকস্মিক পৰিদৰ্শন (Surprise Raids)।
২/ মাছৰ পোনা উৎপাদন কেন্দ্ৰ (Hatcheries) সমূহৰ ওপৰত তীব্ৰ নিৰীক্ষণ।
৩/ আন্তঃৰাজ্যিক পৰিবহণ আৰু সীমান্ত নাকা পৰীক্ষণ ব্যৱস্থা কটকটীয়া কৰা।
গ্ৰাহকৰ সজাগতা আটাইতকৈ ডাঙৰ অস্ত্ৰ
বহু সময়ত গ্ৰাহকসকলে কম দামতে পাই বজাৰৰ পৰা থাইলেণ্ড মাগুৰ ক্ৰয় কৰে। কিন্তু তেওঁলোকে গম নাপায় যে তেওঁলোকৰ এই এটাই ভুলে পৰোক্ষভাৱে এটা ডাঙৰ অপৰাধচক্ৰক ইন্ধন যোগাইছে। বজাৰত মাছ কিনোঁতে কেৱল দাম নহয়, মাছৰ উৎস আৰু বৈধতাৰ প্ৰতিও সচেতন হ’ব লাগিব।
উন্নয়ন বনাম দায়িত্ব: সম্পাদকীয় মত
অসমে মীন উৎপাদনত আত্মনিৰ্ভৰশীল হোৱাটো অত্যন্ত আদৰণীয় কথা। মীনপালনৰ আধুনিকীকৰণ আমাৰ অৰ্থনীতিৰ বাবে প্ৰয়োজন। কিন্তু এই উন্নয়ন কেতিয়াও প্ৰকৃতি আৰু পৰিৱেশ ধ্বংসৰ বিনিময়ত হ’ব নোৱাৰে।
অধিক উৎপাদনৰ অন্ধ দৌৰত যদি আমি এনে বিদেশী আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিক মীনপামসমূহত স্থান দিওঁ, তেন্তে সাময়িক লাভ হ’লেও ভৱিষ্যতে আমাৰ থলুৱা মাছ, থলুৱা মৎস্যজীৱীৰ জীৱিকা আৰু অসমৰ জলজ ঐতিহ্য চিৰদিনৰ বাবে নিঃশেষ হৈ পৰিব। ইয়াৰ বিপৰীতে আমাৰ নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলে থলুৱা প্ৰজাতিৰ উন্নত পোনা উৎপাদন, বৈজ্ঞানিক মীনপালন আৰু থলুৱা মাছৰ জিনীয় সম্পদ সংৰক্ষণতহে অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া উচিত।
থাইলেণ্ড মাগুৰৰ ওপৰত থকা নিষেধাজ্ঞা কোনো আমোলাতান্ত্ৰিক নিয়ম নহয়; ই বিজ্ঞান সন্মত, পৰিৱেশ সংৰক্ষণকাৰী আৰু দীৰ্ঘম্যাদী খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা এক যুক্তিসংগত পদক্ষেপ। আজিৰ আহ্বান একেবাৰে স্পষ্ট— নিষিদ্ধ মাছৰ অবৈধ ব্যৱসায় সম্পূৰ্ণ বন্ধ হওক, থলুৱা মীন সম্পদৰ সংৰক্ষণ শক্তিশালী হওক, আৰু অসমৰ জলজ বাস্তুতন্ত্ৰক ৰক্ষা কৰাটো আমাৰ সকলোৰে সামূহিক দায়িত্ব হিচাপে পৰিগণিত হওক। কাৰণ প্ৰকৃতিৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য এবাৰ হেৰুৱালে তাক হাজাৰ চেষ্টা কৰিও কেতিয়াও পুনৰ ঘূৰাই অনা সম্ভৱ নহয়।
