ফুটবলৰ ইতিহাসত বহু মহান খেলুৱৈৰ জন্ম হৈছে। পেলে, মাৰাডোনা, জোহান ক্ৰুইফৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক যুগৰ লিঅ’নেল মেছি বা ক্ৰিষ্টিয়ানো ৰোনাল্ডোলৈকে— এই সকলো নামেই বিশ্বৰ কোটি কোটি ফুটবলপ্ৰেমীক যুগ যুগ ধৰি মুগ্ধ কৰি আহিছে। কিন্তু সাধাৰণতে খেলপথাৰত কেৱল গ’লদাতা ষ্ট্ৰাইকাৰসকলক লৈয়েই উন্মাদনা বেছি দেখা যায়। ইয়াৰ মাজতে এনে এজন ব্যতিক্ৰমী মহান খেলুৱৈ আছিল, যিয়ে কেৱল গোলপোষ্টৰ তলত থিয় হৈয়েই সমগ্ৰ খেলখনৰ গতিপথ সলনি কৰি দিছিল। তেওঁ হ’ল ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ কিংবদন্তি গোলৰক্ষক লেভ য়াছিন (Lev Yashin)।
বিশ্বজুৰি ‘ব্লেক স্পাইডাৰ’ (Black Spider) বা ‘ব্লেক পেন্থাৰ’ (Black Panther) নামেৰে পৰিচিত এইগৰাকী খেলুৱৈক ফুটবল বিশেষজ্ঞসকলে সৰ্বকালৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ গোলৰক্ষক বুলি অভিহিত কৰে।
শৈশৱৰ সংগ্ৰামৰ পৰা বিশ্বজয়ৰ যাত্ৰা
১৯২৯ চনৰ ২২ অক্টোবৰত মস্কোত জন্মগ্ৰহণ কৰা লেভ ইভানোভিচ য়াছিনৰ শৈশৱকাল অত্যন্ত দুখ-কষ্টৰ মাজেৰে অতিবাহিত হৈছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ভয়ংকৰ সময়ছোৱাত মাত্ৰ ১২ বছৰ বয়সতে তেওঁ এক যুদ্ধকালীন কাৰখানাত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিবলগীয়া হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ‘ডাইনামো মস্কো’ (Dynamo Moscow) নামৰ ক্লাৱটোৰ যুৱ দলত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ পিছৰে পৰা তেওঁৰ জীৱনৰ গতিপথ সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ পৰে।
এটা আমোদজনক কথা হ’ল যে য়াছিনে প্ৰথম অৱস্থাত ফুটবলৰ সমান্তৰালভাৱে আইচ হকীও খেলিছিল। কিন্তু অৱশেষত ফুটবলেই তেওঁৰ জীৱনৰ মূল পৰিচয় আৰু লক্ষ্য হৈ পৰে।
কিয় তেওঁক ‘ব্লেক স্পাইডাৰ’ বুলি কোৱা হৈছিল?
খেলপথাৰত লেভ য়াছিনৰ উপস্থিতি আছিল অনন্য আৰু আকৰ্ষণীয়। তেওঁ সদায় প্ৰায় সম্পূৰ্ণ ক’লা ৰঙৰ জাৰ্চি পিন্ধি খেলপথাৰত নামিছিল। তেওঁৰ দীঘল হাত দুখন, চকুৰ পচাৰতে বাঘৰ দৰে জঁপিয়াই বল ধৰিব পৰা অসাধাৰণ ক্ষমতা (Reflexes) আৰু গোলপোষ্টত মকৰাৰ দৰে জাল বিছাই ৰখা উপস্থিতিৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদমাধ্যমে তেওঁক ‘Black Spider’ আৰু ‘Black Panther’ আখ্যা দিছিল। সেই সময়ত বিশ্বৰ ডাঙৰ ডাঙৰ ষ্ট্ৰাইকাৰসকলৰ বাবেও য়াছিনক পৰাস্ত কৰি এটা গ’ল দিয়াটো আছিল এক বিৰল কৃতিত্ব আৰু সৰ্বোচ্চ সন্মানৰ বিষয়
আধুনিক ‘Sweeper Keeper’ ধাৰণাৰ প্ৰকৃত পথপ্ৰদৰ্শক
আজিৰ আধুনিক ফুটবলত আমি প্ৰায়ে ‘ছুইপাৰ কিপাৰ’ (Sweeper Keeper) শব্দটো শুনো। জাৰ্মানীৰ মেনুৱেল নয়াৰ বা বৰ্তমানৰ বহু আধুনিক গোলৰক্ষকে যিদৰে ডিফেণ্ডাৰৰ ভূমিকা লৈ ডিফেঞ্চ লাইনৰ বহু বাহিৰলৈ ওলাই আহি খেল নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাৰ মূল পথপ্ৰদৰ্শক আছিল লেভ য়াছিন। তেওঁ গোলকীপিং শৈলীত এক অভূতপূৰ্ব বিপ্লৱৰ সূচনা কৰিছিল:
- ডিফেঞ্চ পৰিচালনা: তেওঁ কেৱল পোষ্টত থিয় হৈ থকা নাছিল, বৰঞ্চ খেলপথাৰত নিজৰ ডিফেণ্ডাৰসকলক নিৰন্তৰ চিঞৰি চিঞৰি নিৰ্দেশ দিছিল।
- বক্সৰ বাহিৰৰ সক্ৰিয়তা: বিপক্ষৰ কৰ্ণাৰ আৰু ক্ৰছসমূহ আটক কৰিবলৈ তেওঁ গোললাইন এৰি নিভীকভাৱে আগবাঢ়ি আহিছিল।
- আক্ৰমণ নসাৎ কৰা: বিপক্ষৰ আক্ৰমণকাৰী ষ্ট্ৰাইকাৰজনৰ দিশে নিজেই আগবাঢ়ি গৈ গ’ল স্ক’ৰ কৰাৰ সুযোগ আগতীয়াকৈ নষ্ট কৰি দিছিল।
এই সৰ্বাত্মক নেতৃত্বৰ বাবেই ফুটবল ইতিহাসত তেওঁক “গোলকীপিংৰ জনক” বুলিও স্বীকৃতি দিয়া হয়।
পৰিসংখ্যাত লেভ য়াছিনৰ বিস্ময়কৰ সফলতা
লেভ য়াছিনৰ কেৰিয়াৰৰ পৰিসংখ্যাই আজিও ফুটবল জগতক আচৰিত কৰে। তলৰ তালিকাত তেওঁৰ কেৰিয়াৰৰ মূল ডাটা আৰু সাফল্যসমূহ উল্লেখ কৰা হ’ল:
| সফলতাৰ শিতান | পৰিসংখ্যা / স্বীকৃতি |
| পেনাল্টি ৰক্ষা (Penalty Saves) | ১৫০ ৰো অধিক |
| ক্লিন শ্বীট (Clean Sheets) | ২৭০ ৰো অধিক |
| অলিম্পিক স্বৰ্ণ পদক | ১৯৫৬ চন |
| ইউৰোপিয়ান চেম্পিয়নশ্বিপ (Euro) | ১৯৬০ চন |
| বিশ্বকাপ অংশগ্ৰহণ | ৩ খন (১৯৬৬ চনত ছোভিয়েট ইউনিয়নক চতুৰ্থ স্থানলৈ নিছিল) |
| শতিকাৰ শ্ৰেষ্ঠ গোলৰক্ষক | IFFHS দ্বাৰা ২০শ শতিকাৰ শ্ৰেষ্ঠ হিচাপে স্বীকৃতি |
বলন ডি’অৰ (Ballon d’Or) বিজয়ী একমাত্ৰ গোলকীপাৰ
১৯৬৩ চনত ফ্ৰান্স ফুটবলে প্ৰদান কৰা বিশ্বৰ সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিগত ফুটবল সন্মান ‘বলন ডি’অৰ’ লাভ কৰিছিল লেভ য়াছিনে। ফুটবল ইতিহাসৰ বিগত কেইবাটাও দশকত পেলে, মাৰাডোনা, ক্ৰুইফৰ পৰা মেছি-ৰোনাল্ডোলৈকে বহু ফৰৱাৰ্ড খেলুৱৈয়ে এই বঁটা লাভ কৰিছে যদিও, আজিলৈকে য়াছিনেই পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ গোলকীপাৰ যিয়ে এই সন্মান বুটলি ইতিহাস সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
‘য়াছিন ট্ৰফী’ আৰু অমৰ উত্তৰাধিকাৰ
ফিফাৰ নথি-পত্ৰ আৰু পুৰণি সাক্ষাৎকাৰসমূহ বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে সেই সময়ৰ তাৰকা ফুটবলাৰসকলৰ বাবে য়াছিন আছিল আটাইতকৈ কঠিন প্ৰতিপক্ষ। এজন কিংবদন্তি খেলুৱৈয়ে মন্তব্য কৰিছিল— “য়াছিনৰ বিৰুদ্ধে এটা গ’ল দিয়াটো যেন এটা ট্ৰফী জয় কৰাৰ সমান।”
তেওঁৰ এই অমৰ অৱদানক সন্মান জনাই ২০১৯ চনত ‘France Football’-এ বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ গোলৰক্ষকক প্ৰদান কৰা বাৰ্ষিক বঁটাটোৰ নামকৰণ কৰে ‘Yashin Trophy’। বৰ্তমান সময়ৰ থিবো কোৰ্তোৱা, এলিসন বেকাৰ বা এমিলিয়ানো মাৰ্টিনেজৰ দৰে তাৰকা গোলকীপাৰসকলৰ বাবে এই বঁটা লাভ কৰাটো এক পৰম স্বপ্ন। মৃত্যুৰ বহু দশক পিছতো লেভ য়াছিন আজিও গোলকীপিং জগতৰ শেষ মানদণ্ড হৈ থকাটো ইয়াৰেই ডাঙৰ প্ৰমাণ।
ফুটবলত গ’ল দিয়া নায়কৰ কেতিয়াও অভাৱ ঘটা নাই, কিন্তু গ’ল বচাই ইতিহাসৰ সোণালী পৃষ্ঠা লিখা নায়ক অতি বিৰল। লেভ য়াছিন আছিল সেই বিৰল ব্যতিক্ৰম। তেওঁ কেৱল এজন বল ৰক্ষা কৰা খেলুৱৈ নাছিল; তেওঁ আছিল খেলপথাৰৰ এজন সুদক্ষ নেতা, কৌশলবিদ আৰু সংগঠক। তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বক দেখুৱাই থৈ গ’ল যে এটা দলৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ হ’বলৈ সদায় ষ্ট্ৰাইকাৰ হোৱাটো জৰুৰী নহয়, গোলপোষ্টৰ তলত থিয় হৈ থকা অকলে এজন মানুহেও সমগ্ৰ বিশ্বক নিজৰ হাতৰ মুঠিত ৰাখিব পাৰে। সেইবাবেই ফুটবলৰ বিশাল আকাশত ‘ব্লেক স্পাইডাৰ’ লেভ য়াছিন সদায় এক অমৰ নক্ষত্ৰ হৈ জিলিকি থাকিব।
